AÝYL ShARÝAShYLYǴYN ÁRTARAPTANDYRÝ – BÁSEKELESTIKTIŃ BASTY ShARTY

Aýyl sharaýshylyǵyn damytý mańyzdy memlekettik basymdyqtardyń biri bolyp tabylatynyn Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynan naqty baıqaýǵa bolady. El ekonomıkasyn ártaraptandyrý maqsatynda agroónerkásip keshenin órkendetýdiń negizgi úsh baǵyty kórsetilgen. Birinshiden, bul salada eńbek ónimdiligin arttyrý úshin aýylsharýashylyq ónimderin óńdeýdi kúrt arttyryp, jańa teh­no­logııalar men dúnıe júzi jetistikterin ón­di­ris­ke endirý qajet. Ekinshiden, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin paı­dalanylatyn ónimderdiń 2014 jyly 80%-y ózimizde óndirilýi tıis. Úshinshiden, olardyń eksporttyq múmkindigin arttyrý. Osy maqsattardy iske asyrý nátıjesinde birneshe túıtkilder birden sheshilmik. Eń bastylary – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne ekonomıkany ártaraptandyrý. Keden odaǵy jaǵdaıynda básekege tótep bere alatyndaı, naryqtyq ekonomıkanyń talabyna saı ónim óndirý aýylsharýashylyq óndirisiniń aldyndaǵy basty mindet bolyp otyr. Bul iste Úkimet orasan zor qoldaý kór­setýde. Eger 2002 jyly aýyl sha­rýashylyǵy salasyna jumsalǵan ınvestısııa 17,3 mlrd.  teńge bolsa, 2007 jyly onyń mólsheri – 55, 9 mlrd.  2009 jyly 96,3 mlrd. teńge boldy, al 2010 jyly odan da artyq bolmaq. Mal ónimderiniń ishinde adamzattyń kúndelikti turmysy úshin eń qajettisi et pen sút. Birinshisimen elimizdi tolyq qamtamasyz etip, tipten alys-jaqyn shetelderge shyǵarýǵa múmkindik bar. Kezinde qoı etimen kórshiles О́zbekstan men Reseıdi jáne Keńes Odaǵynyń ózge de respýblıkalaryn qamtamasyz etken bolatynbyz. Almaty oblysynyń Kegen, Narynqol, Kúrti jáne t.b aýdandarynyń árqaısysynda bııazy júndi qoı ósirýge maman­dandyrylǵan 7-8-den iri sharýashylyqtar bolǵan, jyl basyndaǵy analyq mal sany 40-50 myńnan kem bolmaıtyn. Kóktemde qyryqqan júnnen túsetin tabys 400-500 adam jumys isteıtin keńshardyń búkil jyldyq shyǵynyn jabatyn. О́kinishke oraı, sońǵy ýaqytqa deıin qoıdyń bııazy jáne qylshyqty júnderin óńdeý, odan mata alý jáne kıim tigý, kilem jáne basqa da ulttyq buıymdar toqý máseleleri oıdaǵydaı sheshilmeı otyr. Máselen, 2008 jyly elimizde 34 myń tonna ǵana jún óndirilip, onyń 22%-y ǵana ishki jáne syrtqy saýdada suranys bar bııazy jún eken. Jýylmaǵan 1 kılo júnniń baǵasy 200-220 teńge aralyǵynda bolǵan, 70-80 jyldarmen salystyrsaq on esegege jýyq tómen. Keń-baıtaq aýmaqty alyp jatqan eli­mizdiń shól jáne shóleıt aımaqtarynda Edil­baı jáne basqa tuqymdy qylshyq júndi qoı men túıe malyn ósirý tıimdi ekenin sharýa qojalyqtary túsinip, tabys kózine aı­nal­dyryp otyr. Almaty qalasy turǵyndaryn shubatpen qamtamasyz etýde Almaty oblysynyń iri túıe sharýashylyqtary jáne jeke qojalyqtarymen qatar, shalǵaıda jatqan Kyzylorda oblysy da biraz úles qosady eken. Shubat sýsyn kerek bolsa sýsyn, taǵam deseńiz taǵam. Quramynda adam aǵzasyna qajet, basqa taǵamdarda kezdespeıtin amın qyshqyldary men mıneraldy zattar kóp. Ony keptirip, túıirshiktelgen untaqtaryn birneshe aýrýlarǵa em bolatyn dári-dármek retinde shetelderge shyǵarsa, onyń 1 tonnasy myńdaǵan tonna munaıdyń qunyna para-par bolatyny da aıtylyp júr. Jylqy ma­lyna aýyldyq jerde kóp kóńil bólinýde. Onyń eti men qazy-qartasy jáne qymyzy emdik qasıeti joǵary, sińimdi, dıe­talyq turǵydan asa tıimdi ult­tyq taǵamdar ekeni belgili. Qazir bazarda 2-3 jasar semiz jylqynyń quny 150-175 myńnan 225-250 myń teńgege deıin barady. Qymyzǵa kelsek jaz aılarynda tikeleı óndirýshilerdiń ózinde 1 lıtriniń baǵasy 250-300 teńgeden kem emes, úlken qalalardyń bazarynda tipten 1000 teńgege deıin barady. Bir sózben aıtqanda, jylqy malyn ósirýge ketken eńbek aqtalady. Osyndaı ulttyq taǵamdardy, barlyq sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa saı óndirip, áshekeılengen ydystarǵa quıyp, aǵylyp kelip jatqan týrısterge usynsaq, shetelderge, ásirese, mundaı taǵamdarǵa suranys bar arab elderine shyǵarsaq, aýyl turǵyndaryna bul da úlken tabys kózi bolar edi. Sút ónimderimen elimizdiń suranysyn qamtamasyz etý baǵytynda sońǵy jyldary biraz oń ózgerister baıqalýda. Máselen, osy­dan 3 jyl buryn Kanadadan sıyrdyń “Golshtınofrız” tuqymynyń 760 taıyn­shalary Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qyzyljar aýdanyndaǵy “Zenchenko ı K” sharýashylyǵyna ákelinip, olar golland tehnologııasy boıynsha baǵylýda. Kúnine bir saýyn sıyr 38-45 lıtrge deıin, al jylyna 6 800 lıtr sút beredi eken. Osyndaı iri mamandandyrylǵan sharýashylyqtyń biri Astanaǵa jaqyn ornalasqan I.V.Saýer basqaratyn “Rodına” JShS. Árıne, sonaý Kanadadan ushaqpen asyl tuqymdy sıyr ákelip, ony golland tehnologııasymen kútip-baptaý kez kelgen jeke sharýanyń qolynan kele bermeıdi. Sondyqtan osy mal tuqymyn ári qaraı ózimizde kóbeıtý qajet. Qýanatyn bir jaǵdaı, sút beretin qarala sıyr tuqymynyń 300 basy Aqmola oblysynan Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy “Gambýrg” JShS-ge ákelinipti, olar 2-3 ese joǵary sút beredi dep kútilýde. Osy sharýashylyqtyń sút fer­masynda jergilikti “Áýlıeata” tuqymy da bar eken, buzaýymen jalpy sany 940 basqa jetipti. Bul óndiriletin ónimniń sapasyn kóterip, ózindik qunyn tómendetýdiń, básekege qabiletti bolýynyń basty kepili. Tabıǵaty ár alýan respýblıka aýmaǵynda sýbtropıkalyq jemisterden basqa kúndelikti qajet etetin jemis-jıdek pen baý-baqsha, kókónis jáne kartop daqyldary jaqsy ósedi. Olardyń ónimimen barlyq turǵyndardy, ásirese, Astana, Almaty, Qaraǵandy sııaqty iri qalalardyń suranysyn tolyq qamtamasyz etýge bolady. Elimizdiń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynyń aýa-raıy óte qolaıly, jemis jáne kókónis daqyldarynan kóp shyǵyn jumsamaı, joǵary ónim alýǵa bolady. Bul halyq tyǵyz ornalasqan osy óńir turǵynda­ryn jumyspen qamtamasyz etip jáne ónimniń ózindik qunyn tómen deńgeıde ustaýǵa múmkindik beredi. Buryn Almaty men Taldyqorǵan oblysta­rynyń sýarmaly alqaptarynda kóptegen sharýashylyqtar qant qyzylshasyn egip, onyń ár gektarynan 40-50 tonnaǵa deıin ónim alatyn. Kóp eńbekti jáne kútip-baptaýdy talap etetin bul daqyldyń egis kólemi sońǵy jyldary kóp qysqaryp ketti. Qazirgi tańda jıylatyn tátti tamyrlar elimizdiń qantqa degen suranysyn 10% ǵana qanaǵattandyratyn kórinedi. Kerisinshe, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń biraz aýdandarynda maqta egisiniń kólemi kúrt artyp, basqa daqyldarǵa kóńil bólinbedi. Sońǵy jyldary bul óńirde maqtamen qatar kókónis daqyldarynyń egis kólemin kóbeıtý ózekti másele retinde kóterilip otyr. Sonymen qatar malazyqtyq daqyldaryn, ásirese jońyshqa egip, aýyspaly egis júıelerin ıgerý qajet. Eldiń ulttyq qaýipsizdiginiń negizgi kórset­kishteriniń biri — óndiriletin astyq. Damyǵan elderde jan basyna shaqqandaǵy onyń mólsheri 1 tonnaǵa jýyq eken. Qazaqstanda 2007 jyly bul kórsetkish 1058 kılo bolyp, astyqty eksportqa shyǵarý múmkindigi boıynsha respýblıka 7-orynǵa shyqty. 2008 jyly un eksporttaý 2000 jylmen salystyr­ǵanda 20,4 ese ulǵaıyp, satylǵan ónimniń quny 849 mln. dollardy qurap, dúnıe júzi boıynsha birinshi orynǵa shyǵyppyz. Astyq ónimderine degen suranys dúnıe júzi boıynsha arta ber­mek. 2009 jyly Astanada ótken halyqaralyq konferensııada AQSh ǵalymy Rattan Lal HHI ǵasyrdyń basynda aýyl sharýashylyǵy úlken tuıyqqa tirelip otyrǵanyn, onyń basty sebebi jer sharyndaǵy halyq sany 6,7 mıllıardtan 2050 jyldary 9,2 mıllıardqa jetetinin, osyǵan baılanysty astyq óndirýdi eki esege arttyrý qajettigine toqtalǵan edi. Eskeretin jaǵdaı egis kólemin arttyra berý múmkin emes, kerisinshe, jan basyna shaqqanda onyń kólemi tómendeı bermek. Kóptegen aımaqtarda sý tapshylyǵynan sýarmaly jerler birtindep qysqarýda. Sondyqtan da óndiriletin ónimdi kóbeıtýdiń sara joly egistik alqaptardy tıimdi paıdalanatyn agrotehnologııalardy jetildirip, olardy keńinen óndiriske endirý. Astyq óndirýde respýblıkanyń soltústik óńiriniń alatyn orny erekshe, munda egis kóleminiń 80%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan. О́tken jyly respýblıkanyń batys aımaǵy qurǵaqshylyq saldarynan qatty zardap shekse, elimizdiń ońtústik, ońtústik-shyǵysy men soltústigi jáne solústik-shyǵys óńirlerinde kóktem men jaz aılarynda aýa-raıy óte qolaıly bolyp, 20 mıllıon tonnaǵa jýyq ónim jınaldy. Dıqandardyń mundaı tabysqa jetýine astyq daqyldaryn egýdiń mınımaldy jáne nóldik tehnologııalaryn endirý de biraz septigin tıgizdi. Memleket qoldaýy nátıjesin­de iri mamandandyrylǵan sharýashylyqtar tuqym sebetin, aramshópter men zııankesterge qarsy pestısıdter shashatyn keń alymdy, ónimdiligi joǵary zamanaýı tehnıkalarmen jáne astyqty ysyrapsyz jıyp alatyn kombaındarmen jabdyqtalýda. A.I.Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǴZI-dyń kópjyldyq zertteýleri mınımaldy jáne nóldik tehnologııalardy qoldanǵanda tanapta jınaqtalatyn ósimdik qaldyqtary topyraqtaǵy qara shirindi qoryn tolyqtyryp, onyń quramyn qalpyna keltirýde úlken ról atqaratynyn jáne kómirteginiń tabıǵattaǵy aınalymyna oń áser etetinin kórsetti. Aýyspaly egis tanaptarynda topyraqty kúzde qopsytýdy 3-4 jylda bir ret qana qaıtalap turýǵa bolady, sonda janar-jaǵarmaıǵa ketetin shyǵyn da azaıady. О́tken jyly Astanada bastalyp Shor­tandyda jumysyn jalǵastyrǵan halyqaralyq konferensııada egin sharýashylyǵyn árta­raptandyrýǵa kóp kóńil bólindi. Akademık M.Súleımenov atmosferada kómirtegi mól­sheriniń úzdiksiz artýy, osynyń saldarynan aýa temperatýrasy kóterilip, ekologııalyq zardaptardy ýshyqtyrýy, egin sharýashy-lyǵyna tikeleı baılanysty ekenine toqtaldy. Ǵalymnyń pikirinshe, resýrs únemdeıtin tehnologııa tıimdi bolý úshin mindetti túrde daqyldardyń almasýy, múmkindiginshe ósimdik qaldyqtary kóbirek saqtalynyp, topyraq óńdelmeýi nemese sırek óńdelýi qajet. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda óndiriletin jáne eksportqa shyǵarylatyn aýylsharýa­shylyq ónimderiniń mólsheri men quny oǵan suranysqa tikeleı baılanysty keledi. Sońǵy jyldary bıdaı ónimine suranys artyp, baǵa biraz sharyqtady. Máselen, 2008 jyldyń qarasha aıynda 3 klasqa jatatyn kleıko-vınasy 23% bıdaı baǵasy 205-210-nan 230-265 AQSh dollary arasynda boldy. Úsh jyl qatarynan joǵary baǵaǵa úırengen sharýa qojalyqtary 2009 jyly astyq daqyldarynyń egis kólemin biraz arttyryp, 16,3 mln. gektarǵa jetkizdi, bıdaı 13,9 mln. gektarǵa sebildi. О́kinishke qaraı, kúzde qyrýar astyq ótpeı qaldy. Munyń basty sebebi bıdaıǵa sura-nystyń tómendeýine baılanysty boldy. Ba-ǵanyń quldyraýyna ónim sapasynyń tómendigi, ony saqtaıtyn qoımalardyń bolmaýy jáne eksporttyq múmkindiktiń shekteýliligi sııaqty faktorlar da áser etpeı qoımady. Osyǵan oraı egin sharýashylyǵyn árta­raptandyrýdyń mańyzy óte zor. A.I.Baraev atyndaǵy Qazaq astyq sharýashylyǵy ǴZI-dyń kópjyldyq tájirıbelerine qaraǵanda respýblıkanyń soltústik aımaǵynda egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý úshin as burshaq pen noqat, kúnbaǵys pen zyǵyr, suly men arpa daqyldaryna kóńil bólý qajet. Respýblıkanyń ońtústik-shyǵysy men ońtús­tiginde júrgizgen zertteý topyraqty birneshe jyl jyrtpaı, kúzdik bıdaıdy jáne basqa daqyldardy turaqty jaldap egý arqyly onyń qunarlyǵyn saqtap, jer men sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beretinin kórsetti. Negizgi daqyl jınalǵannan keıin oǵan qaraqumyq, raps, júgeri jáne burshaq daqyldaryn egip, ekinshi ónim alýǵa bolady eken. Sońǵy jyldary elimizde qus ósiretin iri keshender qaıtadan jandanyp, qurama jem daıyndaý úshin júgeri dánine suranys artýda. Olarǵa qurama jem daıyndaý úshin 2006-2008 jj. Reseı men Ýkraına jáne alys shetelder­den 15-20 myń tonna júgeri dáni tasymal­dandy. Osyǵan baılanysty Almaty jáne Jambyl oblysynyń sýarmaly jerlerinde júgeriniń úlesi artýda. Kúzdik bıdaıǵa qaraǵanda bul daqyldardyń túsimdiligi 2 esedeı joǵary, sondyqtan ekonomı­kalyq turǵydan da tıimdi. Qoryta kelgende, egin sharýa­shylyǵyn ártaraptandyrýdy sharýa qojalyqtary negizgi ónimge baǵanyń kúrt aýyt­qýy­nan qorǵaýdy qamtama­syz etetin shara retinde de qaras­tyrǵan jón. So­ny­men qatar, bul egin sharýashylyǵyn ǵylymı negizde júrgizýdiń sara joly. Murat QOIShYBAEV, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor.