EQYU/DIAQB esebi – saılaý úderisiniń kórsetkishi

Kezdesý aıasynda Ortsaılaý­komnyń basshysy Oýen Mer­fıge Parlament Májilisi depýtat­tarynyń kezekten tys saı­laýyn baıqaý boıynsha qorytyn­dy esep­ti daıyndaý jónindegi aýqym­dy ju­my­sy úshin alǵys bildirdi.

«О́tken parlamenttik naýqan sheńbe­rin­degi yntymaqtastyqtyń tamasha deń­­geıi úshin búkil Or­talyq saılaý ko­mıssııa­syna alǵysymdy bildiremin, men de, meniń komandamnyń músheleri de OSK-daǵy áriptesterimizdiń tike­leı qatysýynsyz ári járde­min­siz aldymyzǵa qoıylǵan min­det­terdi oryndaı almas edik», dep atap ótti Oýen Merfı.

Sonymen qatar ol kezdesýdi uıymdas­tyr­ǵany úshin alǵysyn bildirip, oǵan qatysýshylarǵa respýblıkalyq referendýmdy, kezekten tys prezıdenttik jáne kezekten tys parlamenttik saı­laýdy baıqaý boıynsha qory­tyndy esepterdi tanystyrý jáne Ortalyq saılaý komıssııasy­men jáne QR basqa da múddeli mem­le­kettik organdarymen EQYU/DIAQB mıssııalarynyń usy­nym­daryn talqylaý úshin Qazaqstanǵa sarapshylar tobymen kelgenin habarlady.

OSK tóraǵasy EQYU/DIAQB Mıs­sııa­larynyń qorytyndy esepteriniń usynymdary boıynsha júrgizilip jatqan jumystar týraly aıtyp, barlyq úsh esep QR OSK janyndaǵy Sarapshylyq keńes­tiń eki arnaıy otyrysy b­a­­rysynda talqylanǵanyn atap ótti. Olar osy qu­jattar jarııa­lan­­ǵan­nan keıin birden ótti jáne olar­dyń jumysyna EQYU-nyń Asta­nadaǵy baǵdarlamalar keńsesi­niń basshysy doktor Folker Fro­bart qatysty. Talqylaý qory­tyn­dy­lary BAQ-ta jáne QR OSK saıtynda or­na­las­tyrylǵan.

«Osylaısha, biz EQYU esep­teri se­kildi mańyzdy halyq­aralyq qujat­tar­dy kásibı pi­kir­talas alańyna shyǵarý dás­túrin qalyptastyrdyq», dep atap ótti Ortsaılaýkomnyń basshysy.

Sarapshylyq keńestiń qura­my­na konstı­týsııalyq jáne bas­qa da qu­qyq sa­la­synyń belgili ǵalym­dary, áleý­met­taný, saıasat­taný jáne saılaý sala­sy­nyń praktıkasynyń sarapshylary kiredi. Bul – saılaý úderisin naqty biletin, qy­zyǵýshylyq tany­tatyn, ózindik kóz­qarasy men usy­nystary bar jáne óz ýaqy­tyn olardy talqylaýǵa arnaýǵa da­ıyn mamandar.

Nurlan Ábdirov Ortalyq saılaý komıs­sııasy qoldanystaǵy zańnama sheńberinde qatań jumys isteıtin organ ekendigine nazar aýdardy. Sonymen birge saılaý júıesiniń kúrdeliligin eskere otyryp, táýelsiz sarapshylyq pikirlerdi estý mańyzdy, al jeke usynystar anyq polemıkalyq sıpatta ekenin alǵa tartty.

Atap aıtqanda, 2022 jylǵy 11 qara­sha­da Sarapshylyq keńes­tiń otyrysynda 2022 jylǵy res­pýb­lıkalyq referendýmdy baǵa­­laý boıynsha EQYU/DIAQB Mıs­sııasynyń qorytyndy esebi tal­qylandy. Otyrysta 15 sarapshy túrli usynys pen túsinikteme berdi.

Bıyl 28 qyrkúıekte ótken Sarap­ta­ma­lyq keńestiń otyrysynda kezekten tys prezıdenttik jáne kezekten tys parlamenttik saı­laýdy baıqaý boıynsha DIAQB mıssııalarynyń qory­tyndy esepteriniń usynym­dary talqylandy. Otyrysqa Par­lament depýtattary, Bas prokýratýra, ádilet jáne aqparat mınıstr­likteriniń ókilderi, úki­met­tik emes uıymdardyń ókil­deri jáne jastar kóshbasshy­lary qatysty.

Usynystardyń edáýir bóligi zańna­many ózgertýdi talap etedi. Sonymen qatar OSK zań shyǵarý bastamashylyǵy sýbektisi emes. Son­dyqtan zań shyǵarý­shy­ǵa usy­­nys­tar engizý úshin usynys­tar mu­qııat pysyqtaýdy, jan-jaqty taldaýdy, ǵylymǵa júginýdi jáne salaara­lyq yqpaldastyqty qajet etedi.

Ortalyq saılaý komıssııa­synyń basshysy, jalpy alǵanda, EQYU/DIAQB Mıssııasynyń aldyńǵy usynymdaryn iske asyrý boıynsha jumys jalǵa­syp jatqanyn, olardyń bir bóligi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jáne jalpyhalyqtyq referendým barysynda qoldaý tapqan aýqym­dy konstıtýsııalyq reforma sheń­berinde jańartylǵan zańnamada eskerilgenin habarlady.

OSK tóraǵasynyń pikirin­she, «áleý­mettik-saıası konteks­ti baǵalaý kezin­de árqashan konstıtýsııalyq dástúr men bire­geı­likti, mentalıtetti jáne eldiń qoǵamdyq damýynyń ótpeli keze­ńin eskerý qajet». Sonymen qatar keıbir usynymdar bizdiń tarıhı jáne saıası shyndyqty eskere otyryp, suraqtar týǵyzady ne­mese otandastarymyzdyń men­­ta­lıtetine qaıshy keledi, atap aıt­qan­da, jastardyń basym bóli­gi olardy qabyldamaıdy. Bul bas bostandyǵynan aıyrý oryn­darynda otyrǵan adam­darǵa saılaý quqyǵyn berý, Qazaqstan Pre­zıdenttigine kandıdat­tar úshin memle­ket­tik tildi bilýge arnal­ǵan lıngvıs­tıkalyq emtı­han­nyń kúshin joıý jáne basqa da birqatar usynymǵa qatysty.

N.Ábdirov OSK ártúrli ha­lyq­aralyq tájirıbeni, onyń ishin­de kandıdat tulǵasynyń moraldyq jáne etıkalyq aspek­tilerine (moraldyq senz) talaptar qoıý bóliginde tereń zertteıtinin aıtty. Bul opsııa birqatar eldiń zańnamasy men tájirıbesinde bar. Máselen, Sıngapýrda kandıdattar úshin «adaldyq, parasattylyq jáne jaqsy bedel» sııaqty moraldyq talaptar bel­gilendi, Gresııada saılaý organdary kandıdattyń «jetkilikti moraldyq qa­sıetteri bar ma, joq pa» ekenin anyq­taıdy, Kanadada «adaldyqtyń joǵary stan­darttary» mindetti, AQSh-tyń bir­qatar shtatynda «jaqsy minez» nemese «jaqsy bedel» talaptary bel­gi­lengen.

Sonymen qatar kezdesý barysynda Sarapshylyq keńes múshe­leri EQYU/DIAQB mıssııa­larynyń basqa da usyny­myn talqylady.

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Indıra Áýbákirova EQYU/DIAQB mıssııalary esep­teriniń qory­tyndylary boıyn­sha usynym­dardy iske asyrý ke­zinde eldiń ózindik ereksheligin, qun­dy­lyqtary men dástúrlerin negizge alyp, demokratııalandyrý úshin barlyq faktordy eskerý qajet degen tezıs usyndy. Ol saılaý ýchaskeleri men aýdandar boıynsha bólingen saılaý nátıjelerin OSK saıtynda jarııa­laý qajettiligi týraly usy­nymdy qoz­ǵady. «Alaıda EQYU-nyń Adamı ólshem jónindegi kon­ferensııasynyń Kopen­ga­gen keńesiniń qujaty, saılaý má­se­leleri boıynsha tıisti tár­tip­te praktıka kodeksi, saılaý ótkizý jónindegi usynymdar jı­naǵy, DIAQB saılaýyn baıqaý jónindegi basshylyq jáne ózge de halyqaralyq standarttar or­ta­lyq saılaý organdarynyń saı­laý nátıjelerin saılaý ýchas­keleri men aýdandary bo­ıynsha bólip jarııalaýy boıynsha tikeleı belgilengen talaptardy qamtymaıdy», dep atap ótti Indıra Oralqyzy.

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Qoǵamov: «Elimizdiń saılaý rásimderinde shaǵym­daný qaǵıdattary óte jan-jaqty sıpattalǵan: merzimderi ońtaıly, tájirıbege sáıkes keledi jáne saılaý úderisine qatysýshylar úshin teris saldarlar týǵyzbaıdy», dep málimdedi. Saı­laý daýlaryn sheshý úderi­sinde prokýratýranyń ókilettik­terin shekteý qajettiligi týraly EQYU/DIAQB mıssııalarynyń usynymyna qatysty osy taqy­rypty damyta otyryp, ol «pro­kýratýranyń Konstıtýsııa tur­ǵy­synan óte kúshti áleýeti bar jáne ol saılaý úderisine qatysý­shylardyń bu­zylǵan quqyqtaryn jedel jáne kidi­ris­siz qalpyna kel­tire alady, al pro­ký­ratýra osy úderiste, óıtkeni oǵan eldegi quqyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaý júktelgen».

Zań ǵylymdarynyń doktory, professor Isıdor Borchash­vılı: «Bir jyl buryn qurylǵan OSK-daǵy Sarapshylyq keńes OSK men qoǵam arasyndaǵy kópirdiń bir túri boldy», dedi. Demokratııany damytý úshin EQYU/DIAQB mıssııalary jumysynyń paıdalylyǵyn atap ótken sarapshy olardyń qazaq tili men sottylyǵy belgileri boıynsha Qazaqstan Prezıdenttigine kandıdattardy usynýǵa shekteýlerdi qaıta qaraý qajettiligi týraly usynymyna túsinikteme ber­di. «Prezıdent memlekettik tildi bilýge tıis, óıtkeni ol eldiń da­mý baǵytyn bel­gileıdi, onyń ish­ki jáne syrtqy saıa­satyn aı­qyn­daıdy, adam men azamat­tyń quqyqtary men bostandyq­tary­nyń kepili», dep atap kórsetti ol.

EQYU/DIAQB Mıssııasynyń basshysy Oýen Merfı «OSK-ǵa EQYU/DIAQB-nyń árbir esebin jan-jaqty talqylap, egjeı-tegjeı taldaǵany úshin» alǵysyn bil­dirdi. «Men saılaý dı­na­­mı­kalyq úderis ekenin atap ótkim keledi jáne sizder aıtqan barlyq as­pektini eskerýimiz kerek. Jalpy, Qazaq­standa júze­ge asyrylǵan reformalar eleýli. OSK men jalpy jurt­shylyq arasynda saılaý má­se­leleri bo­ıynsha kópir qyz­metin at­qaratyn sarap­shylyq keńe­s­ti uıymdastyrý jáne onyń qyz­meti jónindegi Ortalyq saılaý komıs­sııasynyń bastamasyn quptaı­myn. Buryn bastalǵan reformalardy iske asyrýda tabys tilep, bolashaqta da osyndaı myqty jáne jemisti yntymaqtastyqqa úmit bildiremin», dep atap ótti Oýen Merfı.

О́z kezeginde Nurlan Ábdirov turaqty dıalogke jáne EQYU/DIAQB-men bel­sendi, jemisti ózara is-qımylǵa daıyn­dyǵyn bildirdi. Ol sondaı-aq Mıs­sııa basshysyna qazirgi ýaqytta QR OSK elektrondyq, qashyqtan, merziminen buryn sııaqty daýys berýdiń balamaly nysandary men ádisterin, basqa elderde elektrondyq daýys berýdi engizý tájirıbesin, osyndaı tájirıbeniń artyqshylyqtary men kemshilikterin, máseleniń qar­jylyq jaǵyn zerttep jat­qanyn habarlady. EQYU/DIAQB ókilderine atqarǵan ju­mysy úshin rıza­­shylyǵyn bildi­rip, sondaı-aq Qazaqstan ta­rapy ótken saılaý naý­qandaryna qa­tysty mıssııalardyń qory­tyn­dy esep­teriniń barlyq usyny­my boıynsha ju­mystardy jalǵas­tyratynyn jáne ashyq­tyq pen syn­darly yntymaqtastyq qaǵı­dat­tarynda dıalogti jalǵas­tyrýǵa nıetti ekenin atap ótti.

Is-shara sońynda qazaqstandyq ǵa­lymdar – OSK janyndaǵy Sarap­shy­­lyq keńestiń músheleri kezdesýden es­telik retinde EQYU/DIAQB Mıs­sııa­synyń basshysy Oýen Merfıge jarııa­­laǵan ǵylymı eńbekterin tabystady.