Konferensııa moderatory bolǵan qor tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zańger Beket Turǵaraev.
Moderatordyń aıtýynsha, «Elim-aı» dastanynyń avtory Qojabergen jyraýdy zertteýge, dáripteýge akademık Manash Qozybaev sebepker bolǵan. Ǵalym 2000 jyldyń basynda jyraýdyń týǵan jeri Soltústik Qazaqstan oblysynda úlken ǵylymı konferensııa ótkizedi. Sol jıynǵa B.Turǵaraev ta qatysyp, ózine qupııa bolǵan tarıhtyń jańa betterin ashady. Sóıtip, qyzyǵýshylyǵy artyp, babamyzdyń dastanyn ózi de zertteýge kirisip, 2010 jyly Soltústik Qazaqstan jerinde úlken konferensııa uıymdastyrady.
Qor tóraǵasy jınalǵan jurtqa «Elim-aı» dastanyn oqýǵa keńes berdi. Onda qazaqtyń aýyr taǵdyry, shynaıy tarıhy jatqanyn aıtty. Sonymen birge osynsha ýaqyt «Elim-aıdyń» halyq arasynda keń nasıhattalmaı kelýi keńestik zamannyń ıdeologııasyna baılanysty dedi. Osy rette ol táýelsizdiktiń bergen eń basty jemisi babalar murasyn tiriltip, ótken tarıhty zertteýge múmkindik alǵanymyz, rýhanı jańǵyrýǵa bet burǵanymyz ekenin baıandady. Ardager zańgerdiń aıtýynsha, sol zamanda qazaqtyń jerine kóz alartqan Qytaı men Reseı ımperııasy jońǵarlardy qazaqtarǵa aıdap salyp, olarǵa qarý-jaraqpen áskerı kómek berip, qoltyqtaryna sý búrkip otyrǵan. Mine, sondyqtan da osydan sabaq alyp, árdaıym jerdi, eldi qorǵaýǵa daıyn júrýimiz kerek. Tarıh bizge osyny uqtyrady, dedi qor tóraǵasy. Aqyn Qadyr Myrza Áliniń «bizdiń tarıh tereń tarıh, biraq oqýlyǵy jup-juqa» degen áıgili sózin qaıta eske túsirip, osynyń bárine keńestik senzýranyń kináli ekenin aıtyp, búginde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Qazaqstan tarıhynyń jańa jeti tomdyǵy ázirlenip jatqanyn jetkizdi.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Negımov arǵy-bergi tarıhqa sholý jasap, qazaq pen jońǵar arasyndaǵy júzjyldyqtarǵa sozylǵan soǵystar jaıynda biraz jaıtty ańǵartty.
«Jońǵarlardyń shabýyly shynymen de qazaqqa aýyr soqqy bop tıdi. Ony myna derekten bilýge bolady.1690 jylǵa deıin jońǵarlar Jetisý, Túrkistan, Syrdarııa aımaqtaryn túgel jaýlap aldy. Qojabergen tek jyraý emes, saıası qaıratker bolǵan. Ol sol dáýirdiń ózinde qazaqtardy jońǵarǵa qyrǵyzǵan orystardyń aram pıǵylyn, bekinister salyp, qazaqtyń jerin basyp alýdy kózdegen qıturqy saıasatyn baıqaı bildi. 1413 jyly qurylǵan Jońǵar memleketi 1758 jylǵa deıin ómir súrdi. Ony basqarǵan bir áýlet boldy. Qaldan-Serenniń tusynda qazaq júz jyldaı jońǵarmen tatý turdy. Biraq qontaıshynyń óliminen soń jońǵar ımperııasy da birjolata tarıh betinen máńgige joǵaldy. Jońǵarlardy 14 bıleýshi basqarǵan. Osynaý at aýyzdyǵymen sý ishken tar zamannyń tarıhy túgel «Elim-aı» dastanynda jyrlanyp ótken. Qanshama shaıqas óleń sózben beınelengen. Onyń ishinde Túrkistan úshin bolǵan shaıqas pen qazaqtardyń jeńiske jetýi, uly jeńis toıyn toılaýy bar. Sol toıda tarıhta esimderi qalǵan dańqty bıler men batyrlardyń bolýy dastanda kórinis tapqan. Táýke hannyń tusynda Túrkistan qalasyn 80 myń atty ásker jaýdan qorǵaǵan. «Elim-aı» dastany – «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» oqıǵasynyń kórkem ensıklopedııasy. Memlekettiń tórt tiregi bolsa: aýmaǵy, áskeri, tili, dástúri. Osy tórt uly uǵym da «Elim-aı» dastanynda kórkem sýrettelgen», dedi ǵalym.
Konferensııada aqyn Iran Ǵaıyp ta jyr músháırasyna arnap jazǵan «Elim-aı» dastany týraly óleńin oqyp berdi. Sondaı-aq ol qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosyp júrgen, «Elim-aıdy», Qojabergen jyraýdyń esimin qaıta jańǵyrtqan Beket Turǵaraevqa zor yqylasyn bildirdi.
Ǵylymı is-sharada baıandama jasaǵan sot júıesiniń ardageri О́mirtaı Qalyqulov «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» ataýynyń ishki syryna úńilip, ár sózdiń maǵynasyn ashyp kórsetýge tyrysty. Sonyń ishinde Alqakól degen jerdiń, shyn máninde, bar ekenin atap ótti. Ol Túrkistan oblysynyń Keles aýdanynda ornalasqan. Bul jerde kezinde úlken kól bolǵanǵa uqsaıdy. Ol rasymen de alqaǵa uqsas pishinde bolǵan. Alaıda bir kezderi О́zbekstanǵa qaraǵan aýmaqtaǵy kól Syrdarııa sýynyń azaıýymen tartylyp ketken. Alqakóldi osy kúnge deıin qazaq halqynyń bilmeı kelýi onyń uzaq jyl kórshi eldiń ıeliginde bolǵanyna baılanysty dep oıyn túıindedi. Al ardager jýrnalıst Zahardın Qystaýbaev buǵan múldem kereaǵar pikir aıtyp, Alqakól degen ishki jan dúnıege baılanysty uǵym. Túıeler de uzaq kóshtiń kezinde sharshap qulaıtyn bolǵan. Sol sekildi qazaq halqy da jońǵardan jaıaý-jalpylap qashyp, ishteı ózin boldyrǵan kezde sulaǵan degen tujyrym bildirdi.
Kásipker Nurken Asanov jaýgershilik zamandaǵy «elimaılaǵan» qazaq búginde toqshylyq ýaqytta da rýhanı jutap «Elim-aı» deýge shara qaldyrmaı bara jatyr dedi. Sondyqtan kásipker otbasylyq tárbıege basa kóńil bólýge shaqyrdy. О́z kezeginde kásipker qala ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek jarııalaǵan kelesi jyldyń mamyr aıynda shaharda oqýshylar arasynda uıymdastyrylatyn aýqymdy is-shara – «Abaı oqýlaryna» demeýshilik jasaýǵa kópshilik aldynda ýádesin berdi.
ShYMKENT
