Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek salasyndaǵy harassment pen zorlyqtyń deńgeıin, negizgi sebepterin zertteý» atty qujatynda jumys ornyndaǵy harassment máselesi ózekti ekeni kórsetilgen. Zertteýde respondentterdiń jartysynan astamy, ıaǵnı 51 paıyzy elimizdegi jumys oryndarynda harassment pen zorlyqtyń bar ekenin rastaǵan. Sáıkesinshe, jıi bolatyn jerler – turaqty jumys orny men korporatıvtik is-sharalar dep kórsetilgen. Mamandardyń aıtýynsha, bul keselmen kúresý úshin osy uǵymdy zańǵa da, eńbek kodeksine de engizý kerek.
«Qysym kórsetetinder men azǵyndyq jasaıtyn jumys berýshilerdiń tizimi bolýy kerek. Dáleldengen jaǵdaıda ákimshilik aıyppul salynýy qajet. Maǵan hat joldaǵan bir qyzdyń aıtýynsha, oǵan uzaq ýaqyt boıy muǵalimi tıisken. Qyz áli kúnge deıin bul jaǵdaıdan qorqady», dedi Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi Toǵjan Qojaly.
Elimizde harassmenttiń aldyn alatyn arnaıy zań qarastyrylmaǵan. Qylmystyq kodekste «Zorlaý», «Seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq», «on alty jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynasqa túsý jáne jynystyq sıpattaǵy basqa da áreketter» jáne «jynystyq qatynasqa, nemese jynystyq sıpattaǵy ózge de áreketterge májbúrleý» sııaqty uǵymdar ǵana bar. Bul máseleni jalpy otyrysta Májilis depýtaty Qaraqat Ábden kótergen edi.
«Eldi eleń etkizgen keıingi oqıǵalar qoǵamdyq sanany dúr silkindirdi. Osy qorqynyshty jańalyqtar izimen harassment oqıǵalary da tez tarady. Jaqynda Astana medısına ýnıversıtetinde professor-oqytýshynyń stýdentke jasaǵan jynystyq qysym faktisi anyqtaldy. Osydan keıin álimjettik kórgen stýdentter óz oqıǵalaryn áleýmettik jelide bólise bastady. Jeke ózime ártúrli oqý ornynyń stýdentterinen 100-den asa hat kelip tústi. Jynystyq qysymǵa ushyraǵan elordalyq boıjetkenniń isimen tanysyp, bul salada kemshiliktiń kóptigine anyq kózimiz jetip otyr. Dál búgin elimizdiń oqý oryndarynda qansha harassment oqıǵasy bolǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Sebebi arnaıy statıstıka júrgizilmeıdi. Al zańda harassment uǵymy atymen joq. Jalpy, zorlyq-zombylyqtyń qaı túrin bolsyn, harassmentti de qatań qarap, zań jobasyna birqatar ózgertý men tolyqtyrý engizý qajettiligi týyndap otyr», dedi ol.
Qazir elimizde «Genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy 16 kún» naýqany jalǵasyp jatyr. Aksııa aıasynda jýyrda ótken Ortalyq Azııa áıelderi dıaloginde Májilis spıkeri Erlan Qoshanov «harassment» túsinigi zańǵa ený kerek ekenin aıtty.
«Keıingi kezderi depýtattar bul taqyrypty saýaldarynda belsendi kóterip júr. Sonymen qatar áıelder «stalkıng» qubylysyna jıi tap bolady. Bul degenimiz – ańdý, artynan tyń tyńdaý. Mundaı áreketter úshin kóptegen elde qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Bizdiń elge de mundaı áreketter úshin jazany kúsheıtýdi oılaıtyn kez keldi», dedi E.Qoshanov.
Sondaı-aq naýqan barysynda Qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshylary arnaıy «Zorlyq-zombylyqqa qatysty negizgi túsinikter men uǵymdar» sózdigin ázirledi. Qujatta zorlyq-zombylyq túrleri, saldary jáne osy saladaǵy zańnama sharalary jazylǵan.
«Kitapsha tórt bólimnen turady, 30-dan asa uǵym qamtylǵan. Mundaǵy maqsat – zorlyq-zombylyq týraly qoǵamnyń habardarlyǵyn arttyrýda kómekshi qural retinde usyný. Máselen, harassment – adamdarǵa erkinen tys fızıkalyq túrde qysym, zorlyq-zombylyq kórsetý, jaǵymsyz sózdermen, habarlamalarmen bopsalaý, jynystyq turǵyda quqyǵyn taptaý, jeke shekarasyn buzý. Onyń da túrleri bar: fızıkalyq – adamnyń qalaýynsyz bolatyn jaǵymsyz áreketter men usynystar: deneniń kez kelgen bóligin sıpaý, shymshý, túrtý, qushaqtaý jáne súıý, erkeletý nemese basqa da osyndaı fızıkalyq qatynastar; verbaldy – kóńilge jaǵymsyz ótinishter men jynystyq sıpattaǵy talaptar. Áıelge jaǵymsyz bolatyn jynystyq sıpattaǵy qorlaıtyn sózder nemese ázilder; ultyna, násiline, dene bitimine jáne syrtqy túrine qatysty sózder; «uıatsyz» anekdottar; dóreki sózder; keńester nemese áreketter; verbaldy emes – astarly maǵynany meńzeıtin kózqarastar, qorlaıtyn nemese ádepsiz dybystar, ysqyryqtar, uıatsyz qımyldar; psıhologııalyq zorlyq – jaǵymsyz áser qaldyratyn nemese namysqa tıetin áńgimeler, usynystar, ótinishter, talaptar aıtý, fızıkalyq baılanys nemese birdeńege nazar aýdartý, sondaı-aq jynystyq nemese basqa da teris mazmundaǵy qorqynysh týdyratyn, qorlaıtyn jumys atmosferasyn ornatý», dedi Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty Otbasy jáne genderlik saıasat zertteý ortalyǵynyń sarapshysy Arna Dúısenova.
