Shyǵarýshylar alqasynyń basshysy – E.Aryn (bas redaktor), N.Júsipov (jaýapty redaktor jáne basqa ǵalymdar jaýapkershilikti sezine qansha ter tókken deseńizshi. Túsinikterdi jazǵan – Ertaı Júsipov. Sońǵy ekeýi – Máshekeńniń tikeleı shóbereleri.
Adam jasy jeti shamasynda-aq estigen óleń-jyrlardy birden jattap alyp aıtatyn ereksheligimen kózge túsipti. Jasy segizden asqanynda aýyldaǵy bir toıda «jyrshy balaǵa» kezek beriledi de, ol «Tórt jigittiń óleńi», «Er Tarǵyn», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» dastandaryn múdirmesten, maqamyn jarastyra aıtyp, barshany dán rıza etedi. Tánti bolǵan bir týysqany: – Atyn ózgertip, «Máshhúr-Júsip» deıik, dúıim jurtqa máshhúr bolsyn jáne taqııasyna, bórkine úki taǵyp qoıaıyq, til-kóz tımesin, – depti...
Jıyrma tomdyqty sholyp shyqqanda kózim jetkeni: Máshhúr-Júsip qazaq jeriniń tarıhyn, halqynyń ómir-tirshiligin, salt-sanasyn, ádet-ǵurpyn keń zerttegen. Arab, parsy, Orta Azııa halyqtarynyń tarıhtaryna den qoıǵan. Birneshe qalasyna saıahat saparmen baryp qaıtqan. Arab, parsy, shaǵataı, túrik, ózbek, tájik tilderin bilgen. Alǵashqy kitaptary: «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «Hal-ahýal» 1907 jyly Qazan qalasynda shyqqan.
Ǵylymı jazbalarynda aýyz ádebıetimizdiń barlyq janry qamtylǵan. Janr boıynsha taldaǵanda: ertegilerden 15, batyrlyq jyrlardan – 6; ǵashyqtyq jyrdan – 3, hıssa-dastandardan – 12, turmys, salt-dástúr jyrlarynan – 40, shejire, ańyz-áńgimelerden – 100, jańyltpash pen jumbaqtardan – 100, qara sóz ben óleń túrlerinen – 50, maqal-mátelderden – 100, aqyndar aıtysynan – 27, aqyn-jyraýlardyń óleńderi men dastandarynan 40 shaqty mátin keltirilgen.
Súıingen tańdanyspen atap aıtarym: Máshekeń jınastyrýmen áste shektelmeı, kóbiniń 2-3 nusqasyn alyp, mysaly, mol kólemdi qazaq shejiresiniń el aýzyndaǵy nusqalaryn ózara salystyra zerttep, anyq-qanyǵyn baıan etken. Ol qyry – naǵyz daryndy jýrnalshyǵa tán qasıet.
Qaı halyqtyń bolsyn keshegi-búgingi jazýshylarynyń keıbiri óziniń keıbir hıkaıat, roman, óleń, dastanynyń qoljazbasyn birneshe ret qaıta oqyp, alyp-qosyp óńdegen, shıratqan. Lev Tolstoıdan bastap keltirer mysal bar. Alaıda olardyń bizdiń Máshhúrshe qosymsha daryndy jýrnalshy qabiletimen tanylǵanyn, baryn estigen de, kórgen de joqpyn.
Aqyn, jazýshy, ádebıet zertteýshisi, jýrnalshy, tarıhshy, etnograf, tereń oıshyl, til bilgiri bolǵan Máshhúr atamyzdyń sheksiz derlik asa mol jazbasha eńbek etýge kúsh-jigerdi, ynta-yqylasty jáne ýaqytty qalaı tapqanyna tańdandym. Muhańnyń – Muhtar Áýezovtiń: «О́z shyǵarmalaryn bylaı qoıyp, basy ashyq úlgilerdi jazyp alyp, bizdiń dáýirimizge jetkizgen eńbek Máshhúrde mol ekenin jáne esten shyǵarmaý kerek. Sondyqtan qazaq aýyz ádebıeti men jazba ádebıetiniń ǵylymdyq bir salasy ıstorıografııa bóliminde Máshhúrdiń ol túrdegi eńbegine árdaıym oryndy baǵa berilýi shart» dep jazǵany, Sábeńniń – Sábıt Muqanovtyń: «HVIII ǵasyrda jasaǵan aqyndardyń ishinen jyry mol saqtalǵan – Buqar jyraý. Buqardyń jyrlaryn saqtap, tarıh aldynda erekshe eńbek sińirgen adam – Máshhúr-Júsip Kópeev» degeni oıyma oraldy.
Bizde Jýrnalıstıka akademııasy nemese basqa da qalamgerlerdiń basyn qosatyn ortalyqtar bar. Osylardyń birine nege Máshhúr-Júsip atyn berip, jas jýrnalshylardy «Máshhúr-Júsip» medalimen marapattasaq degen oıym bar. Qoldaýshylar az bolmasyna senimdimin.
Ǵabbas QABYShULY,
jazýshy
