DÚBIRGE TOLY DÚNIE

JAPONIIаDA ­­– JAŃA ÚKIMET BASShYSY Sońǵy ýaqytta Japonııada úkimet qutaımaı tur – tórt jylda bes premer-mınıstr aýysty. О́tken aptanyń aıaǵynda Iýkıo Hatoıama qyzmetinen ketti de, sol sátte onyń ornyna Demokratııalyq partııanyń jańa lıderi Naoto Kan saılandy. Bul elde úkimet daǵdarysy qata­ry­nan úsh merzim bılik tizginin us­taǵan Dzıýnıtıro Koıdzýmı qyz­me­tinen ketisimen-aq bastalǵan. Odan keıin Lıberal-demokratııalyq partııanyń jańa lıderleri úkimet basynda jylǵa jetpeıtin ýaqyt otyryp, túrli sebeptermen birinen soń biri ketip, ol aqyr sońynda 55 jyl bılikte bolǵan partııanyń je­ńilisine aparyp soqtyrǵan. Byltyr ǵana jeńiske jetken Demokratııalyq partııa, onyń lıderleri bılikke jańalyq áke­ler, úkimettegi daǵdarysty toq­tatar degen oı árkimde-aq boldy. Oǵan demokrattardyń alǵashqy úkimet basshysy Hatoıamanyń málimde­meleri de sendirgendeı edi. “Men tarıhty ózgertemin” dep nyq senimmen aıtty. Japon­dar oǵan sendi, basqalar da sendi. Bul eldegi bıliktiń ózgerýin AQSh-taǵy bıliktiń ózgerýimen salystyrdy. AQSh-ta Obama, Japonııada Hatoıama ómirge jańalyq ákeledi, óz elderin jańa jeńisterge bastaıdy degen sózder de shyqqan. Obamany amerıka­lyq­tar ázirge qup kórip otyr, al Hatoıama súrindi. Kóp rette úkimet basshy­larynyń parlamentte senimsizdik bildirgenshe, ketpeýge tyrysaty­ny bar. Hatoıama nege asyqty? Ol ózinen buryn partııasyn oılady. Bıyl parlament saılaýy ótedi. Sonda partııasy jeńilmesin dep, bar kináni óz moınyna alyp, ózin qurbandyqqa shalǵandaı boldy. Kináni moıyndaý da erlik, ol – ary taza adamdardyń áreketi. Ket degennen soń ketkennen góri ózi ketken áldeqaıda jaqsy. Ýádemdi oryndaı almadym degende, bir jylǵa tolmaıtyn ýaqytta Japo­nııadaı alypty jańa arnaǵa salý qıyn. Tek naqty bir is – AQSh teńiz jaıaý áskeriniń bazasyn Okınavadan alyp ketýdi oryndaı almadym degeni de kúıip bara jatqan nárse emes, bıyl ketpese, kelesi jyly keter edi. Áńgimeniń túıini – AQSh bul elge bas­qynshy emes, odaqtas. Sirá, Ha­toıa­manyń ketýine bul jaı jeleý ǵana. Jańa pre­merdi tańdaý da, saılaý da qıynǵa soqqan joq. Demo­krattar solaı sheshken soń, ońaı ǵana júzege asty. Naoto Kan­dy tómengi pala­ta­daǵy 480 depýtat­tyń 313-i, al jo­ǵarǵy palatadaǵy 242 depýtattyń 123-i qoldady. Bu­rynǵy vıse-pre­mer jáne qarjy mınıstri Ja­ponııa­nyń 94-shi premer-mınıstri bolyp saılandy. Naoto Kan burynǵy úkimet basshysy Hatoıamadan kúshtirek dep tujyrymdaý qıyn. О́tken saılaýda Hatoıama partııa kósemi bolyp, tarıhı jeńiske jetken. Bul jolǵy aýys-túıisti taktıka­lyq qadam degen de jón bolar. Partııadaǵy saılaýda Kan óziniń Iýkıo Hatoıama júrgizgen saıası baǵytty jalǵastyratynyn da málimdedi. Sóıtse de onyń eldegi qazirgi  jaǵdaıǵa bergen baǵasy barynsha qatqyl boldy, odan Hatoıamaǵa qaratylyp aıtylǵan syn da ańǵarylǵandaı. “Eń aldy­men, halyqtyń senimin qaıtarý kerek. Sodan keıingi basty baǵyt ­– ekonomıka, qarjy saıasaty jáne áleýmettik másele. Sońǵy 20 jylda Japonııa ekonomıkasy jáne qoǵam tuıyqqa tirelip tur”, dedi ol. Onyń oıynsha, tek kúshti ekonomıka, kúshti qarjylyq júıe jáne áleýmettik kepildik qana ósýge jol ashady. О́zi keter aldynda Hatoıama ornyn basatyn Kanǵa japon-amerıka, japon-qytaı jáne japon-koreı (Ońtústik Koreıa) qarym-qatynasyna qamqor bol dep tap­sy­rypty. Ol aldaǵy ýa­qytta demo­kra­tııalyq partııanyń da, Kan úkime­tiniń de baǵdary bolary anyq. Eki uly derjava­men qarym-qatynasty tereńdetý, ekonomıkalyq kirigý Japonııa úshin aıryqsha qajet. Hatoıamanyń ketýi de, Kannyń jańa baǵdarlamasyn jarııalaýy da eń aldymen aldaǵy parlament saılaýynyń qamy. Qalaıda da, keshe ǵana jeńiske jetken Demo­kratııalyq partııa bılik tizginin biraz ustaýy úshin onyń kósemderi neden bolsa da taıynar emes. Bizdiń elimiz Japonııamen baısaldy qarym-qatynasta. Bılik ba­syna kim kelse de, oǵan nuqsan kele qoımaıtyny belgili. Bizge bul el­diń saıası ahýalynyń tynysh bol­ǵany, ekonomıkasy­nyń qarqyndy damyǵany kerek. ShAHMAT QAShAN DA SAIаSATQA JAQYN OIYN Bıylǵy jylǵy qyrkúıekte Halyqaralyq shahmat federasııasynyń (FIDE) prezıdentin saılaý ótedi. Bul jaı bir sport túriniń basshylyǵyn saılaý ǵana emes, saıasatqa da qatysy bar shara bolatyn túri bar. Prezıdenttikke úmitkerlerdiń kúresi, ásirese, Reseıde saıası sıpat alyp bara jatyr. Jalpy, sport­tyń bul túri áýel bastan-aq saıasatqa jaqyn boldy. О́ıt­keni, ol eń aldy­men eldiń atyn shy­ǵardy. Sport­tyń basqa túrindeı emes, shahmattan úlken jetistikke jet­kenderge aı­ryq­sha qurmet te kórsetildi. Bálkim ol shahmatty kóp adam oınaıtynynan da shyǵar. Álemdik deńgeıge jetkender ár eldiń ulttyq tulǵalaryna aınaldy. Sirá, shyn máninde sport arqyly eldi tanytý osy shah­mat­tan bastalǵandaı. Kapablanka álemge Kýba deıtin eldi tanytty. Orystar Alehınge qaryzdar. Tipti ol otanynan ketip qalsa da, jurt ony orys dep tanydy. Keshegi keńestik dáýirde KSRO osy shah­matshylarymen tanyldy, Botvın­nık bastaǵan grossmeısterlermen maqtandy. Elden ketken Korchnoı men keńestik Karpovtyń oıynyna el basshylyǵy mán berip, qada­ǵa­lap otyrdy. Shaǵyn ǵana dat eli Larsenmen maqtandy. Keıin Fısher shyǵyp, AQSh-taı alyp eldiń mereıin kóterdi. Sodan da halyqaralyq shahmat uıymynyń basynda kimniń bolǵany jáne bolatyndyǵy aıtarlyqtaı saıasat. Bul, ásirese, Reseıde erekshe sıpatqa ıe bolyp otyr. Kóp jyldan beri Reseıdegi Qalmaq avtonomııasynyń prezı­denti Kırsan Ilıýmjınov sol Ha­lyqaralyq shahmat federasııa­sy­nyń prezıdenti bolyp keldi. Bıznestik úlken qabileti bar qalmaq jigiti bul halyqaralyq uıymdy da ájeptáýir shyr aınal­dyryp, biraz bedelge ıe bolǵan. Budan burynǵy qaıta saılaýda da qarsylastaryn jeńip shyqqan. Endi, mine, taǵy da saılanǵysy kelip edi, negizgi qarsylasy da óz eli­nen, Reseıden shyǵyp otyr. Shahmattan álem chempıony, ataq­ty grossmeıster Anatolıı Karpov ta sol laýazymǵa ıe bolǵysy keledi. Árıne, kúres jaqsy, básekede qabiletti adam jeńip shyǵady deı­miz. Biraq mundaǵy bir kelispeıtin jaı: bir elden shyq­qan eki adam­nyń halyqaralyq sport uıymyna basshy bolýǵa talas­qany. Reseıdegi shah­mat súıer qaýym, óz elderiniń bede­lin oılaıtyn jurt dál qazir dal kúı­de. Karpov ta ataqty shahmatshy, jaqsy uıymdastyrýshy, al Ilıýmjınov bolsa, óz qabiletin isimen kórsetip kele jatqan qaı­ratker. Eń jamany – qazir bular birin-biri jamandap, bir-biriniń abyroıyn tógip jatyr. Tipti Ilıýmjınov Karpovty sotqa berip otyr. Karpov FIDE-ni sybaılas jemqorlyq jaılaǵan dep syn aıtqan edi, endi sony sotta dáleldesin deıdi. Sonymen qoımaı, Karpov pen Kasparov (buryn qas bolǵan bul ekeýi qazir dos) shahmatshy retinde toqyraǵan adamdar, olardyń maqsaty – ózderine jurttyń nazaryn aýdarý deıdi. Árıne, bul jerde Ilıým­jınovpen kelisý qıyn. Karpov Ilıýmjınovtiń FIDE-degi sybaılastyq áreket­teri shah­mat jarystaryn ótkizýge de­meýshiler tabýda kesirin tıgizedi, jaǵdaıdy túzetý úshin FIDE bas­shylyǵyn túgel jańartý qajet deıdi. Sonda bularǵa el basshy­ly­ǵy bolmaǵanymen, sport bas­shy­lyǵy toqtaý aıtyp, álemge kúlki bolmasa qaıtedi, deısiń-aý. Sóıt­sek, osy daýdyń ortasynda sol bıliktiń adamy júr eken. Reseı prezıdentiniń kómekshisi Arkadıı Dvorkovıch Reseı Shahmat fede­rasııasy baqylaý keńesiniń tór­aǵa­sy eken de, Ilıýmjınovti qol­daıdy eken. Bir qyzyǵy – sol Dvorkovıch basqaratyn keńes Karpovtyń kandıdatýrasyn qol­daǵan kórinedi. Sonda Dvorkovıch Ilıýmjınovti federasııanyń jalpy jınalysynda ótkizipti. Karpovtyń kandıdatýrasyn basqa biraz elde de qoldap úlgeripti. Bir jaǵymsyz daý týyp otyr. Oǵan bılik ókilderiniń de qatysýy yryń-jyryńdy órshite túsetini anyq.