Kúz edi. Qońyr kúz bolatyn. Ala jazdaı júrekshe japyraqtary samal jelmen terbelip, darhan dalanyń jyryn oqyǵan aq qaıyńdar qońyr kúzdiń salqynymen sál sarǵysh tarta bastaǵan shaq. Ersili-qarsyly júrgen kóp kóliktiń tabanymen ábden taptalǵan alqaptardyń arasyndaǵy jalǵyz aıaq jolmen bozbala kele jatty. Iyǵynda kombaınnyń áldebir saımanyn salǵan qaby bar. Kúnniń alapat ystyǵy qaıtqan, janǵa jaıly qońyr kúz bolsa da, jaıaý adamnyń júrisi asa ónikti emes. Iyǵynan basqan qosalqy bólshek áldebir temir emes, tirshiliktiń zilmaýyr salmaǵy tárizdi eńsesin tómen tartqysy keledi. Áıtse de jaratylysynan qaıtpas qaısar, qajyrly bozbala keń adymdap, barar jerine tez jetpek.
Qara maımen battasqan jamaýly kónetoz kóılektiń saý jeri joq. Ter sińgen. Eńbektiń teri, beınettiń teri. 1926 jyldyń 24 mamyrynda Aıyrtaý aýdanyna qarasty Jumysshy aýylynda dúnıege kelgen Turlybek Ábilpeıisov zamana zapyranyn erte jutyp, bilim qýa almaı qaldy. Bar bolǵany besinshi synypty aıaqtady.
1941 jyly shalǵaıda, biraq sumdyq órti tym jaqyn, janyńdy kúıdirip, júregińdi ýdaı ashytatyn soǵys júrip jatty. Alysta, tym alysta. Al qaıǵysy men qasireti tap janyńnan tabylatyn, janyńnan ǵana emes, keýdeńdegi judyryqtaı júregińniń ishine qonystanǵan alapat qaıǵy bolatyn. 14 jasynan bastap qan maıdanǵa attanǵan ákeler men aǵalarǵa tıesili ujymshardyń sharýasyna bilek sybana kiristi. Osy kúni eske alyp, oı eleginen ótkizip otyrsa, peshenesine jazylǵan pendeniń sybaǵasy bes batpan eken. О́giz aıdady, soqamen jer jyrtty, mańdaıdan terin sorǵalatyp júrip shóp shapty. At tyrnaýyshtyń basyna mindi. Qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekimeı jatyp, atan jilik azamattardyń ózi áreń atqaratyn eńbektiń bir pushpaǵyn ılesti. Lobogreıkamen astyq bastyrdy, oǵan úsh par ógiz jegetin. Kúni boıy zilqara tas lobogreıkany súıretken úsh ógiz ekindi aýǵan kezde búıirleri solyqtap, qajyp bitetin. Al Turlybek sharshaýdy bilmes edi. О́ıtkeni onyń ón boıynan eńbekke degen qushtarlyq, aıryqsha qajyr-qaırat quıylyp jatatyn. On segizge tolǵan shaǵynda Býrabaıdyń baýraıyndaǵy Qotyrkól selosyndaǵy respýblıkalyq mehanızasııa mektebin bitirdi. Sodan keıin kombaınshynyń kómekshisi bolyp jumys isteı bastady. Kombaınshy Ivan Sıtnıkovtyń qaramaǵynda eki jyl júrip, sol kezdegi tehnıkanyń tilin bir adamdaı ıgerip shyqty. Qamsaqty MTS-niń dırektory Talǵat Tegisov aǵasy tanapta tynym tappaıtyn Turlybektiń aıryqsha qajyr-qaıratyna tánti bolatyn. Sol tántiligi shyǵar, eki jyldan keıin jeke kombaınǵa ıe boldy. Ol kezdegi kombaın S-1, «Stalınes» dep atalady. Bir maýsymdaǵy jospary 180 gektar jerdiń astyǵyn bastyrý. Birinshi jyly jalǵyz kombaınmen 1 200 gektar jerdiń astyǵyn bastyryp shyqty. Jeti esege jýyq. Demek jalǵyz ózi bir brıgadanyń jumysyn atqardy degen sóz.
– Sol ýaqytta gektarynan 7-8 sentner ǵana ónim alatyn edik, – dep eske alýshy edi Turlybek Ábilpeıisov, – óıtkeni agrotehnıkalyq sharalar keıingi ýaqyttaǵydaı jerine jetkizile júrgizilmedi ǵoı. Ras, jerimiz jaqsy bolatyn. Kádimgi shybyq shanshysań, aǵash ósip shyǵady deıtindeı qarabuıra topyraq. Shoq-shoq aqqaıyńdardyń ortasy. Saıyn dalany dúr silkindirip, tyń kelgen ýaqytta eki kombaınǵa ıelik ettim. Kombaındarymyz S-6. Ony S-100 traktoryna tirkeımiz. Eki kómekshim bar. Bizdiń kolhozda sol kezde eki traktor boldy. Bireýi – shynjyr tabandy NATI, ekinshisi – dońǵalaqty SHTZ traktory. Dońǵalaqty traktordyń qýaty shamalylaý, kombaındy tarta almaı qalady. Orta býnker astyq jınasaq, sonyń ózin aýyrsynady. Egin oraǵy qyzyp turǵan shaq edi. Ujymshar basqarmasynan eki par ógiz surap alyp, traktordy qosyp súırettim. Kombaındy traktorǵa tirkedik, traktordy ógizge tirkedik. Ol ýaqyttaǵy tehnıkanyń qaýqary osyndaı edi ǵoı. Birde kún aýǵan shaqta alqap basyna salt atty orys jigiti keldi. Áńgimesinen uqqanym, aýdannan kelgen ýákil eken. Tildese kele bar jaǵdaıymdy surady. Álden ýaqytta kókshil kózin óńmeńińnen ótetindeı etip qadap turyp:
– Sen oqý bilesiń be? – dep surady.
– Bilemin, – depti Turlybek aǵa.
– Bilseń qarashy, kombaınnyń qabyrǵasynda ne dep jazylǵan. Taıǵa tańba basqandaı etip «Stalınes» dep jazylǵan emes pe? Sen kún kósemimizdiń aty berilgen, qasıetti esimi jazylǵan kombaındy ógizge súıretesiń. Munyń qalaı? Men de tilim jetkeninshe kúzgi oraq kezinde ár sáttiń qasqaldaqtyń qanyndaı qymbat ekendigin aıtyp jatyrmyn. Stalınniń esimin qorlaǵan meni ıt jekkenge aıdatpaqshy bolyp ýákil ketti. Ýákil uzap ketken soń qańtarylyp qarap turatyn mamyrajaı ýaqyt emes, jańaǵydaı kombaındy traktorǵa, traktordy ógizge tirkep, jumysqa kirisip kettik. Keıin kolhoz basqarmasy Kenje Káribaev osy jaıdy eske alatyn. Áıteýir, jerdegi ýákilge qaraǵanda, Jaratqannyń kózi túzý bolyp, «Stalınes» kombaınyn ógizge tirkep qorlaǵanym úshin jaýapqa tartylmaı, aman qaldym.
Dańǵaıyr dıqan Turlybek atanyń emis-emis esine túsetin, úzik-úzik estelikterine qaraǵanda, sol kezdegi Qamsaqty MTS-yna 18 ujymshar qaraǵan eken. On segiz bolǵanymen, shoq juldyzdaı ǵana shaǵyn-shaǵyn aýyldar. Máselen, Turlybek Ábilpeıisovtiń kindik qany tamǵan «Jumysshy» ujymshary nebári otyz tútinnen turatyn. Astyn syzyp aıta ketetin bir jaıt, sol ýaqyttaǵy adamdardyń eńbekke degen qushtarlyǵy. Dál búgingideı eńbektiń zeınetin kórip júrmese de, qarny toıyp as ishpese de, óńi jarqyrap jóndem kıim kımese de, beınetten bas tartatyn biri joq. Al eńbektiń óteýi retinde eńbekkún beriletin. Onyń ózi jyldyń aıaǵynda. Árkimniń atqarǵan sharýasyna oraı, eńbekkúnniń esebinen bıdaı bólinedi, al aqsha degendi ujymshar músheleri qolyna ustap kórmegen.
Sol eńbektiń bári aldymen, aqyq dán ósirgen egistik alqaptarda ótkeriletin. Alǵashqy jyldary gektar berekesi 7-8 sentnerden aspasa, ýaqyt óte kele, eginshilik mádenıeti jetilgennen keıin keı jyldary 25-28 sentnerden alyp júrdi. Bir jyly 41 sentner ónim alyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵandary bar. Qazaqstannyń mol astyǵy kúlli keńes odaǵynda ańyz bolyp órnektelip, án bolyp shyrqalǵan shaq. Sol kezde Turlybek atanyń brıgadasynda eńbek etken Nurken Syzdyqov, Serik Áshimov, Andreı Geıneverg tárizdi azamattardyń mıllıardta úlken úlesi bar. Bir kezde alqap basynda kúndi túnge, túndi kúnge ulastyryp, tabany tastan taımaıtyn tarlanbozdaı qulshyna eńbek etken áriptesterin, brıgadanyń ár múshesin, olardyń ózindik ereksheligin, keskin-kelbetin, minez-qulqyn saǵynady, osy kúni qaıran júrek. Molotov atyndaǵy ujymshardyń basqarma tóraǵasy Syrymbet Býkın degen azamat boldy. Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı zor deneli, peıil-nıeti de qýatqa toly iri denesine saı, kesek bitimdi basqarma jan alysyp, jan berisken qaýyrt naýqandyq eńbek kezinde basqarma ekenmin dep qarap turmaı, mehanızatorlarǵa kómektesetin. Jadynda jattalǵan bir kórinis basqarmanyń adam aıtsa sengisiz alapat kúshi. Áldeneshe adam kótere almaıtyn kombaın bólshekterin jalǵyz ózi kóterip qoıa beretin. Mine, osyndaı óz zamanynyń ózgeden artyq týǵan aptal azamattary el baılyǵyn eseleýge eren eńbegin sińirdi. 1959 jyly brıgadır bolyp taǵaıyndalǵan Turlybek Ábilpeıisovtiń brıgadasynda otyz adam eńbek etti. Osy otyz adam 3 927 gektar jerge egin egetin. Ár jyldary 12-15 sentnerden ónim alyp júrdi.
– Mamyr aıynyń 25-ine deıin bıdaıdy seýip bitirýshi edik, – dep eske alatyn dańǵaıyr dıqan. – Odan soń maıly daqyldardy egemiz. О́z tanabymyzdaǵy bar sharýany tap-tuınaqtaı etip atqaryp bolǵan soń, kórshi sharýashylyqtarǵa kómekke baramyz.
Sol jyldary «Kórshi tanaby – óz tanabyń» dep kúlli respýblıkaǵa úndeý jarııalaǵan Turlybek Ábilpeıisovtiń bastamasy jer-jerde qoldaý taýyp jatty. Alaman báıgede aldyna qara salmaǵan Aıyrtaýdyń has tulpary Qulagerdeı eńbek báıgesinde ózgeden oq boıy ozyp shyqqan dańǵaıyr dıqannyń baǵaly bastamasyn Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Orazbek Qýanyshev qoldap, oblystyq partııa komıtetiniń bıýro májilisinde úndeýdi bekitip, eńbegine tabys, bastamasyna bereke tilegen. 1978 jyly eldiń atyn aspandatqan ataqty mıllıardtyń shalqyǵan teńizdeı berekesine Turlybek Ábilpeıisovtiń jetekshiligindegi brıgadanyń da qosqan úlesi mol. Bul jaıynda Sosıalıstik Eńbek eri, Qazaq SSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Báıken Áshimov «Dıqannyń iri tabysy» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Kókshetaý oblysynyń Lavrov keńsharynyń brıgadıri, Sosıalıstik Eńbek eri Turlybek Ábilpeıisov 12 kombaınmen 2 119 gektar alqapty 8 jumys kúni ishinde bastyryp shyǵyp, ár gektardan 21 sentnerden ónim aldy. Bul – eren eńbektiń nátıjesi».
Baıaǵyda L.I.Brejnevtiń qolynan alǵan saǵatyna qarap qoıyp, ótken ómir izderin oısha sholyp otyrǵan Turlybek aqsaqal ósken ortasyn saǵynyshtyń sary jibimen ádiptep sabaqtaıtyn edi.
– Ákeı marqum óte eńbekqor adam edi. Qarap otyrý degendi bilmeıtin, ári qolynan kelmeıtini joq. Oqymaǵanymen, toqyǵany mol. Dalanyń jyryn, eńbektiń syryn jadynda jattaǵan, kókireginde toqyǵan adam bolatyn. Eginniń, jerdiń, maldyń tilin biletin. Odan qaldy kóktemirdi nansha ılep, neshe qıly zat jasaıtyn, aǵashtan túıin túıetin, qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda on saýsaǵynan óner saýlap turǵan usta edi. Ol zamanda el ishi kıimge jaryǵan ba? Kók saýyrlap mási tigetin. Kııýge yńǵaıly, júrýge jeńil etik tigetin. Mal terisinen bylǵary ázirleıtin. Qaıyńnyń qabyǵynan qaramaı, qaraǵaıdyń tamyrynan dári qaınatatyn. Bizdi de ózine jetpesek te, jeteqabyl etip tárbıeledi. Aıyrtaý óńiri Musabaı balasy Ábilpeıistiń kisilik kelbetin, sheberligin áli umytqan joq. Al sheshem Báten Ospanqyzy úı sharýasymen aınalysty. Ákeı 1982 jyly 91 jasynda ómirden ozdy.
Qazaq tek týraly áńgimeni tegin aıtpaǵan. Sosıalıstik Eńbek eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, t.b. orden, ataqtarmen marapattalǵan Turlybek Ábilpeıisovtiń juldyzdy shaǵy 1956 jyly jarqyrap týǵan. Sol jyly ol ańyzǵa bergisiz 14 456 sentner astyq bastyrdy. Bir emes, áldeneshe vagon, vagon emes, tutas eshelon. Sol jyly Eńbek eri atandy. 1980 jyly jer óńdeýdegi joǵary mádenıeti jetilgen ujym atyn aldy. 32 jyl boıy bir ǵana brıgadany basqaryp, eńbek etken dańǵaıyr dıqannyń sol kezde ataǵy shyqqany, abyroıǵa ıe bolǵany aqıqat. Etken eńbek, tókken ter zaıa ketken joq.
Uly ómirdiń aǵysy tárizdi Jumysshy aýylyn jıektep Qamysaqty ózeni aǵady. Taıshaptyrym jerde Jaman Jalǵyztaý. Taý qııasynda tóńirekti ótkir janarymen sholǵan qart qyran. Áne bir jerde qyran uıasynan túlep ushqan balapandary temir topshylaryn qaǵyp, qııaǵa samǵap barady. Osy kórinistegideı áıgili atamyzdyń eńbek joly urpaǵy arqyly jalǵasa beredi.
KО́KShETAÝ
