Oljastyń asqaq, azamattyq únine saı keleshekte talaı kitaptyń jazylatynyna esh kúmán joq. О́ıtkeni, onyń esimi halqymen bite qaınasady, birge tutasady. Aqyn óz taǵdyryn, aqyndyq muratyn elinen, týǵan jerinen eshqashan bólip qaraǵan emes. Oljas – aldymen aqyn. Onyń qaı-qaı óleńinen de baǵzy babalardyń kemeńgerligin, jyraýlyq dańǵyldyǵyn, sheshendigin, aıtqyshtyǵyn, ilgerini boljaı alatyn sáýegeıligin aına qatesiz tanısyz.
Myrzataı JOLDASBEKOV.
Ásirese aq óleń úlgisindegi túngi shalǵynǵa tuıaǵyn súrtken sáıgúligi (“Azııa alaýy”), at dúbirin túsinde sezinip, uıyqtap jatyp joıqyn jortýylda júretin baba rýhy (“Aıan bergen tún”), “Joly aýyr Asan týraly”, “Nazym Hıkmettiń ólimi”, tipti 80-jyldar basynda keńestik oqyrmandy qalyń uıqysynan silkip oıatqan “Igor jasaǵy týraly jyr” dastanynyń túp tamyryna úńilgen “Az ı Iа” kitaby oryssha jazylsa-daǵy, qazaq ıisi ańqyp turǵan, qalyń elin maqtanysh sezimine bólegen aıtýly shyǵarmalar – álgi aıtqandarymyzdyń aıqyn kýási. Oljas – ultymyzdyń ar-uıaty hám namysy. Aqyn shúý degennen laýlap jandy, del-sal jatqan uly dalanyń boıyna qan júgirtip, jasyn oınatyp, dúrkirep shyqty; zaty poezııanyń rýhyn kókke kóterdi. Oljas dese kóz aldyma búgin bolmasa – erteń ot shashqaly turǵan janartaý, ıakı ytyrylyp atylǵaly turǵan barys elesteıdi. Álemdi dúr silkindirgen “Adamǵa tabyn, Jer, endi!” dastanyn Kremldiń Sezder saraıynda, Nıý-Iorktiń Kolýmbııa ýnıversıtetinde oqyǵan sátteriniń, búkil álemniń jarysa, qyzyǵa oqyǵanynyń kýásimiz. Jahanǵa dál osylaı jar salyp kelgen aqyn Oljasqa deıin tarıhta az bolǵan shyǵar. 2006 jyly tamyz aıynda Oljas Astanadaǵy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda óziniń mereıli keshin ótkizdi. Mańdaıy jarq etip sahnaǵa shyǵa kelgende bárimizdi jetpisinde de erekshe áserge bóledi. Sýytylǵan tulpardaı, túlegen suńqardaı, sahnanyń ajaryn kirgizdi. Aǵyl-tegil sóıledi. Arbaýǵa túskendeı kúı keshtik. Osynyń kepıeti nede dep kóp oılandym. Sóıtsem, Oljastyń tabıǵaty, jaratylysy bólek eken. Ár sózi júrekten shyǵyp, júrekke jetedi eken. Qaı máseleniń de astaryn ashyp, ádibin sógip, túıinin sheship bıik sóıleıdi. Aıyzyńdy qandyryp, kókeıińdegini taýyp aıtady. Baıaǵynyń kemeńger bılerinshe kósilip te, sheshilip te sóıleıdi. О́ıtpeseń Oljas bolarmysyń, óıtpeseń Oljabaı batyrdan týamysyń, tektim, deısiń ishińnen. Nege ekenin qaıdam, Oljas sóılese kóz aldyma epos elesteıdi de turady. О́zi de keıde epostyń qaharmandaryna uqsaı beredi. Onyń poezııasynan da, sóılegen sózderinen de epıkalyq keńdikti sezinesiń. Halyqaralyq qatynasta da, saıasatta da, tarıhı jıyndarda da, ǵylymı konferensııalarda da Oljastyń boıy da, oıy da eshqashan alasarǵan emes; qaı elde de, qaı jıynda da jarqyldap sóılep, ultyna kir keltirmeı, eliniń mártebesin ósirýmen keledi. Ishki Monǵolııa jerinen Imanǵalı inimizdiń kómegimen Kúltegin tasynyń japondar jasaǵan kóshirmesin Astana ýnıversıtetiniń tórine ákep ornatyp, 2001 jyly halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizgen kezimde alýan-alýan júırikterdiń arasynan shoqtyǵy bıik bolǵan da, jurttyń kókeıindegi sózdi aıtqan da Oljas edi. Onyń: “Kóshpeliler – bizdiń arǵy tegimiz. Túrk qaǵanaty sol Orhon-Enıseı jazbalarynan basqa eshteńe jasamaǵan bolsa-daǵy álem mádenıetinen óz ornyn oıyp turyp alar edi” degenin kópshilik áli umyta qoımaǵan shyǵar.
Sol joly adamzattyń Aıtmatovy, Shyńǵys aǵamyz óreli oı aıta almady. Ishteı ókinip qaldyq. Mánisin men keıinirek túsindim. Konferensııadan soń kabınette Shyńǵys, Imanǵalı úsheýmiz ońasha sháı iship otyrdyq. Sonda:
– Myrzataı! Mynandaı qıyn kezeńde zaýyt, fabrıka salý da kerek shyǵar. Al kóp el kónin kótere almaı otyrǵan zamanda mynandaı ýnıversıtet salǵan, eliniń keleshegin oılaǵan Nazarbaev shynynda kemeńger eken. Shynymdy aıtsam, Túrk dáýirine qatysty osynshama asyl muralardy bilmeıdi ekenmin. Bilýimiz kerek eken. Oljastyń búgingi sózinen maǵynaly kóp oılar túıdim, – degen, eshbir qyzǵanyshsyz aıtqan aǵa sózi áli kúnge deıin qulaǵymda.
Men muny aıtqanda Shyńǵysty kemitip, Oljastyń mereıin kótergeli otyrǵanym joq. Aıtýly aqyndyǵynyń ústine Oljastyń adamzat tarıhyna, onyń ishinde Túrk dáýiri tarıhyna, babalardyń asyl muralaryna tereń ári jetik ekendigin sol joly rııasyz dáleldegendigin aıtpaq edim.
Aqyndyǵyna, qaıratkerligine, azamattyǵyna daý joq qoı, Oljasty óz basym ári lıngvıstıkanyń qazbagerine, arheologine kóbirek uqsatamyn. Qaı nárseni qolǵa alsa-daǵy ǵylymı astaryna úńiledi, tereńdetip qazady. Qaı taqyrypty qozǵasa-daǵy jerine jetkizip ılandyryp aıtady. Kúmán qaldyrmaıdy. 2003 jyly “Halyqaralyq Abaı klýbynyń” qoldaýymen Kúltegin, Tonykók tasqashaýyndaǵy jazbalar týraly “Tastar sóıleıdi” degen kitabym jaryq kórdi. Alǵysózdi Oljas Súleımenov jazdy.
Barsha qaýymǵa belgili, Orhon ózeni boıyndaǵy tasqashaýǵa bádizshi oıyp túsirgen kóne túrk mátinin ǵalymdar úsh ǵasyr boıy zertteýmen keledi. Bir toby: “taza kóne túrk jyrynyń nusqasy, ádebı janrǵa jatady” (A.Sherbak, I.Stebleva) dep topshylasa, birazy: “joq, bul Túrk qaǵanaty týraly tarıhı oqıǵalar túzilimi” (S.Malov, L.Gýmılev), dep keldi. Shyntýaıtynda jetinshi, segizinshi ǵasyrda babalardyń basynan ótken, tarıh qoınaýynda qalǵan jantalas kepti sóıletken bul bádizder – ári tarıhı oqıǵanyń túzilimi, ári sol kezeńniń tarıhı jyrlary edi. Muny ǵylymda sınkretızm deıdi. Sol asyl muralardy uzaq jyldar boıy zertteýdiń nátıjesi meni osyndaı oıǵa jeteleıdi. Osy baılamdy Oljas Súleımenov te quptaıdy. Quptaǵany sol – mátindi odan ári tereńdete zerttep: “Kóne túrk tastaǵy jazýy týraly qazirgi tańda Joldasbekovten artyq aıta almaspyz. “Tastar sóıleıdi” – sonyń kýási. Tastaǵy bádiz – rýnıkada tekti babalardyń júrek qyly, sheri, tarıhy tańbalanǵan. Ony júrekpen oqyǵan ǵalymnyń qadiri erekshe” (M.Joldasbekov, Tastar sóıleıdi, Halyqaralyq Abaı klýby, Semeı, 2003) dep tebirengenin qalaı umytarsyń!
О́z basym túrk jazba eskertkishteriniń az saqtalýyna Uly Dalaǵa segizinshi-toǵyzynshy ǵasyrda kelgen ıslam dininiń salqyny tıdi dep sanaımyn. Oljastyń: “Dinı fanatıkter tasqa túsken “bóten” jazýlardy sanaly túrde joıyp jiberip otyrǵan” (O.Súleımenov, “EQ”, Shekspıri joq eldiń Nıýtony da bolmaıdy, 12 naýryz 2010 j.) degen sózi kókeıge qonady.
Prezıdentimizdiń úshinshi myńjyldyqqa jańarǵan sanamen, jahandaǵy jan bitkendi jaıpap ótetin apat qaterinen óz eliniń, óz jeriniń ǵana emes, búkil jumyr jerdiń taǵdyry úshin jaýapkershilikti sezine alatyn aqylmen qadam basqany belgili. Qazirgi ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń qarqyndy damyǵany sondaılyq, bazbir memleketterdiń muzdaı qarýlanyp alsaq qaýipsiz bola qalady ekemiz, álemdi alaqanymyzda ustaı beredi ekemiz degen uǵymyna qaıran qalasyń. “Eń bastysy, memleketter men halyqtar arasynda senim bolýy, bul az deseńiz – ıadrolyq qarý túptiń túbinde búkil planetany joıyp tynatynyn túsiný”, – dedi N. Nazarbaev. Jaýǵa shabar almas qylyshtaı jarqyldaǵan jampoz jan sol kezeńde Prezıdenttiń janynan tabyldy. Ultymyz úshin ysyrat kópirinen ótkendeı qıyn jyldary apatqa qarsy shyqqan Oljas Súleımenovtiń qaharmandyǵyn eli de, Elbasy da baǵalaı bildi. Onsyz da qalyń eldiń súıispenshiligine bólengen Oljastyń esimi sol qozǵalystan keıin ańyzǵa aınaldy, Otanymyzda Oljas esimdi uldar, súıikti aqynyn pir tutqan jastar kóbeıdi.
Aqynymyz keshegi ımperııanyń irgesi shaıqala bastaǵan kezeńde ultymyzdyń ulyq perzenti, kemel basshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń basyna is túsken 1987 jylǵy naýryz plenýmynda taǵy da jarq etip kózge tústi. Sol plenýmda partııanyń biraz lıderleri qaraqan basyn qorǵap, aıaýly Dımekeńnen irgesin aýlaq sala sóıledi. Sondaǵy sóılengen sózder ertesine ortalyq gazetke basyldy. Jalǵyz-aq Oljastyń sózi jaryq kórmedi. Kóp jurt: “Qalaı bolar eken, aqynnyń sózi nege basylmady?” – dep alańdady. Arada kóp jyl ótkende ǵana aqynnyń sol plenýmda sóılengen sózi tańdamaly kóptomdyǵynda jaryq kórdi.
Ne aıtty deısizder ǵoı: “Keshe ǵana Qonaevqa danyshpansyz, kemeńgersiz dep kitap syılap, tóbesine kótere maqtap júrgen biraz kisiler búgingi zeınetker Qonaevtan irgesin aýlaq salypty. Sen tımeseń, men tımen deýmen jumǵan aýzyn ashar emes. Bıyl stalındik zulmattyń elý jyldyǵy… sol elý jyldyqtyń qurbany qylyp – Qonaevty jazalaıyq, jazǵyraıyq degendi doǵaratyn mezgil jetti...” dep mártebeli minbeden ashyna sóılepti. Erlik emeı nemene! Ánsheıinde maqtanýǵa barmyz ǵoı. Shapaǵatyn, qamqorlyǵyn kórip, qoltyǵyna kirgender tym-tyraqaı buqpantaılap qashqanda, ultymyzdyń ojdany delingen, búginde búkil qazaq bolyp arýaǵyna tabynatyn Dımekeńniń janynda jalǵyz Oljasy qaldy. Bul erlikke bergisiz minez edi! Aǵaǵa adaldyqtyń eń bıik úlgisi edi!
Oljastyń betke aıtatyn týrashyl, tapqyr, tógip, destelep sóıleıtin sheshen ǵana emes, paıymy tereń, zeıini myqty zertteýshi ǵalym ekenin jurtshylyq jaqsy biledi. Oljas Súleımenov – has lıngvıst, tilshi ǵalym, zamanymyzdyń ǵulamasy dese de bolady.
Biz biletin tilshi ǵalymdar túrk tilin zertteýge kelgende keshegi keńestik dáýirde, búgingi táýelsizdik kezeńinde taqyrybyn sala-salaǵa bólip, butarlap, baýyrlas tilderdiń bir-birimen baılanysyn, týystyǵyn túkpirlep tanyǵan bolyp júr. Kóbine til men til baılanysyn qamtýdan aspaı keledi.
Bir sát Eýrazııa kindiginde boı salyp ósken alyp daraqty kóz aldymyzǵa elesteteıikshi. Álgi daraqtyń tamyry áldeneshe myń jyldarǵa ketedi. Endi osynaý alyp aǵashty – babadan jetken ana tilimiz deıik. Túrkolog ǵalymdar álgi ana tilimizdiń ǵasyrlar tereńinen nár tartqan tamyryna úńilýdiń ornyna bir-birimen basy birikpeıtin, pyshyrap jatqan dúnıedeı kórip – sala-sala ǵyp zertteýge kiristi. Kóp bolǵanda – kóne oǵyz tili men kóne qarluq, qazaq tili men altaı, altaı tili men qyrǵyz tiliniń sabaqtastyǵyn kózge elestetip ýaqyt ozdyrdy. О́z ishimizden, óz tilimizden dıalekt izdep sharshadyq, bolmashy taqyryptardy zerttegen bop ǵylymı ataq alý jolyna tústik. Zaıyrly ýaqytty sóıtip, álgi alyp daraqtyń ózin emes, butaqtaryn zertteýmen ótkizip aldyq. Osydan jarty ǵasyr buryn: “Joq, bulaı bolmaıdy, biz butaqtardy zerttedik dep shýlasyp júrmiz, naǵyz ǵylymnyń qaınar kózi – ǵasyrlar tereńinde, tamyrda jatyr” degendi aıtqan Oljas Súleımenov edi.
Aqynnyń “Myń bir sóz” atty aıtýly zertteýiniń negizgi bólimi sanalatyn “Ejelgi túrkter. Túrk rýnıkasy jáne ózge jazýlar” taraýy birde tarıh oqýlyǵy, keıde salystyrmaly grammatıka sıpatynda oqyrmandy magnıt órisindeı tartady. “Jer betinde bes myńǵa jýyq til men dıalekt úlken otbasyn quraıdy. Bárimiz de ordaly tamyrdan taraımyz; Afrıkanyń ekvator beldeýinen júzdegen myń jyl buryn eńse kótergen adamzat – ult pen ulysqa bóline-bóline – áýeli soltústik Afrıka, sosyn Jerorta teńizi, Taıaý Shyǵysty jaılap dúnıege sóz taratty. Zamanalar belesinde – otbasy sheńberinen shyǵyp –makrogrýppa – úlken top degen uǵymǵa ulasty. Uly kósh mıllıondaǵan jylǵa sozylyp, jańa sóz – leksıka shoǵyryn, sóz galaktıkasyn týǵyzdy” dedi aqyn.
Kún, aı, adam, jol.., t.b. myńdaǵan sózderdiń shyǵý tegin túkpirleı teksergen ǵalym: “Osy kúngi kóne oǵyz, kóne uıǵyr-qarluq, kóne qyrǵyz tili – orhon-enıseı úshkil jazýyndaǵy tańbadan taraǵanyna kóz jetkizemiz” (5-tom, 429-bet) deıdi. Keńes dáýirinde túrk tiliniń genealogııasyn A.M.Sherbak 1970 jyly túzgen edi. O.Súleımenov kóne túrk tiliniń genealogııasyn odan ári keńeıtip, tereńdetip, qaıyra túzdi. Bir ǵylymı ınstıtýt atqaratyn alapat sharýany sóıtip, jalǵyz ózi tııanaqtap shyqty. Túrkologtar tereńirek zer salatyn máseleniń biri osy dep oılaımyn.
“Er-turmandy oılap tabý osy kezgi tórt sılındrli dvıgateldi oılap shyǵarýmen para-par oqıǵa boldy. Adamdar at arqyly ǵaskerdi shyǵardy, qarý-jaraq soǵan yńǵaılandy. Attylynyń kıimi ózgerdi (Attılany – M.Áýezov attyly dedi). Gobı shólindegi josyp júrgen jabaıy jylqyny miniske aınaldyrǵan mezgildi sanasaq, osydan 3 myń jyl buryn eken. Pıramıda sekildi úsh buryshty tańba, etegindegi noqat – zamanynda – faraonnyń dúnıege kelýin, ıaǵnı anasy men kishkentaı faraondy elestetken; al álgi pıramıdanyń etegindegi noqatty alyp tastasa – kúshigen, ıaǵnı úlken faraonnyń baqılyq bolǵany shyǵady. Osy tańbanyń paıda bolǵanyna 5 myń jyldyń belesinde” dep jazady Oljas. “Lıngvıstıkany – tarıh kúregi deımiz. Keshegi men búginniń kózqarasyna saıyp qarasaq, bázbireýler álgi kúrekti qudyq kózin ashýshy emes, kór qazýshy rólinde kóredi. О́zimniń tereńge bas tikken táýekelimdi kóbine álgi kórqazýshylar unata qoımady” (O.Súleımenov, Az ı Iа, Almaty, “Jalyn”, 1989) dep jazady ókinishpen.
Aldaǵy ýaqytta sol saq zamanynan zertteıtin másele az emes. Máselen, Qazaqstannyń jerinde osydan eki jarym myń-eki myń jeti júz jyl buryn saq kósemderimen birge kómilgen altyn ábzeldi jylqynyń sany jetpiske jetti. Báriniń de er-toqymy, júgen-quıysqany, ómildirigi, tartpasy altyndy áshekeı. Jáne eshqaısysy birine biri uqsamaıdy. Shyndyǵy, solardyń bári de búginde biz biletin jol boıyndaǵy tańbalar sekildi óz dáýiriniń tańbalary edi. Túbinde olardyń da tylsymy ashylyp, oqylady, sóıtip, úlken ǵylymı jańalyqqa aınalady dep oılaımyn.
“Myń bir sóz” kitabynyń ázirge baspa betin kórgen taraýlaryn oqyp shyqqanda sózdiń ishine túsip, sóz jaýharyn tergen aqynǵa tánti bola túsesiz. Jap-jas Oljastyń orys halqynyń baıyrǵy jyryn tereń zerttegeni, ózine deıingi talaı ǵalymdardyń aıta almaǵanyn aıtqany, tyń oılarymen dáýirdi dúr silkindirgeni tań qaldyrady. Jyrdy ózinshe oqýǵa Oljastyń tabıǵı qostildiligi, Rýs pen Dalanyń ǵasyrlar tereńindegi mádenı, rýhanı baılanysyn, sózdi sezine bilýi bel býǵyzdy. Sodan da “Jyr” týraly aqyn paıymy ári tereń, ári aýqymdy oılarǵa jeteledi. Shyndyǵy jańa týǵan kúnshe shashyrady.
Aqynnyń oılary dúmpýli janartaý minezdi, barynsha batyl, baraqatty ári kósheli; eńseńdi bıiktetedi, rýhyńdy kóteredi. Ár sózinen ot qyzýy betti sharpyp, sulýlyq pen ińkárlik lebi jel bop tıedi. Kúıip-janyp sóıleıdi. Kúıip-janǵan sezimge bóleıdi. Ýyz máıegi til úıirip, júregińizge jetedi.
Biz áńgime etip otyrǵan, 70-jyldardyń ortasynda jaryq kórgen “Az ı Iа” kitaby tóńireginde biraz shý bolǵany, azýyn aıǵa bilegen Reseı akademıkteriniń er-toqymyn baýyryna alyp týlaǵany esimizde. “Ádebıetimizdiń bastaý bulaǵy, álippesi sanalatyn kóne jyrdy óz betinshe, ózinshe josyq izdep – taldaý jasaǵan qazaq aqynyna aıtar synymyz erekshe”, – dep bastaǵan bir akademıktiń sózi sol kezdegi syńarjaq saıasattyń otyna maı tamyza túsken bolatyn.
1976 jyldyń qyrkúıek aıynda Máskeýde eski dosym, kórnekti ádebıetshi, Dostoevskııdiń, Týrgenevtiń zertteýshisi, professor Petr Grıgorevıch Pýstovoıttyń úıinde jubaıy Sýsanna Andreevna maǵan “Voprosy ıstorıı” jýrnalynyń kezekti sanynda jarııalanyp jatqan keńes akademıkteriniń qyzǵanyshqa toly “Az ı Iа” jaıyndaǵy daý-damaıynyń grankasyn kórsetken edi. Sýsanna Andreevna sol jýrnaldyń bólim meńgerýshisi bolatyn. Oljastyń kitaby jaıyndaǵy talas-tartystyń materıaldaryn jýrnalǵa ázirlegen eken. Áli de jarııalanbaǵan álgi materıaldy oqyp jaǵamdy ustadym. Ári Oljastyń erligine áli kúnge deıin maqtanamyn.
Oljas aqynǵa shúılikken ımperııa ultshyldary sol kezeńde qatty ketti. Mundaı qysymǵa tek erdiń eri ǵana tózetin edi. Sonda olardy shamdandyrǵan “Az ı Iа” kitabynyń “Suńqarlar men qazdar” dep atalatyn birinshi bóliminiń aıtpaq oıy ne edi deısiz ǵoı?
“Igor jasaǵy týraly jyrdyń” belgisiz avtory túrk poezııasy jan dúnıesin tebirentken ortada ósken bolyp kórinedi. Sondyqtan ol óz shyǵarmasyn slavıan-túrk tarıhynyń shym-shytyrman ózekti máselesine arnaǵan – deıdi avtor. – Syrttan baqylamaı, jan-júreginen ótkizip jyrlaǵan. О́z ýaqyty men áleýmettik tabynyń adal perzenti bola tura, ol aqyn oqyrmandarǵa túsiniksiz bolady-aý dep jasqanbaı, tekste beımálim túrk sózderin ǵana emes, ómirde bar túrk ataýlary men sóz tirkesterin erkin de tabıǵı túrde paıdalana bilgen. Aqyn shyǵarmasyn HII ǵasyrdyń eki tildi oqyrmanyna arnaǵan!
Araǵa birneshe ǵasyr salyp, Rýste túrk tiliniń mańyzy joǵalǵan tusta basqa tilderden aýysqan “jyrdaǵy” kirme sózder kózge oǵash kórinetindeı, oqshaýlana bastady (chaga, ortma, ıaponchısa jáne t.b. jalpy orys tiline kirmeı qalǵan bizge málim sózder). “Jyr” – alǵashqy mánindegi kóptegen túrk sózderi saqtalǵan sırek eskertkish... “Jyrdyń” avtory keıbir tusta kinázdiń udaıy qyranǵa teńelýin qalaı bermeıdi... Dastan qypshaqqa baılanysty qubylysty aqqý beınesimen beredi. Tipti qypshaq arbalary da “úrikken aqqýdaı” qıqý salady... HII ǵasyrdaǵy Kıev Rýsi qalalaryndaǵy til jaǵdaıy maǵan Pýshkın men Tolstoı zamanynda eki tilde birdeı sóılegen orys aqsúıekterin eske túsiredi.
“Pýshkın aıtty degenniń birazyn, Tolstoı romandarynyń kóptegen betterin – HH ǵasyrda orys tiline aýdarýǵa týra keledi. Til taǵdyrynyń tez ózgere qalýynyń bir mysaly osy. HII ǵasyrdaǵy túrk tili kinázder saraılarynda ǵana emes, saýda jáne soǵys isine keńinen aralasyp otyrdy” (“Az ı Iа”, aýd. Sábetqazy Aqataev, Almaty, “Jazýshy”, 1992) deıdi aqyn. Parasatty paıym. Kezinde ulardaı shýlaǵanmen, búginde bul aqıqatty pikirdi bári de amalsyz moıyndaýǵa májbúr bolyp otyr.
Keshegi keńes dáýirinde ultaralyq qatynas tili bolyp orys tili júrdi. Ultaralyq qatynas mártebesine ol-daǵy shúý degennen kóterile qalmady. Áýel basta jalǵastyrýshy kópir rólin atqardy, uıystyrýshylyq, dánekerlik deńgeıine – ondaǵan jyldar boıyna birte-birte basqyshtap jetkeni málim. Demografııalyq ahýal da óz yqpalyn júrgizbeı qoımaıdy. Qazaq tiliniń kósegesi endi kógerip keledi. Jyldar óte óz tilimizdiń de bıiktep, úlken basqyshqa aınalaryn ishimiz sezedi.
Keleshekte ultynyń úsh tildi qatar meńgergen, qaı-qaı órkenıettiń ókilimen teń ıyqtasyp tildesetin, búkil álemniń bilim baılyǵyna erkin enetin ult bolaryna kámil senedi. Senip qana qoımaı, ónip-ósetin óris izdeıdi. Kırıllısany túrk-slavıandyq ortaq mura dep sanaıdy. Áýel basta slavıandar kırıllısany Túrk qaǵanatynan alǵan. “Latınısaǵa kóshemiz dep áýre-sarsańǵa tússek, qazaq tilin – qazirgi biletin jazýynyń ózimen úırene almaı júrgen qazaqtardy tipti tilden alystatyp tynýymyz múmkin” deıdi. Oryndy qaýip. Birden eki alfavıt ustanatyn el bola bermeıdi. Irgemizde Reseı turǵanda, Qazaqstandaǵy orys jurtshylyǵy kırıllısany qoıyp, latınısaǵa shúý degennen kóshe salady dep oılaýdyń ózi qısynsyz. Osy tusta óz basym Oljas Súleımenovtyń til týraly, jalpy adamzat damýyndaǵy tildiń aıryqsha róli týraly pikirine qulaq qoıamyn.
Keshegi keńestik dáýirde M.Sýslov bastaǵan kommýnıstik ıdeologııa aqyndy ultshylsyń, túrikshilsiń dep synaýmen sharshady. “Igor jasaǵy týraly jyr” haqynda bóten eshkimniń pikir bildirýi múmkin emes, bul uly orys halqynyń murasy, tek orystar ǵana zertteı alady degen sandyraqqa Oljas alǵash ret seń júrgizdi. Kókeıdegi tereńin ashyp, jaýhar terdi. Endi onyń opponentteri ásire ınternasıonalıssiń dep jarmasady balaǵyna. Osyndaıda abyz Abaı sózi eriksiz eske oralady: “Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy. Birimizdi birimiz ańdyp, jaýlap, urlap, kirpik qaqtyrmaı otyrǵanymyz. О́stip, jer júzindegi jurttyń qory bolyp, birimizdi birimiz ańdyp ótemiz be, joq, qazaq ortasynda da urlyq, ótirik, ósek, qastyq qalyp, ónerdi, maldy túzden, bóten jaqtan túzý jolmen izdep, óristerlik kún bolar ma eken?” (Abaı, Eki tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵy, Almaty, “Jazýshy”, 1995). Birin-biri ańdýmen álek bolatyn, alaýyz qazaǵyna osy kúni Abaı nusqaǵan óristerlik joldy izdep, jón siltep júrgen Oljas bolyp kórinedi maǵan.
Orta ǵasyrlardaǵy túrk tiliniń sol kezdegi orys mádenıeti men kúndelikti turmys-tirshiligine áseri – HIH ǵasyrdaǵy fransýz tilinen de yqpaldy bolǵandyǵyn megzeıdi Oljas. Megzep qana qoımaı, ýájdi sózben tuǵyry bıik oılarǵa jeteleıdi. Bile-bilgenge bázbireýler kelte pishkendeı – bul saıasattyń ótkinshi oıyny emes, jalpyulttyq, ultbirigýshilik sıpattaǵy asa qundy pikir edi. Dástúrdi asyldap ustaı otyryp, bir-birimizge tózimdi bola túseıik, bir-birimizge senip tirshilik eteıik, yntymaq bolǵan elge – Qyzyr Ilııas qaıyrylady dep túıindeıdi.
Talantty shyǵarmalar tildi baıytady, til eldi baıytady. Qazaq tili – bul kúnde jetimsirep esikten syǵalaǵan til emes. Táýelsizdikpen birge memlekettik mártebesin aldy. Túsine bilgen kisige bul úlken jetistik, ultymyzdyń keleshegin aıqyndaıtyn asqaraly asý. Qazir biraz aǵaıyndar tilimiz bıliktiń barlyq deńgeıinde qoldanyla almaı keledi... áli de orys tili basym... úsh tuǵyrly til – qazaq tiliniń tamyryna balta shabady... aqparattyq, efır, teledıdardaǵy orys tiliniń úles salmaǵy eńse jazdyrmaıdy... dep ýaıym jeıdi. Túńile sóıleıdi. Shyndyǵynda asyǵyp-aptyǵatyn, alasuratyn – aspan aınalyp jerge túskendeı oqıǵa bolǵan joq. Ekonomıkada, saıasatta, mádenıette, bilim-ǵylymda qazaq tiliniń aıasy kúnbe-kún keńeıe túsip, bedeli, bási kóterilip keledi. О́zge ult ókilderi úırenýge den qoıa bastady. Eńsesin tiktedi, tóbesi bıiktedi. Qazaq tili orys, aǵylshyn tili sekildi ultaralyq qatynas tili bolyp, halyqaralyq bedelge ıe bolý úshin ýaqyt qajet. Tildiń damýynyń óz evolıýsııasy bar. Ol tereń qubylys, eshqandaı emosııaǵa baǵynbaıdy. Osyny túsinetin ýaqyt jetti.
Oljastyń álemdik saıasat, oı-sana jaıyndaǵy tolǵanystary da arnaıy zer salýdy qajet etedi. Rasynda da qazir tuıyqtalyp, esik pen terezeni qymtap kún kórý qıyn. Adamzat jahandaný kóshine ilesip qana óziniń salt-dástúrin, ulttyǵyn saqtaı alady. Jer basyp júrem degen kisi dosty kókten emes, kórshiden, jaryq dúnıe tirshiliginen izdeıdi.
Jumyr jerde 7 myńdaı etnos bar eken. Ár etnos myńdaǵan jyldar boıyna ulttyq dástúrin saqtaı otyryp ózge elmen qoıan-qoltyq ómir súrýdiń ádis-aılasyn úırenýmen keledi.
Danyshpandyq – dúnıelik sana, adam – dúnıe aýǵansha sol sananyń ıesi.
Aýyl arasynan uzamaǵan ultshyldyq tuıyqqa, tumshalaýǵa tireıdi. Dúnıelik dinderdiń eń basty ýaǵyzy – izgilik, qaıyrymdylyq, meıirbandyq. “Zulymdyq jasa, sadaqa berme, pendege qaraspa, qatygez, nápsiqumar bol” dep ýaǵyz aıtatyn jazbany kórgen de, oqyǵan da emespiz. Jumyr jerdegi rýhanı qundylyqty túgel qamtyp hatqa túsirgen asyl qazynalar az emes. Kóz aldymyzda tabıǵat aýysyp, jer ústi jylyp, máńgi muzdar jyldam erip, silkinis, taıfýn dúleıi údeı túsýde. Biraz eldiń basshylary dúnıelik zamanaqyrǵa amal oılaýdyń ornyna – óz ambısııasynan asa almaı, ózara talasyp sharshaýda.
Oljas sekildi dúnıelik sanadaǵy sańlaq tulǵalar qaı elde de joq emes. Olar ultyn jaryqqa, jurt kózine shyǵarsaq, jahandaný kerýeninen úzilip qalyp qoımasaq dep qam jeıdi, sharq uryp jol izdeıdi. Sóıtip, óz eliniń tólqujatyna aınalady. Oljas ta elimizdiń tólqujatyna aınalǵan tulǵa.
Dúnıelik sanaǵa biz de olja saldyq. Oljasty kórip qazaq osyndaı bolsa deısiń.
1979 jyly Tashkentte qos qurlyq jazýshylarynyń konferensııasy dúrkirep ótti. Qos qurlyqtyń ult-azattyq qozǵalysy kezindegi qalamgerdiń róli týraly baıandamany Oljas jasady. “Táýelsizdik alǵan kóp eldiń prezıdentteri aqyn edi. Sóz zergeri – adam júregine jaqyn júretin halyq. Keıin olarmen jumys bólmesinde ushyrasyp, sóılesýdiń sáti tústi. Mysalǵa, aýǵan Tarakı, senegal Sıngor, angolalyq Aýgýstıno Neto... Jarqyn júzdi, ańqyldaǵan aq peıil jandar bolatyn. Ult-azattyq qozǵalysynan keıin álgi aqyndar qol jetkizgen táýelsizdikke toqmeıilsip, ultshyldyq aıasynda qaldy. О́zim sol kezde mynadaı formýla usyndym: “Ǵasyrlar boıǵy otarlyq táýeldilikten – táýelsizdik kezeńi arqyly – sanaly ózara táýeldilikke. Kóbi keıin osy formýlany iske asyra almady, qur bekerge kúırep ketti”, – dep kúrsine jazady Oljas.
О́rkenıet satysyna áldeqashan bıik basqysh qoıǵan Eýropa elderiniń basshylary bul kúnde óz-ózine qyzyǵyp, tákapparsyp, jertáńirisı bermeı, sanaly ózara táýeldilikke ymyragershilikpen qadam basyp keledi. Bul degenińiz: jahandaný kóshine ilesemin degen eldiń bir-birinsiz kúni joq, birin-biri túsinip qana, jeń ushynan jalǵasyp qana ómir súre alady degen aqıqatty moıyndaý. Aqylǵa bas ııý.
Ultyna jany ashıtyndar sanaly ózara táýeldilikti joqqa shyǵarmaıdy. Tipti adam aǵzasyndaǵy árbir múshe bir-birinsiz ómir súre almaıdy. Adam men tabıǵat ta solaı. Oqshaýlaný – kisini opat etedi, kúıretedi. Qoǵamdaǵy barsha adam bir-birimen baılanysty, táspiniń tasy sekildi kózge kórinbeıtin jippen jalǵasyp jatady. “О́zimmen ózim bolamyn deý – kórtyshqanshyl kúnkóris qamy ǵana” – deıdi kókireginiń kózi bar aqyn.
Táýelsizdigimizdi zerttegen keleshektiń tarıhshylary kóz jetkize jatar, álemdik, dúnıelik kontekste – bizder oń nátıjege qol jetkizsek, sóz joq, eń áýeli kemel saıasatker – Prezıdenttiń arqasynda táýelsiz tarıhymyzdyń kúni ońynan týdy. Al Prezıdentimizge – osyndaı kónterili, keńqoltyq, tózimdi, baýyrmal halyq buıyrǵany onyń baǵy edi. Oljastyń da únemi osylaı yntymaq, birlik deıtin qasıetti uǵymdardy qyzǵyshtaı qorǵap kele jatqanyna rızamyn.
Proletarıat jazýshysy M.Gorkıı aqyn ataýlyny “ulttyń sezgirligi” dep ataǵan. Aqyn – ýaqyt tamyrshysy, qoǵam qan tamyrynyń júrek lúpilin jiti sezip-biledi. Kóripkeli! Kompasy! Sezim magnıti! Kóripkeldik qasıet qonǵan aqyn buryn bizde Abaı boldy, mundaı aqyn qazirgi kezeńde Oljas dep oılaımyn.
Myna zamanda jalań, jadaǵaı shekpendi uranshyl-patrıotty, ult janashyryn elestetý qıyn. Ultty qorǵaýdyń ártúrli ádisteri bar. Sonyń eń utymdysy – eliniń basyna is túsken qıyn kezeńde – sózin sóıleý. Arǵy-bergige oı jiberý. Abaılap jón silteý. Sózin ótkizý. Baýyrmal, júrektiń ámirimen júretin ınternasıonalıst qana halqyna shyn janashyr, ultynyń uıaty, qara orman qazaǵynyń qamyn jeýshi.
Qazaqstan keleshekte kóp ultty, kóp dindi memlekettiń Eýrazııa kindigindegi birden-bir úlgisi, ári uıytqysy bolyp qalady. Keleshek – sanaly táýeldilik pen túsinistikte ekenin jas urpaq júrekpen sezinip ósedi. Úsh márte dúrkirep ótken dúnıelik dástúrli dinder quryltaıy, 2012 jyly ótetin tórtinshi quryltaı bizdiń eldiń mańdaıyn jarqyratyp, aıyn ońynan týǵyzyp, adamzat kóshiniń aldyńǵy sapyna shyǵarary anyq. Osyny oılasaq eńsemiz kóterilip qalady!
Senim degennen shyǵady. Erteńgi kúni kórshige, dosqa senip qana kúneltemiz, ilgeri basamyz, bir-birimizdi túsinip qana sanaly táýeldilikke jetemiz. Senimsizdik sorǵa bitedi, orǵa jyǵady. “О́ner aldy – birlik, yrys aldy – tirlik, – deıdi abyz Abaı, – birlik qandaı elde bolady, qaıtse tatý bolady – bilmeıdi. Qazaq oılaıdy: birlik at – ortaq, as ortaq, kıim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deıdi... Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Birlik malǵa satylsa, anturǵandyqtyń basy osy”. Osynaý oıdy aqyn Oljas Súleımenov ýaqyt eleginen ótkizip, alaqanǵa salǵandaı tarqatyp beredi. “Eń áýeli bizdi qutqaratyn múdde, nátıje birligi, adamzat kóshine múddeles, pıǵyldas, úndes bolyp qana qosyla alamyz. Toǵysharlyq, tákapparlyq tuıyqqa tireıdi”, – deıdi aqyn. (O.Sýleımenov, Sobranıe sochınenıı v semı tomah, Almaty, “Atamura”, 2004).
О́tken ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy azamattyq oı-pikir qandaı boldy degende de eń áýeli Oljas Súleımenov oıǵa oralady. Sózimiz jalań bolmas úshin onyń 1999 jylǵy 10 naýryzda “Nezavısımaıa gazetada” shyqqan “Sosıalızmdi synaýshylardyń qateligi” atty úlken maqalasyn tilge tıek etsek te jetkilikti.
Áýeli aqyn qyrǵıqabaq soǵys otyna maı tamyzýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty, ekonomıst Frıdrıh Avgýst fon Haıek myrzanyń: “Sosıalızmde keleshek joq, aýqymdy ári áýletti qurylym – kapıtalızm ǵana birsyńarlap damı beredi”, – degen syńarjaq pikirine qarsy paıymdy oı usynady.
Sosıalızmniń baǵasyn kóne dáýir fılosofy Platon anyqtap berdi deıdi aqyn. Qoǵam eń áýeli álsizderdi qorǵaýy kerek. Sosyn árkimge laıyq bas bostandyǵy bolsyn. Osy eki maqsatty teń ustap, qoǵamdyq úlesti teńdeı bólinýin baqylap qana kemel qoǵamǵa qol jetkizemiz. Bul kóne fılosoftyń tujyrymy. Úńilip qarasańyz, osy oı qandasymyz ál-Farabıdiń “Izgi qala turǵyndarynyń qam-qaraketi” traktatymen úndes edi. “Nesine kólgirsımiz, – deıdi shyndyqty betke aıtatyn arqaly aqyn, – kapıtalıstik qurylymdy taýǵa shyǵara madaqtap, arzan upaı jınap úlgergen Haıek myrza: “Sosıalızm – áýel basta qısyq jol, tuıyqqa tireıdi, kapıtalızm ǵana ǵajaıyp qoǵamnyń úlgisi bolyp qala beredi”, degen ústirt, máseleniń betinen qalqyp kitap jazyp, ózin qarama-qaıshy eki lager maıdanynyń kúreskerimin dep tanystyrady. Demokratııany – qaltaly alpaýyttyń áýpirim táńirimi dep túsindiredi”.
Bilimi men biligi qos tizgindeı, áriden oılap, beriden túıetin Oljas aqyn: “Joq, Haıek myrza, qatelesesiz, – deıdi, – eń áýeli sizdi shoshytyp turǵan “revolıýsııa” sóziniń túptamyry, latynsha revolution – dóńgelektiń keri aınalýy; sosıalıstik tóńkeris kósemderi osy sózdiń túp maǵynasyn múldem basqasha paıdalanyp: qulap turý, tóńkerilip, eńseni tikteý dep jańylysty. Qoǵamdyq ıgilikti qoldan bermeı, tartyp alyp qana jetisemiz, jetemiz dep oılady”.
Tóńkerissiz, zorlyqsyz-aq qoǵamdy ilgeriletýge bolatyn edi. Kemel sosıalıstik satyǵa aıaq salǵan Shvesııa, Fınlıandııany, 1979 jyldan dańǵyl jolǵa túsken Den Sıaopın reformasyna oı júgirte kelip: “Siz izdegen qubyjyq – sosıalızm degen sózde turǵan joq, bar pále óndirgish kúshter men ıgilikti bólisý arasyndaǵy qarama-qaıshylyqta. О́ndiris satysyn sapaly basqyshpen úılestirgende ári kúshti, ári nátıjeli josparlaýǵa qol jetkizgende – Platon aıtyp, Farabı megzegen izgilikti qoǵamǵa qol jetkizemiz. О́ńesh jyrtqan baıbalam orǵa jyǵady. Barsha ıgilikti pysyqtarǵa bólip berip, aýyzdy qý shóppen súrtip qalǵan jedel jekeshelendirýden góri, iri kapıtaldy memleket baqylaýynda qaldyryp, árkimge – qabiletine, bárine múmkindiginshe degen sosıalızmniń qaǵıdasynan adaspaı, kemeldi keleshekke qadam basamyz”, deıdi aqyn. Jón sóz. Osy maqalasynda Oljas qoǵamnyń damýy jóninde keleli oılar aıtady.
Qazaq naǵyz tolstoıshyl halyq. Qazaqtar bárine dalalyq keńdikpen qaraıdy, jitirek, kóbirek kóre alady. Alysty sholady.
О́z ultyn súıýdi árkim árqalaı túsinedi. Bireý jóni kelsin-kelmesin mártebeli minbege shyǵyp judyryǵymen aýany túıgishtep, janyn jegen jáıtterdi tizbelep, ashyna sóılegendi ult janashyry dep biledi. Kelesisi laýazymdy sheneýnikti synap-minesem jurtymnyń jel jaǵyna shyqqanym dep túsinedi. Úshinshiler tyrnaq astynan kir izdep, kemshilikti tizip bersem muratyma jettim deıdi.
Elim ózime qyzmet etsin demeıdi Oljas. Elime eńbegim qyzmet jasasyn deıdi. Qalamyn júregine súıep, ǵajaıyp zertteýlerimen, azamattyq sózimen osylaı adamzatqa, ultyna qyzmet etip keledi. Maqtaý, marapat dámetpeıdi. Kúńirenip kózge de túspeıdi. Qıynǵa salar qazanat sekildi. Shynaıy parasat, bıik bolmys deıtinimiz osy bolý kerek, sirá!
Kez kelgen elde, sol ulysty mekendep otyrǵan jurttar arasynda tatýlyq, kórshilik haqy deıtin bar. Áıtse de sol tatýlyq tek jergilikti, baıyrǵy jurttyń esebinen ǵana, ıaǵnı sol el ıesiniń qul bolýy arqyly ǵana júzege aspaýy kerek.
Mysalǵa, Almanııada, Fransııada turyp jatqan ózge ult ókilderi el ıesi nemisten, ıa fransýzdan artyqpyz dep oılamaıdy. Bar taǵdyryn baılanystyra júredi. Tóske órlep, keýdege shappaıdy, kúrep tapqan baılyǵyn boıyma qut qylsam, tynysh ómir súrsem, negizgi ult nemister men fransýzdardyń yǵyna jyǵyla júrsem dep tileıdi. Al bizde – kerisinshe. Bazbireýler ósip, órkendep otyrmyz demeıdi. О́ziniń soryn, kórshiniń baılyǵyn, kósheniń laılyǵyn, bazardyń narqyn, jalǵannyń taýqymetin qıt etse qazaqtan kóretinder áli az emes. Osy keleńsizdikke alǵash qarsy shyqqan da Oljas. Ultsyzdaný uranyn kóterip júrgen bazbir zamandasyna aqyn tól ultynyń – keńqoltyq kónteriligin, tózimdiligin qarsy qoıyp, sabyrǵa shaqyrdy. Tózim sheńberin, “adamzattyń bárin súı, baýyrym dep...” degendi aldyǵa tartyp, atadan jalǵasyp kele jatqan jaqsy salt-dástúrdi úzip almaı, qara ormanyn únemi yntymaqqa shaqyrýmen keledi.
Ulan-ǵaıyr dalany ýysynda ustap turý úshin áz Táýke tusynda qurylǵan úsh júz – etnostyq emes, ákimshilik, aımaqtyq bólinis edi. Qazaq jer yńǵaıyna qarap jiktelgen. Rýlyq qurylym – ulttyń uıysýyna, memlekettiliktiń irge bekitýine, jat jerlikke qarsy maıdanǵa qural esepti. Endi osyny búgingi dymbilmester – shyn bólinisý dep, qazaqty rýyna qarap alalaý quralyna aınaldyra bastady. “Shoshynarlyq qubylys! Qazaqtyń birine-biri bóten úsh bólek júz dep – bir-birine aıdap salyp, úlesin jep úırengen otarshylardan ótip, saıasat quralyna aınaldy”, dep kúıinedi aqynymyz. Jershildik, rýshyldyq áýender bılikke, laýazym basqyshyna umtylǵan toptardyń aıla-sharǵysyna aınalmasyn dep saqtandyrady.
Oljas aqyn Cherchıldiń “Ulybrıtanııanyń máńgilik dosy da joq, máńgilik jaýy da joq, máńgilik múddesi ǵana bar!” – degen sózin jetildire otyryp: qazaqta ulttyq sana, saıası belsendilik qaı-qaı ulttan joǵary, jańa dáýirdiń ǵylym-bilimin úırenýden oza shabady, myqtylarmen múddeles bolaıyq dep uqtyrýmen keledi. “Rý, júzge bólingen baýyrlarymyzdy – ózgeler qunsyzdyq kórinisi – kompleks nepolnosennostı deıdi, jarly men jetimge bolysaıyq, Mahambet kim úshin qan tókti!.. Murat nege zar shekti!.. Shortanbaı qalaı qusa boldy!.. Ult múddesin saýdaǵa salmaıyq” dep zar qaǵady.
Ulttyq ıdeıa – daýryqpanyń qolyna tıse – destrýktıvti, qıratqysh kúshke ıe bolady. Izgi júrekti adamnyń qolynda bolsa – jasampazdyqqa jalǵasady. Biraz aǵaıyn jaý shapqandaı dúrligip, baıbalam salyp jatqanda da: “Qazaqstannyń el birligi doktrınasy” – jınaqtalǵan qundy tájirıbeni qorytý, aldaǵy kúnge ıkemdi tegershik izdeý. О́zge túk te emes. Doktrınany jetildirýge pikirińdi bildir, tilińdi kúzet, áıtse de ár sóılemniń astarynda qubyjyq ketip bara jatyr dep bos daýryǵý jaramaıdy” dedi Oljas. Sonda da qaıbir qazaq gazetteri betinde Oljasty synaý, muqatý etek aldy. Ondaı aǵaıyndarǵa: bosqa daýryqpańdar, “Qysh kitapty”, “Dúnıeni kórkeıtip kórer kóz kerekti” (“Ispravlıaıa metaforoı mır”), “Jibektiń jolyn”, “Az ı Iа” kitabyn qaıta oqyńdar der edim. О́ıtkeni, olar – eńse tikter rýhnama kózi, oıyńdy baıytatyn, adasqanǵa týra jol silteıtin, aqylǵa aqyl qosatyn qymbat muralar.
Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary, daǵdarys kezinde ashynǵan ult patrıottary, ultshyl-radıkaldar Oljasty tym solshyl, orysshyl, asfalttyq aqyn dep synady. Tipti ashyq hat ta jazyldy. Sol kezeńde aqyn “AıF” aptalyǵyna “Tarıhtan taǵylym alaıyq, halqym” dep syr-suhbat berdi. Aptyqqan joq, ashýǵa basqan joq. О́ziniń at ústinen túspeı júrip Tájikstanda, Ázirbaıjanda, Taýly Qarabaqta, Cheshenstanda, Grýzııada, Iýgoslavııada kórgen-bilgenin súze kelip, qurý – qıyn, kúıretý – ońaı, dedi. Reseı bizsiz de óz betinshe ómir súre alady, bodandyqtan qutylǵan qazaqtar da ólmestiń kúnin kórer. Áıtse-daǵy ǵasyrlar boıy orys pen qazaqty jalǵap jatqan rýhanı, mádenı, moraldyq, materıaldyq kúretamyrdy qıyp tastaıtyn bolsaq, kim utyp, kimniń utylatynyn kózge elestetý qıyn, dedi aqyn. Qazaq Oljasty osynysy úshin de kinálady.
Taǵy bir mysal aıtaıyn. Petropavl qalasynda Alash arysy Maǵjan Jumabaevqa tuńǵysh ret úlken tuǵyr qoıylady. Qazaq tildi aqyn-jazýshylar eskertkishtiń ashylýynda birinen soń biri lapyldap sóıleıdi. Orys tildilerge sóz tımeıdi. Nege jınalǵanyn túsinbeıdi. Jınalǵan halyqtyń 90 paıyzy orys eken... birazdan soń shetinen sýsyp... birtindep ketip qalady. Mıtıngide kisi aıaǵy sıregen kezde keleńsiz jáıtti kóldeneń tarta sóılegen otty aqyn óz opponentterine qaratyp: “О́kinip júrmeıik, kileń qazaq jınalǵan jerde jalt-jult etip delebe qozdyryp patrıot bolý ońaı. Kerisinshe, kóp ulttyń bas qosqan jıynynda – jurttyń júregin qozǵap sóz aıtý qıyn” degen eken. Osyǵan qalaı daý aıtýǵa bolady?
О́zge jurt Qazaqstan dese – munaıdy, temirdi, kómirdi, ýrandy, ózge de qazba baılyǵymyzdy elestetedi. Kóp bolsa jer kólemi ulan-ǵaıyr desedi. Al áldebir kezbelik jasap, qańǵyp júrgen fransýzdy kezdestirsek, kóz aldymyzǵa Balzak, Sezann, general de Goll elesteıdi. Eıfel munarasy boı kórsetedi. Al qazaq dese – eshkim eshteme bilmeıdi. Arǵy-bergi eldi aralap júrmiz: sońǵy jyldary ǵana Qazaqstan, qazaq dese – Abaıdy, Nazarbaevty, Súleımenovti aýyzǵa alatyn bolyp júr. Bul da bolsa – bir zamanda basymyzdan ushyp ketken baǵymyzdyń qaıtyp oralǵany dep bilemin. Barymyzben maqtanyp, barymyzdy qadirleı bilgenimiz jón bolady. Jaqynyńdy jattaı kút, jat janynan túńilsin!
Oljas – sergek sanany qalyptastyrýǵa úzdiksiz qyzmet etip kele jatqan qaıratker. Qazaqstan sııaqty elde sergek tarıhı sana qalyptastyrýdyń mańyzy erekshe. Bizge birlese ómir súrýdiń, sanaly ózara táýeldiliktiń tarıhı tájirıbesi basqalardan góri kóbirek kerek degen aqynnyń búgingi jas urpaqqa sergek tarıhı sanany qalyptastyrýǵa úzdiksiz atsalysyp kele jatqanyn eshkim búginde teristeı almaıdy.
Sanaly ózara táýeldilik deıtini – aqyn sıllogızminiń myqtylyǵyn, kóregendigin kórsetedi. Dúnıe bir-birine táýel
