Taǵylym

1999 jyly «Bizdiń Pýshkın» atty kitabym jaryq kórip,  Úkimet basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa jetkizip bergenmin. Arada az ǵana kún ótkende alqaly bir jıynda amandasqanymda, «Kitabyńyzdy oqydym» dedi. «Dıplomat kisi kóńilim úshin aıtyp tur ǵoı. Premer-mınıstr ádebıettanýshylyq kitapty oqýǵa ýaqyt taba qoımas, kóz júgirtip ótken bolar» degen oımen «Raqmet. Sizdiń qarap shyqqanyńyzdyń ózi maǵan úlken qurmet» dep qalǵanym, sonda sál qabaq shytyp, «Nege olaı aıtasyz? Men kitapty túgel oqydym» degeninde qatty qysylǵanym esten ketpeıdi.

Sóıtsem, naǵyz zııaly tulǵa qandaı qat-qabat qarbalasta júrip te kitapqa tıisinshe kóńil bóle biledi eken. Keıin gazet basqarǵan jyldarda Qasym-Jomart Kemelulynan úsh ret suhbat alǵanymda, kóptegen sheteldik resmı saparynan reportaj jaza júrip, keı tusta azdy-kem aralasqanymda álem ádebıetin erkin meńgergenine, ásirese Pýshkın jyryn bólek­she baǵalaıtynyna talaı kóz jetkizdim. 2014 jyly Senat tóraǵasy qyzmetinde gazet­ke bergen bir suhbatyn: «Siz­diń pýsh­kı­nıstıkamen júıeli aınaly­sa­tynyńyzdy, bul taqyrypta birneshe kitap shyǵarǵanyńyz­dy bilgendikten, suraǵyńyzǵa aqyn óleńin paıdalanyp jaýap qaıtarmaqpyn» dep bastaǵany da óte jarasymdy shyqqan edi.

Pýshkınniń qalamgerlik qudireti men kisilik kıesi týraly Apollon Grıgorevten artyq aıtqan adam tabylmas. «Pýshkın – nashe vse» degen ol. Qazaqylaǵanda «Barymyz da, narymyz da – Pýshkın» dep qaıyrýǵa keler. Olaı aıtpaǵanda qalaı aıtsyn endi! Pýshkınge deıin orystyń aldyńǵy qatarly deıtin, aqsúıek delinetin dvorıan qaýymy ana tilinen  bas tartýǵa shaq qalǵan edi, túgelge jýyq ózara fransýzsha sóılesýdi, hat-habardy fransýzsha jazysýdy áýeze etýge aýysqan edi, orystyń tilin oıdyń tereń qatparlaryn qopara almaıtyn, sezimniń názik syrlaryn jetkize almaıtyn mujyq tildeı kóretin túsinik qoǵamdyq sanany meńdep bitýge aınalǵan edi. Sol ahýaldyń tas-talqanyn shyǵaryp edi Pýshkın. О́ziniń tusyndaǵy ádebı stılderdiń bárinen de oqshaý tura bilgen uly aqyn eshqandaı dástúrli qalypqa syımaıtyn ózgeshe óner jasaı aldy. Pýshkınniń ólmes, óshpes óleńi arqyly búkil halyqtyń kórkem sózge degen yntyzarlyǵy oıandy. On toǵyzynshy ǵasyrdyń orys ádebıetiniń altyn ǵasyry bolyp júrgeniniń basty syry Pýshkınniń uly úlgisinde jatyr. Orys halqynyń óziniń tiline senimin oıatqan da – Pýshkın, orys hal­qynyń óziniń eline senimin oıat­qan da – Pýshkın. Bul – uly eń­bek. Bul – shyn ulylardyń ǵana qolynan keler eren erlik. Bul eńbektiń, bul erliktiń básin Abaı atamyz sol zamanda-aq, sol qo­ǵamda-aq tamyrshydaı tap ba­syp tanydy, aqyn jyryn saha­ra tórine shyǵaryp, bizdiń halqy­myz­dyń da ıgiligine aınaldyrdy.

Qasym-Jomart Kemeluly­nyń Pýshkın shyǵar­ma­shy­lyǵyna shynaıy qurmetin, aqyn óneriniń uly ónegesiniń mán-mańyzyn qandaılyq baǵalaıtynyn keshegi suhbatynan da kelisti kórip otyrmyz. Prezıdentimiz: «Ǵylym-bilim jáne mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa árdaıym aıryqsha mán beriledi. Bıyl orystyń uly aqy­ny Aleksandr Pýshkınniń týǵa­nyna 225 jyl tolady. Bul – Reseı ǵana emes, Qazaqstan úshin de mańyzdy oqıǵa. О́ıtkeni Pýsh­kın – hakim Abaı sııaqty, qos ha­lyqtyń dostyǵy men máde­nı baılanystarynyń basty sım­volynyń biri», dedi Dıhan Qam­za­bekulyna bergen suhbatynda.

Myna jahandaný zamanynda búkil álemdegi ozyq pen tozyqty dál taný, ozyǵyna jol bastaý, tozy­ǵyn zaman kóshinde tastaý, úı­rener­lik úzdik úlgilerge um­tylý, ult­tyq tomaǵa-tuıyq­tyqtan qu­tylý, artqa emes, alǵa tartý, adam­­zattyq asyl murat­tardy ar­da­q­taý, dostyqty baǵalaý, ynty­maq­­­tastyqty kúsheıtý  asa ma­ńyz­dy. Qasym-Jomart Toqaev­tyń keshegi suhbatynan alatyn, alýǵa tıisti taǵylymnyń taǵy biri osy: adamnyń kúni adammen bol­sa, halyqtyń kúni halyqpen.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty