– Ǵarıfolla aǵa, jýyrda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen «Parasat» ordenimen marapattaldyńyz. Qutty bolsyn! Ádette jyl jabarda ótken jolymyzǵa qaıyryla bir qarap, el aldynda esep berip jatamyz ǵoı.
– Alǵan mamandyq, qýǵan ǵylym salamyz tilshi-lıngvıst bolǵanymyzben, sonaý 90-jyldardyń basynda Alash arystarynyń shashylyp qalǵan murasyn izdep tabý, jarııalaý hám nasıhattaý isimen aınalysý bizdiń býynnyń moınyna artyldy. Shama-sharqymyzsha sol boryshty atqaryp kelemiz. Qazir arnaıy jobalar jasap, naqty bir isterdi jerine jetkize atqaratyn zaman ǵoı. О́zim qurǵan jáne jetekshilik jasap otyrǵan repressııaǵa ushyraǵan zııalylardyń murasyn zertteıtin «Arys» qory (baspasy) bıyldyń ózinde birshama aýqymdy is atqardy. 1937-1938 jyldardaǵy stalındik «Úlken terror» alyp ımperııa KSRO-ny bylaı qoıyp, kórshiles irgeli memleketter Qytaı men Mońǵolııanyń ózindegi beımaral jatqan qazaqtarǵa ajal quryǵyn salǵan eken. Bıylǵy 31 mamyr qarsańynda repressııaǵa qatysty jaryqqa shyǵarǵan onshaqty kitabymyzdyń arasynda ekeýin erekshe atap kórsetkim keledi. Onyń biri – jazýshy Suraǵan Rahmetulynyń «Hýjırty qurbandary. Mońǵolııa qazaqtary bastan keshken stalındik qýǵyn-súrgin» atty eńbegi. Atynan kórinip turǵandaı, bul sherli shejirede jazyqsyz jalaǵa ushyraǵan qazaqtar tragedııasy rý-rýymen, aýyl-aýylymen qujat júzinde hattalady. Ekinshisi – zobalań jyldarda jazyqsyz jalaǵa ushyrap, oqqa ilingen Qyrǵyzstandaǵy qazaqtardyń tolyq tizimi. Bul martırologte búgingi qazaq qaýymyna múldem tanys emes, sol jyldary Qyrǵyzstan úkimetiniń narkomdary bolǵan (1946 jylǵa deıin mınıstr laýazymdary osylaı ataldy) Eskendir Jolamanov, Musabek Taýkın, Sanjar Segizbaev jáne Oqý-aǵartý narkomynyń orynbasary Saımasaı Tátibekov týraly kólemdi ǵumyrnamalyq ocherkter berilgen. Dál osyndaı qýǵyn-súrginge qatysty aqparaty mol eńbekter О́zbekstan, Qaraqalpaqstan jáne Reseıdiń Omby oblysynyń qazaqtary týraly da daıyndalyp jatyr. Jalpy, bul úlken joba arnasynda Qazaqstanmen shektesetin, bir kezde ózderiniń atamekeninde otyrǵan Reseıdiń ondaǵan gýbernııasyndaǵy qazaqtardyń qıly taǵdyry týraly tolyq málimet jınastyrylyp jatyr.
– Endi búgingi kúnniń kókeıde úmit otyn jaǵatyn jaǵymdy jaǵyna qaraı at basyn bursaq. «Arys» qory qorjynynan ondaı jańalyqtar da tabylatyn shyǵar.
– Árıne, «Egemen Qaqzaqstan»-nyń qadirmendi oqyrmandaryn ulyq meırammen quttyqtaı otyryp, erekshe bir qýanyshty jańalyǵymyzben bólisý biz úshin úlken ǵanıbet. Ol – «Sherli shejire. HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda jaryq kórgen qazaq gazet-jýrnaldary» atty mádenı megajobamyz. Ruqsat bolsa, bul jaıynda tarqatyńqyrap aıtsaq.
Men joǵaryda atap ótkenimdeı, kásibı tarıhshy emespin. Maǵan Alash týraly, asharshylyq týraly, t.b. burynnan ózimiz «aqtańdaq taqyryp» dep ataıtyn máseleler boıynsha san alýan suraq qoıylady. Bilgenińshe, oqyǵanyńa, toqyǵanyńa súıenip, árıne, jaýap beresiń. Aıtpaǵym – ultymyzdyń kókeıin tesken mundaı zor-zor zamanaýı suraýlarǵa jaqynda úlken «núkte» qoıylmaq. Bárińiz jaqsy bilesizder, ol Prezıdenti «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde komıssııalar qurý týraly» arnaıy Qaýly (№456, 15.11.2020) qabyldady. Memlekettik komıssııa quryldy, men de sonyń bir múshesimin. 70 jyl qulyp astynda sartap bolyp jatqan qupııa qujattar (biz buryn bar «pále», «bombalar» NKVD-KGB arhıvinde jasyrylǵan dep oılaýshy edik, sóıtsek ózge de ondaǵan quqyqtyń vedomstvonyń «asa qupııa» qoıma-qorlary bar eken) tom-tom bolyp jaryq kórmekshi. Tarıhshylar men kásibı arhıvshiler hám jankeshti ólketanýshylardyń qısapsyz eńbekteri janyp, pármeni joǵary «tolyq aqtaý jóninde» Jarlyq jaryq kóredi degen úlken úmitimiz bar. Buryn «Eshkim de, eshnárse de umytylmaıdy» dep urandatyp kelsek, endi «Ashyq azamattyq arhıvti» elge aınalýǵa qadam basýdamyz. Memlekettiń qaýipsizdigine tikeleı nuqsan keltiretin qujattardan basqasy (onyń ózi pálen jyldan soń ashylýǵa mindetti degen qaǵıdamen), ásirese úlken is tyndyryp, sonymen birge úlken burmalaýshylyq jasap, úlken qatelik jiberetin úlken laýazymdy tulǵalarǵa qatysty málimetter ashyq bolýy – zamana talaby. Ádiletti Qazaqstanymyzdyń baspaldaǵy, basty qadamy osydan bastalsa ıgi.
Qanshama jyldar ǵylym qýyp júrgende, bar ýaqytym arhıvte ótti dep jalǵan aıta almaımyn. Kásibim fılolog, onyń ústine qudaı qolǵa qalam berip qoıǵan soń ómir boıy kóne muralardy jınastyrýdy murat tuttym, tapqan, bilgen nárselerimdi elge qaıtarý arman boldy. Halqymyz aınaldyrǵan qyryq jylda úsh ret jazý-syzýyn ózgertti ǵoı. 1929 jylǵa deıin ǵasyrlar boıy arab qaripti jazýdy qoldandyq, 1930-1940 jyldary latyn dep bas qatyryp, odan beride orys grafıkasyn tutynyp kelemiz. Bajaılap qarasaq, Alash qaıratkeriniń kesekti dúnıeleri, kitaptary 1929 jyldan keıin múldem jarııalanbaǵan eken. Bir sózben aıtqanda, Alash qaıratkerleriniń qalamynan týǵan arab qaripti kitaptardyń, maqalalardyń tolyq bazasyn jasaý, ulttyq qundylyqqa jatatyn muralardy izdep tabý, olardy búgingi jazý úlgisine kóshirý, psevdonımder men laqap attardy anyqtaý maqsat boldy.
– Aldyńyzda jatqan on tomdy kórip otyrmyn, bular súıinshi danalar ma?
– Júz myńdaǵan «egemen»-niń oqyrmandaryna elden buryn súıinshileýimizge bolady. Jýyqta ǵana qolymyzǵa ózińiz kórip otyrǵan on kitap – áıgili «Qazaq» gazetiniń 1913-1918 jyldardy tolyq qamtıtyn 7 tomy, 5 tomdy quraıtyn «Aıqap» jýrnalynyń 1911 jáne 1912 jyldardaǵy qos jınaǵynyń faksımıldi nusqasy hám 1917-1919 jyldary Semeıde shyǵyp turǵan «Saryarqa» gazetiniń qolda bar sandary tolyq jınaqtalǵan basylymdary jaryq kórdi. Bizdiń bastamamyzdy qoldap, qol ushyn sozǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń basshysy ári «Alash Orda» baspasynyń dırektory Sultanhan Aqqululyna zor rızashylyǵymyzdy bildiremin. Basylymnyń redaksııalyq alqasynda professorlar Dıhan Qamzabekuly men Saǵymbaı Jumaǵul, qoǵam qaıratkerleri Azat Perýashev pen Qazybek Isa syndy alashshyl azamattar bar. Barsha qıyndyqty kóterip, mátinderdi qazirgi jazý qalpyna keltirgen – arab tiliniń mamany, belgili bıblıograf Tolqyn Zamzaeva.
– Bul qundy mádenı muralar týraly úlken áńgime alda áli talaı aıtylatyny sózsiz, qysqasha túıindi-túıindi máselelerdi bir sholyp ótseńiz.
– Árıne, basty másele – bul gazet-jýrnaldardyń barlyǵynyń HH ǵasyr basynda arab qarpinde jaryq kórýinde. Bizdiń ǵalymdar qaýymynyń orystildiler jáne qazaqtildiler bolyp ekige jarylatyny eshkimge qupııa emes. Alǵashqy qaýym arhıvtik qujattan birde-bir kemdigi joq, tarıhı máni asa joǵary bul qundy materıaldardyń tipten barlyǵynan habarsyz bolsa, ekinshileriniń arasynda da olardy túpnusqadan oqıtyn oqymystylary biren-saran. Biz máselen «Qazaq» gazeti – HH ǵasyr basyndaǵy ulttyq ensıklopedııa» degen tujyrymdy bostan bosqa jıi qaıtalap júrgen joqpyz. Jas ǵalymdarǵa magıstrlik, bolmasa doktorlyq dıssertasııalaryna osy basylym betterindegi materıal boıynsha taqyryp usynsańyz, olar at tonyn ala qashady. Oǵan qarsy ýáj de aıta almaısyz. О́ıtkeni kesimdi eki ne úsh jyldyq ýaqytyn arabsha nusqany ejiktep otyrýǵa rásýa etkisi kelmeıdi. Endi osy basylymdar faksımıldi túrde ári parallel qazirgi jazý úlgisimen jaryq kórgendikten, úlkenge de, kishige de, stýdentke de, akademıkke de qoljetimdi, aldaǵy ýaqytta ekonomıster men zańgerler, mádenıettanýshylar men dintanýshylar, saıasatkerler men qarapaıym oqyrman óz keregin erkin tabýǵa múmkindik týyp otyr.
– Ushan-teńiz mol qazynadan siz ázirge 10 tomdy tańdap alyp, shyǵaryp otyrsyz. Osy sharýaǵa 30 jyl ýaqytym jumsaldy deısiz. Sonda osy basylymdardyń tolyq nusqasy túgeldeı tabyldy ma?
– Bul jerde tolyqtyǵy jaǵynan tuńǵysh jýrnalymyz «Aıqap» (1911-1915) týraly ǵana aıtýǵa bolatyn sııaqty. Tuńǵyshtyń aty – tuńǵysh. «Aıqap» basyna baq qonǵan basylym desek bolady. Siresken keńes zamanynda da oǵan tyıym bolmady, 88 sany kópke qoljetimdi boldy. Sol sebepti onyń materıaldaryn negiz etip ondaǵan dıssertasııa qorǵaldy, basylym men onyń shyǵarýshysy Muhamedjan Seralın týraly kitaptar da shyqty. Biraq eshkimniń oıyna onyń faksımıldi nusqasyn shyǵaraıyq degen oı kelmedi. Bul bizdiń ótkenge, mádenı muraǵa degen jadaǵaı kózqarasymyzdyń kórinisi. 2022 jyly aqyn, jýrnalıst, ulttyń tuńǵysh jýrnalyn janyn jep bes jyl boıy shyǵarǵan redaktor Muhamedjan Seralınniń 150 jyldyǵy laıyqty atalyp ótpedi. Ádettegideı qarjy jetispeýshiligine baılanysty qos kitapty túrli tústi etip shyǵara almaǵanymyzǵa biz de barmaǵymyzdy tistep, ókinemiz. Sonaý 1911-1915 jyldary Troısk qalasyndaǵy tatar aǵaıyndar, «Energııa» baspahanasynyń qyzmetkerleri baryn salyp, qoldaryndaǵy barsha oıý-órnek, qarip kassalaryn tegin berip, jýrnaldy túrli tústi etip shyǵarǵan bolatyn. Qaıta basylymda sol bir ǵasyr burynǵy tatar aǵaıyndardyń mádenı deńgeıine jete almaǵanymyz, árıne, bizge syn.
1917 jyldyń 12 maýsymynda jaryq kórdi dep sanalatyn «Saryarqa» gazetiniń (1917-1919) tuńǵysh sanyn taýyp oqý áli kúnge múmkin bolmaı otyr. 1917 jyldyń toptamasynan buryn tórt sany tabylmady dep kelsek, qazir qolǵa túspegeni ekeý-aq: №1 jáne №8. О́kinishke qaraı, keńestik-kommýnıstik rejimniń «jemisti jetistigi»: 1918 jyldyń baqandaı 12 sany (№№43-44, 48-56 jáne №58) áli kúnge «habarsyz ketkender» sanatynda. Al kúni keshege deıin zertteýshiler «Saryarqa» gazetiniń 1919 jyly da turaqty shyǵyp turǵanynan beıhabar edi. Qazaq baspasóziniń tarıhyn zertteýdiń ushar basynda turǵan, ótkelekti tar zamanda «jabyq taqyrypqa» qoryqpaı baryp, erlikke barabar eńbekter jazǵan Úshkiltaı Sýbhanberdına da onyń jalǵasty úshinshi jyly shyǵyp turǵanyn bilmesten bu dúnıeden ótti. Onyń 1919 jylǵy 24 sany shetelden, al sońǵy sanalatyn 90-sany Semeı arhıvinen tabyldy.
– Sonda bul basylymdardyń, basqa da gazet-jýrnaldarymyzdyń áli joq sandary tabylýy múmkin be?
– Ǵylym sol úshin ǵylym emes pe, joqty tappasa, jańalyq ashpasa onyń nesi ǵylym? Eń alǵashqy qazaq gazeti 1905 jyly Peterborda shyǵyp turǵan tatardyń «Úlpát» basylymyna qosymsha bolyp tirkelgen «Serke» atty serkemiz ǵoı. Biraq ony qolyna ustap kórgen bir adam joq, eger bir jaqsylyq habar bolsa, súıinshimiz daıyn.
«Qazaq» ta, «Saryarqa» da jáne basqa sol alasapyran jyldarda jaryq kórgen ulttyq basylymdardyń eshqaısysy «biz toqtaldyq», «jabyldyq» dep sońǵy sandaryn shyǵaryp, habar shashpaǵan. Máselen, «Qazaqtyń» 266-sany, Kúnbatys Alashordasynyń organy «Erkin Qazaqtyń» bir sany sońǵy jyldary ǵana tabyldy emes pe? Sondyqtan qazan aýzy joǵary, áli de úmit bar.
– Ultty uıystyrǵan, «Alash» partııasynyń negizin qalaǵan, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly shyǵaryp turǵan «Qazaq» týraly aıta tússeńiz.
– Bul megajobanyń ózi o basta «Qazaq» gazetin túgendeýge, ony rýhanı hám mádenı ulttyq qundylyq retinde týǵan halqyna tolyq kúıinde oraltý maqsatynda jasaqtalǵan bolatyn. Jeti tom «Qazaqty» jeti kún, jeti tún paraqtaǵan kez kelgen kózi qaraqty oqyrman túrli-túrli qazynaǵa jolyǵary sózsiz. Máselen, 1916 jylǵy aq patshanyń qazaq jastaryn qara jumysqa alýy haqynda biletinimiz: Amangeldi Imanov, Ábdiǵapar han, M. Áýezovtiń «Qıly zaman» hıkaıaty... Al 1917 jylǵy basylym betterinen búgingi Ýkraına men Belorýssııa maıdanynyń tylynda qara jumysqa jegilgen qazaq jastarynyń aty-jónderin, olarǵa qamqor bolyp artynan izdep barǵan oqyǵan Alash tulǵalarynyń qaıratkerligin, olardyń shala saýatty jastarǵa quqyqtyq, medısınalyq kómek kórsetkenin, Allasyna syıynar mollasyn taýyp, halal as daıyndaıtyn aspazyna deıin saılaǵanyn kóremiz. Mundaı naqty qujatty siz eshbir arhıv qorynan da taba almasyńyz aqıqat. Birinshi jıhangerlik soǵystyń jaı-kúıi, týysqan túrik jurtyna tilektes maqalalar, ásirese qazaq qyz-kelinshekteriniń altyny men kúmisin bir kisideı jumyla jınastyryp, Túrkııaǵa kómek retinde jóneltkenin oqyp bilesiz. Qazaq dalasyn jaılaǵan juttar, qazaqpen bir týǵan, belbeýlerin bir býǵan qyrǵyz aǵaıyndardyń basyndaǵy alapat asharshylyq, olarǵa aǵaıyndyq jolymen qol ushyn sozý... Mine, osyndaı alǵash kózime shalynǵanda ózime de «ashylmaǵan aral» bolyp kóringen materıaldar gazet betinde ushan-teńiz.
Iá, táýelsizdik bizge ońaılyqpen kelip, alaqanymyzǵa qona salǵan joq. Oǵan atalǵan basylym betindegi otty da ókinishti maqalalar kýá. Bul jazbalar – bizdiń tarıhı shejiremiz, ulttyq qundylyqqa negizdelgen qazynamyz. Arnaly Alash murasy ultpen birge jasaı beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
