BATYSTA QALǴAN BIR BOZDAQ

Uly Otan soǵysynda qaza bol­ǵan jaýynger Ábdirahman Bı­seıitovtiń soǵysqa deıingi ómiri men eńbek joly jaıyndaǵy kóp­tegen qujattar otbasy arhıvindegi baǵa jetpes qundylyq ispetti. Ási­rese, qan maıdannan súıikti ja­ry Aısha men baýyr eti – ba­la­laryna jazǵan hattary eriksiz eleń etkizip, jaýyngerdiń adamı bol­mysyn kóz aldymyzǵa ákeledi. Ábdirahman Bıseıitov 1906 jy­­ly dúnıege kelgen. Ustaz bol­sam degen asaý armannyń jete­gin­de asqaq Alataýdyń baýraıyndaǵy Almatyǵa kelip, joǵary bilim alyp shyǵady. Bar sanaly ǵumy­ryn da ustazdyq etýge arnaıdy. Ár jyldarda qarapaıym muǵa­lim­dikten bastap, mektep dırektory, aýdandyq oqý bóliminiń meńgerý­shi­sine deıin kóterilip, biliktiligi men parasat-paıymyn kórsete bilipti. Mine, osynsha jyldar syrǵyp ótse de ótken kúnniń belgisindeı otbasynyń boıtumaryna aınalǵan sarǵaıǵan qaǵazdardy aqtarǵan saıyn keıipkerimizdiń beınesi etjaqynyńdaı ózine tartyp, baýraı túsedi. Naqty qaı kúni berilgenin ajy­­rata almasaq ta, myna bir óndiristik minezdeme sonaý oty­zyn­shy jyldary berilipti. “Á.Bıseıitov joldas osy jyl­­dyń qyrkúıeginen bastap Karl Marks atyndaǵy orta mek­t­eptiń muǵalimi jáne oqý meń­ge­­rýshisi bolyp qyzmet etip keledi. Osy ýaqyt ishinde ózine júktelgen mindetti qashanda uqypty ári adal atqardy. Aýdandyq oqý bóliminiń meń­ge­rýshisi: Lavrenko (qoly, móri)” Jubaıy Aısha Toqtamysheva­men 1929 jyly 31qarashada sha­ńy­raq kótergenin aıǵaqtaıtyn ne­ke týraly kýálik te saqtalyp­ty. Ýfada týyp, erjetip, 1920 jyldyń sońynda Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan Aısha alǵashqy da máńgilik mahabbatyn Jambylda kezdestiredi. Júrekteri úndesip, kóńilderi jarasym tapqan jubaılar Sholpan, Ahat, Ernest, Sofııa esimdi búldirshindeı ul-qyzdardy tárbıeleıdi. Soǵys bastalar aldynda Ábdi­rahman Bıseıitov otbasy Jambyl oblysy Mıhaılovka aýylynan úı satyp alady. Sverdlov aýdany bilim bóliminiń meńgerýshisi Ko­­­­sýnovtyń bergen anyqtama qaǵa­zyna qaraǵanda, ol Mıhaılov orta mek­tebinde 1937-1942 jyldar ara­ly­­ǵynda muǵalim, mektep dırektory bola júrip, Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylýyna baılanysty qyzme­tinen bosatylǵan. Áke mektebiniń bir tizbe kiltte­rin qannen-qapersiz syldyrlatyp oınaǵan quıtaqandaı Sofııany kópke deıin qolynan túsirmeı, bu­lar­men qımaı qosh­tasqan sondaǵy jan tebirenterlik sát tuńǵyshy Shol­pan­­nyń ja­dynda máń­gige qalypty. So­dan keıin ar­­­mııa­ǵa shaqyrylǵan eki aýyldasymen bir­ge jaıdaq ar­ba­ǵa mi­nip, Jam­­byl­­daǵy áskerı ko­mıs­­­­sa­rı­atqa atta­nady. Bir­­te-birte buldyrap, alystap bara jat­qan áke beınesi Sholpan apaı­dyń áli kúnge deıin kóz aldynda. Onyń otbasy men balalarynyń “ákeniń kózin­deı” saqtap kelgen qujattardan bilge­nimiz, Ábdirahman Bıseıitov 1942 jyldyń 25 tamyzynda Har­kovtaǵy áskerı-saıası ýchılıshesiniń kýrsan­ty bolypty. Al maıdannan jolda­ǵan hattary onyń Tashkent qala­synda áskerı daıyndyqtan ótke­ninen habar beredi. Maıdannan joldanǵan úshbý hat­tar Bıseıitovter otbasyn tap bir merekedegideı shattyqqa bólep, úz­diksiz kelip jatty. Ondaıda júzi bal-bul janǵan Aısha apaı ba­la­larynyń ortasynda kúıeýiniń ha­tyn daýystap oqyr edi. Tipti úıge tý­ysqandary men kórshileriniń taı­ly-tuıaǵyna deıin qalmaı jı­na­latyn. Ádette hatyn: “Ardaqty joldasym Aısha”, dep bastaıtyn da, ary qaraı ba­la­larynyń atyn je­­­ke-jeke atap: “Súı­sem sý­sy­­­nym­­dy qandyratyn Sholpanym, Aha­tym, Ertisim, So­fııam aman júrse, armanym joq, – deıdi de, men 5 jel­toqsannan bas­tap maıdanǵa ketip baramyn. Appaq qar jamylǵan qa­lyń qaraǵaıdyń ishinde jaýmen aly­­syp júrip-aq, ózi­ńe arnap áli ta­laı jyr joldaryn jazarmyn. Sen­­­der­di qansha saǵynsam da, myna jul­qy­na soqqan doly jel daýysymdy jet­­kizer emes. Myna hattarym me­niń ózimdeı bolyp syr shertsin...” – deıdi. Ábdirahman jubaıynan ózi qyz­met etken mektebi men aýyldasta­ry­nyń, aǵaıyn-týystarynyń hal-jaǵdaılaryn jıi surap otyrady. Avtomatshylar batalonynyń ko­mandıri bolǵan Ábdirahman Bıseıitov urys dalasynda qas batyrlarsha jaýmen alysyp, erlikpen kóz jumdy. Artynda eki kózi tórt bolyp, saryla kútken súıikti jary men balalary qaldy. Ana jesir atanyp, tórt birdeı búldirshin jetimdik qamytyn kıdi. Áıtse de, Ábdirahmannyń ózine arnaǵan: “Jylama, Aısha, jylama, Kózdiń jasyn bulama. Qaıratyńdy boıǵa jı, Qaıǵysyz ómir bola ma? – degen jyr joldary jan jara­syna demeý boldy ma, Aısha apaı belin bekem býyp, qyzy Shol­pan­men birge eńbek maıdanyna ara­­lasty. Qystyń bet qaratpas qa­qaǵan aıazynda da, jazdyń ty­ny­syńdy taryltar qapyryq ysty­ǵynda da olar tynymsyz eńbek etti. Maıdandaǵy soldattarǵa sálemdemeler jiberip turdy. Bu­ǵa­­nasy qatpasa da eresekterden qa­lyspaı, eńbek maıdanyna ara­lasqan Sholpan apaı omyraýyna bes medal taqqanyn osy kúni maqtanyshpen aıtyp otyrady. Ábdirahman aǵanyń kózi tiri bolsa, urpaǵyna kóńili tolyp, mar­qaıǵan bolar edi. Búginde eli­niń laıyqty azamattary bolǵan ur­paqtary áke atyna kir kel­tirgen joq. Arystaı ákeniń “aqyldym” dep súısinetin Sholpany men “kúl­dirgim” dep erkeletetin So­fııasy áke jolyn qýyp, ustaz bol­dy. Ahaty ınjener maman­dy­ǵyn tańdap, kandıdattyq dısser­tasııa qorǵady. Ernest otandyq mýltıfıkasııalyq fılmderdiń negizin qalap, kóshbasynan kó­ringen belgili óner ıesi. Shıetteı bala-shaǵamen jesir qalyp, nebir qıynshylyqqa da moıymaǵan qaıratty ana – Aısha Bıseıitova uzaq ta baqytty ǵu­myr keshti. Balalaryn qatarynan qaldyrmaı oqytty. Ulyn – uıaǵa, qyzyn – qııaǵa qondyrdy. Ne­mere súıip, qyzyǵyna ortaqtasty. Elimizdiń ár túkpirine qonys tep­ken balalarynyń úıine jıi ba­ryp, aılap qonaq bolyp qaıta­tyn. Balalary da ana kóńiline qaıaý túsirmeı, qurmet pen súı­ispen­shilikke bóledi. Ardaqty ana 80 jasqa tolyp, ómirden ozdy. Alaı­da, maıdannan jetken sol bir saǵynyshqa toly hattar ómi­riniń sońǵy kúnderine deıin jú­regin jylytyp, kóńiline juba­nysh bolǵandaı. Jaýyngerdiń árbir haty bir úzik syryn áli de ishine búgip, endigi “ana dúnıede” tabysqan jarynyń bir ózine ǵana ashylar qulyptyń qupııasy sııaqty... Dına ÁBIShEVA. ASTANA.