Qaýipti derttiń aldyn alý joly

Saz kolledjiniń 1-kýrs stý­dent­­terine JITS ortalyǵynyń dári­ger-epıdemıologi Ulpan Baıdil­daeva aýrýdyń taralý jol­da­­ry men odan qalaı saqtaný kerek ekenin jan-jaqty baıandap ber­di.

Mamannyń aıtýynsha, Qazaq­stan boıynsha búgingi tańda AITV-men aýyratyn 50 544 naýqas tirkelgen. Shymkent qala­syn­da kesel juqtyrǵandar sany 2 447 bolyp eseptik tirkeýde tur. Olardyń basym bóligi – 15-49 jas aralyǵyndaǵy azamattar. Dáriger baıandamada AITV-nyń óte jasyryn júretin aýrý ekenin aıtty. Bul rette burynǵy túsinikter men kózqarastar qazir eskirgen. Baıaǵyda nashaqorlar, jezóksheler bul aýrýmen aýyratyn deıtin. Qazir kerisinshe qoǵamda túrli salada júrgen qarapaıym azamattar da juqtyryp alyp jatyr. Tipti sterıldi zattarmen jumys isteıtin medısına mekemesiniń qyzmetkerlerin de bul keselden júz paıyz saqtalǵan deı almaımyz. Mamannyń málimdeýinshe, buryn tamyryna ıne salatyn nashaqorlar qazir sıntetıkalyq zattarǵa ótip ketken. Jeńil jú­ris­ti qyz-kelinshekter de qatań esep­ke alynǵan. Sondyqtan adam­zatqa qaýip tóndirip turǵany – kez­deısoq bolǵan jynystyq qaty­nas­tar men abaısyzda qan arqyly juq­tyryp alý.

«AITV-dan saqtanýdyń jal­­ǵyz joly – qorǵanyshsyz jy­nys­tyq qatynasqa barmaý. Sony­men qatar eger kúdik paıda bolǵan jaǵdaıda dereý JITS ortalyǵyna baryp, anonımdi túrde AITV-ǵa qan testin tapsyrý. О́ıtkeni aýrý tez anyqtalǵan saıyn adamnyń vırýsty boıynda tejep ustaýyna jáne ózgelerge bilmestikpen aýrýdy taratyp jibermeýine kóbirek múmkindik paıda bolady. AITV-men tek qana jastar, úlkender aýyrady deý de qate pikir. Abaılamasa, kez kelgen jastaǵy adam keseldi boıyna juqtyryp ala alady. JITS ortalyǵynda mynadaı bir jaǵdaı boldy. 82 jastaǵy qarııa balasynyń qoıanshyǵy ustaǵanda tilin tartamyn dep qolyn jaraqattap alady. Sol kezde balasynan qan arqyly AITV juǵyp ketken. Ony keıin qan testinde anyqtady. Sondyqtan densaýlyqqa nemquraıly qaraýǵa bolmaıdy. Múmkindiginshe saqtyq sharalaryn saqtaǵan jón. Ásirese bul aýrýdan beıhabar jastar úshin mundaı semınardyń mańyzy óte úlken. Negizgi maqsat – óskeleń urpaqtyń densaýlyǵyn saqtaý, AITV-nyń jastar arasynda taralyp ketýine jol bermeý», dedi epıdemıolog dáriger U.Baıdildaeva.

О́z kezeginde maman aýrýdyń ne­gizgi belgileri týraly da jas­­tarǵa birsypyra baıandap ótti. Vırýs adam boıyna engen soń aldymen lımfaǵa túsedi. Aýrý birden bilinbeıdi. Onyń klınıkalyq belgileri 2 apta nemese 3 aıdan keıin anyq bolady. Birinshiden, adamda álsizdik paıda bolady. Sodan soń qoltyǵynyń astyndaǵy shatynda, moınynda lımfatúıinder isinip shyǵady. Ári qaraı bir aıdan asa ýaqyt boıy adamda dene qyzýy túspeı qoıady. Tersheńdik paıda bolady. Tańerteń uıqydan oıanǵanda tósegi namdanyp turady. Sosyn eki aptadan kóp ýaqyt ish ótýi toqtamaıdy. Qaıta-qaıta ish óte bergen soń da adam tez azyp ketedi. 10% salmaq joǵaltady. Eger der kezinde qaralmasa, ımmýnıteti túsip, týberkýlez nemese pnevmonııa juqtyryp alý qaýpi joǵa­ry­laı­dy. Osy rette dáriger JITS-pen aýyratyndardyń 90%-y týberkýlez, pnevmonııamen zardap shegedi degen qorqynyshty statıs­tı­kany keltirdi.

Sondaı-aq maman vırýs bas­tapqyda AITV satysynda bolatynyn, negizgi mindet osy qalyptan taı­dyrmaı JITS-ke jetkizbeý qajettigin jastarǵa túsindirip ótti. Eger JITS-ke aýysqan jaǵ­daıda adamǵa eshqandaı em kómek­tespeıdi. Sol sebepti belgi­lengen retrovırýsqa qarsy preparattardy shema bo­ıynsha qoldaný qajet. Osy jerde dáriger naqty bir mysaldy aıtyp berdi. JITS ortalyǵyna kózine terisken shyqqan jas jigit keledi. Oǵan ortalyq mamandary dárilerdi úzbeı ishý kerektigin eskertken. Alaıda olardyń keńesine qulaq aspaıdy. Sodan 11 aıdan keıin qaıta keledi. Biraq bul joly jigittiń kishkentaı teriskeni as­qy­nyp, kózi kórmeı qalǵan jaǵ­daıǵa deıin jetken. Iаǵnı vırýs kúsheıip ketip, AITV-dan JITS-ke aýysyp ketken. Biraq ókinishtisi mundaı jaǵdaıda eshqandaı emshara adamǵa paıdasyn bermeıdi. Sonymen birge maman anyqtalǵan aýrý qupııa saqtalatynyn jetkizdi. Tipti erli-zaıyptynyń bireýi aýyryp qalsa, ony jubaıynyń kózinshe jarııalamaıdy. Sol úshin qupııa aqparatty ádeıi taratý, mazaq retinde áleýmettik jelide jarııalaý bolmasa aýrý ekenin bilip turyp, ózgelerge qasaqana juqtyrý Qylmystyq kodektstiń arnaıy baptarymen zań aldynda jazalanatynyn dáriger eske salyp ótti. Sondyqtan aýrý anyq­tal­ǵan naýqastan birinshi kúni qupııa­lylyqty saqtaý, aýrý­dy­­ taratpaý týraly talaptarǵa keli­setini jaıynda qolhat jazdyryp alady. Is-shara barysynda semınarǵa qatysqan kolledj stý­dent­­­teri erikti túrde AITV-nyń­­ qan testinen ótti. Sondaı-aq­ Saz kolledjiniń shákirtteri AITV-ǵa baılanysty ózderin qy­zyq­tyr­ǵan nemese maza­la­ǵan suraq­taryna jaýap aldy.

Qalalyq JITS ortalyǵy jyl basynan beri josparǵa sáı­kes shahardaǵy barlyq mekeme­de túsindirý jumystaryn ótkizip keledi. Memlekettik jáne jeke­menshik emdeý mekemelerinde jyly­na 3-4 ret kezdesý uıym­das­tyrady. Sol sekildi bilim oshaq­ta­rynda da ár jyl saıyn jastarmen kezdesip turady. Sondaı-aq JITS ortalyǵynda Dostastyq kabıneti men Senim beketi bar. Ol jerde azamattar jasyryn túrde AITV-ǵa ekspress-test nemese basqa da jynystyq jolmen beriletin aýrýlarǵa qan synamasyn tapsyryp, keıin ashyq túrde tegin dáriler alyp turýyna bolady. Buǵan qosa medısınalyq mekemelerde baıqaýsyzda bolatyn jaraqattaný jaǵdaılarynan keıin aldyn alý sharalary júrgiziledi. Ol janasýdan keıingi profılak­tıka dep atalady. Aldyn alý sharasyn JITS ortalyǵynyń mamandary atqarady jáne de janasýdyń aldynda bolatyn profılaktıka bar. Munda únemi turaqsyz jynystyq qatynasqa túsip júrgen azamattar ortalyqqa kelip, AITV juqtyrý qaýpin azaıtatyn arnaıy preparattar qa­byl­dap, profılaktıkalyq tera­pııa­­dan ótedi.

Semınar sońynda is-sharanyń ótýine muryndyq bolǵan qalalyq №13 emhanaǵa qarasty Jastar ortalyǵynyń menedjeri Janat О́temisova osy mekemeniń jumysy jóninde de qysqasha baıan­dap berdi.

«Qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń №12 buıryǵyna sáıkes 10-18 jastaǵy balalar men jasóspirimderge, 35 jasqa deıingi jastarǵa reprodýktıvtik, psıho­lo­gııalyq kómekter kórsetý bo­ıyn­sha jumys júrgizemiz. Jalpy, Shymkentte 5 jerde Jastar orta­lyǵy medısınalyq qyzmet kór­setedi. Atap aıtqanda, №10, 6, 7, 13 emhana men «DaýMed» klı­nı­kasynda osyndaı Jastar orta­lyq­tary bar. Ortalyqta psıholog, gınekolog, ýrolog syndy dári­ger mamandar kelýshilerdi qabyl­daıdy. Bólek tirkeý orny ashyl­ǵan. Jáne 56-04-32 senim tele­fony ornatylǵan. Osy nómir­den kez kelgen jas qupııa túrde ózin mazalaǵan suraqqa jaýap ala alady. Ásirese anonımdi túr­de jynys­tyq qatynas arqyly beri­­­le­tin aýrýlar boıynsha ýro­­log, gınekologterden kelip keńes alyp ketedi. Mekemede jas­tar­ǵa­ trenıngtik kabınetter de qaras­ty­rylǵan. Tek arnaýly,­ joǵary oqý oryndarynyń stý­dent­teri emes, Jastar orta­ly­ǵy aýma­ǵy­na­ qaraıtyn kez kelgen jasqa ózine kerekti keńes alýy­na neme­se­ naqty qan synamasyn tapsyryp ketýine bolady. Buǵan qosa orta­lyqqa 6 mektep qaraı­dy. Orta­lyq mamandary turaq­ty­ túr­de oqýshylarǵa medısına ta­qy­­­ry­bynda túrli semınarlar ótip turady. Jyl basynan beri 4 286 jas osy ortalyqtaǵy bilikti dári­­ger­lerge qaralǵan», dedi Jas­­tar ortalyǵynyń jetekshisi J.О́temisova.

ShYMKENT