Esterińizde bolsa, ótken aptada Nıderlandtaǵy saılaý týraly jazǵan edik. Qyzǵaldaqty eldegi saıası naýqanda ońshyl baǵyttaǵy «Azattyq partııasy» (PVV) jeńiske jetti. Al onyń basshysy Gert Ýılders ımmıgrasııaǵa, ıslam dinine jáne óz eliniń Eýropalyq odaqqa múshe bolýyna qarsy talaı márte pikir bildirgen-tuǵyn. Syrt kelbeti men pikiriniń uqsastyǵyna qarap, ony «gollandııalyq Tramp» atap ketken.
Kútpegen jerden «Azattyq partııasynyń» Nıderlandta kópshiliktiń qoldaýyn ıelenýi qart qurlyqty alańdatty. О́ıtkeni Qyzǵaldaqty el – mundaı úrdis baıqalǵan Eýropadaǵy tuńǵysh memleket emes. Máselen, Fransııada ońshyldardyń sany artyp kele jatqany keıingi saıası básekelerden anyq ańǵarylady.
Byltyr Elıseı saraıy el prezıdentin anyqtaǵan. Sol kezde tizgindi ustaýǵa qazirgi Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron men «Ulttyq qozǵalys» partııasynyń jetekshisi Marın La Pen talasty. E.Makronnyń solshyl baǵyttaǵy basshy ekeni belgili. Al «Ulttyq qozǵalys» ta, Marın hanym da ońshyl kózqaras ustanatynyn ashyq aıtady. Daýys berý qorytyndysyna kóz júgirtsek, birinshi raýndta ony elektorattardyń 23,15 paıyzy qoldaǵan. Ekinshi kezeńde 41 paıyzdan astam daýys jınady.
Marın La Pen birinshi ret prezıdent saılaýyna qatysyp otyrǵan joq. Buǵan deıingi derekterge súıensek, ony qoldaıtyndar sany jyl saıyn artyp otyrǵany anyq ańǵarylady. Mysaly, 2017 jyly birinshi raýndta bıýlletenniń 21,3 paıyzy Marın hanymǵa buıyrdy. Ekinshi raýndta oǵan daýys bergender 33 paıyzdan áreń asty. Al 2012 jyly tipti ekinshi kezeńge óte almaı qaldy.
Bul az deseńiz, «Ulttyq qozǵalys» ta parlamenttik saılaýda birtindep joǵary órlep keledi. 2022 jylǵy saıası básekede ońshyldar 18,68 paıyz qoldaý ıelenip, Ulttyq assambleıadan 89 mandat ıelendi. Iаǵnı 2017 jylmen salystyrǵanda 81 orynǵa artyq.
Taǵy bir aıta keterligi, Fransııadaǵy prezıdent saılaýy aldynda ońshyl esseıst, telejúrgizýshi Erık Zemmýr talaıdy tańǵaldyrdy. Ol ıslamǵa, ımmıgrasııaǵa qarsy jıi pikir bildiredi. Tipti birde E.Zemmýr aty-jóni Muhammed sekildi «sheteldikterge» Fransııaǵa kirýge tyıym salýǵa shaqyrǵan bolatyn. Sondaı-aq keıingi birneshe jyl ishinde óshpendilik pen násildik zorlyq-zombylyqqa shaqyrǵany úshin eki ret jaýapqa tartyldy.
Myna qyzyqqa nazar aýdaryńyz. Erık Zemmýr byltyrǵy saıası dodada 7,07 paıyz qoldaýǵa ıe boldy. Oǵan 2,4 mıllıonnan asa adam daýys bergen. Demek Fransııada onyń pikirin jaqtaıtyn, ımmıgrasııaǵa qarsylyq bildiretin osynsha adam bar. Bul – lıberaldardy alańdatatyn úrdis.
Germanııada da ásire ońshyldardyń artyp kele jatqany baıqalady. Qazirgi tańda osyndaı ustanymdaǵy «Alternative for Germany» (AfD) partııasy Býndestagta 78 mandat ıelengen. Atalǵan birlestik 2013 jyly ǵana qurylǵan edi. Sodan beri ájeptáýir jaqtas jınap úlgerdi. Búginde onyń músheleri 34 myńǵa jetip, turaqty túrde ósip keledi. Sondaı-aq AfD toǵyz depýtatyn Eýropalyq parlamentke úkilep attandyrǵan. Partııanyń ıslamǵa, ımmıgrasııaǵa qarsy ekenin, nemis ultshyldyǵyn jaqtaıtynyn eskersek, Almanııadaǵy ahýaldyń da kúrdelene túskenin ańǵarý qıyn emes.
Portýgalııada tórt jyl buryn ǵana qurylǵan ásire ońshyl «Chega» partııasy da tanymaldylyqqa ıe. Keıingi jyldary ony qoldaıtyndar sany 13,5 paıyzǵa deıin ósipti. 2022 jylǵy saılaýda «Chega»-ǵa 7,18 paıyz elektorat daýys berdi. Nátıjesinde, partııaǵa 12 mandat buıyrdy. Sońǵy saýaldamalar atalǵan birlestiktiń tanymaldylyǵy artyp kele jatqanyn kórsetedi. Al qazirgi tańda parlamenttegi kópshilik mandatqa ıe «Sosıalıstik partııany» da, ekinshi oryndaǵy «Sosıalıstik-demokratııalyq partııany» da qoldaıtyndar qatary sırep barady.
Italııada da ásire ońshyldar basym. Byltyr elde parlament saılaýy ótti. Sonyń qorytyndysy boıynsha ásire ońshyl baǵyttaǵy «Fratelli d'Italia» partııasy jeńiske jetti. Al birlestik basshysy Djordja Melonı premer-mınıstr laýazymyn ıelendi. Salystyryp qarasaq, «Fratelli d'Italia»-ǵa 2022 jyly parlamenttegi 119 mandat buıyrdy. Bul 2018 jylǵy saıası básekeden 87-ge kóp. О́zderińizge málim, Taıaý Shyǵystaǵy kúrdeli ahýaldan keıin bosqyndar Grekııa men Italııaǵa aǵylǵan edi. Melonı hanymnyń ımmıgranttarǵa qatysty kózqarasy onyń eldegi tanymaldylyǵyn kúrt arttyrdy. Sóıtip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin alǵash ret Apennın túbeginde ásire ońshyl baǵyttaǵy partııa jeńiske jetti.
Polshada keıingi birneshe saılaý kompanııasynda Iаroslav Kachınskıı basqaratyn «Quqyq jáne ádildik» (PiS) partııasy basymdyq tanytyp keledi. Bıylǵy saıası básekede olar 194 mandat ıelendi. Al 2019 jyly 187 depýtatyn seımge saılaǵan edi. Atalǵan partııa depýtattary talaı márte ımmıgranttarǵa qarsy ekenin ashyq aıtqany esimizde. Sarapshylar «Quqyq jáne ádildikti» ońshyl baǵyttaǵy partııa sanaıdy.
Eýropadaǵy ońshyl nemese ásire ońshyl ultshyl partııalar munymen bitpek emes. Shveısarııadaǵy «Shveısarııa Halyq partııasy» jáne Italııadaǵy «Lega», Majarstandaǵy «Fıdes» partııalary osyndaı kózqaras ustanǵan. «Shveısarııa Halyq partııasy» bıylǵy saılaýda jeńiske jetip, qazirgi tańda Úkimetti basqaryp otyr.
Sondaı-aq Fınlıandııadaǵy «Fın partııasy», Shvesııada «Shved demokrattary» jáne Serbııada «Birikken Serbııa» partııalary da elde basymdyqqa ıe. Soltústik Makedonııadaǵy eki negizgi partııanyń biri – VMRO-DPMNE da ońshyl kózqarasta sanalady.
Qoryta aıtqanda, Eýropada ońshyldar men ásire ońshyldardy qoldaıtyndar qatary kóbeıip keledi. Qart qurlyqty ońshyldar elesi kezip júr dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Aldaǵy ýaqytta bul úrdis jalǵasa ma, álde solshyldar basymdyqty qaıta qolyna ala ma, ony ýaqyt kórsetedi.
