«Bir beldeý, bir jol» resmı portalynyń málimeti boıynsha, osy ýaqytqa deıin bastamaǵa 152 el men 32 halyqaralyq uıym qatysyp, joba aıasynda Qytaımen yntymaqtastyq týraly 200-den astam qujat pen kelisimge qol qoıylǵan. On jylda QHR «Bir beldeý, bir jolǵa» shamamen 1 trln dollar ınvestısııa quıdy. Sonyń ishinde Qazaqstan men Qytaı birlesip jalpy quny 21,2 mıllıard dollardan asatyn 52 joba jasasty. Almaty saıası zertteýler ortalyǵynyń aqparatyna sáıkes, bul jobalardyń jartysy iske asyrylyp, Shymkent munaı óńdeý zaýytyn qaıta jańartý, Aqtaýda «CaspiBitum» jańa kásipornyn qurý sekildi jumystar qolǵa alynǵan.
On jyl ótse de ǵalymdar jobanyń qyr-syryn áli de zerttep keledi. Oksford ýnıversıtetiniń ǵalymy Troı Shtenrberg Qazaqstan men Qyrǵyzstan elderine zertteý júrgizgen ǵylymı maqalasynda: «Bastama jarııalanǵan kezde Qazaqstan «Bir beldeý, bir joldan» úlken paıda tabýy múmkin, biraq eldiń damýy nemese ishki qajettiligi úshin jobaǵa qatyspaǵany durys», degen edi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń memlekettik qarjysy ózine jeterlik.
«Jobanyń ekinshi mańyzdy eli Qyrǵyzstanmen salystyrǵanda, Qazaqstan ózin ózi qarjylandyryp, ınfraqurylymdy derbes basqara alady. Ol Kaspıı basseıninde energııa resýrstaryn jetkizýshi el jáne Qytaıǵa qaraǵanda Batys memleketterine jaqyn ornalasqan. Al Qyrǵyzstanda memlekettik qaryzdyń 50 paıyzy Qytaıdan keledi», dedi ǵalym. Alaıda túrik ǵalymy Atabek Omonkýlov pen ózge de sarapshylar Qazaqstannyń álsiz jaqtary bar dep sanaıdy. «Mysaly, áskerı jaǵdaı turǵysynan Ortalyq Azııa aımaǵynda eldiń kúshi álsiz. Bul jaǵdaıda «Bir beldeý, bir jol» syrtqy kúsh retinde Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy ıntegrasııany qoldaýǵa kómektesedi», deıdi ol. Sondaı-aq nemis ǵalymy Rıchard Pomfret Ortalyq Azııa elderi arasynda aımaqtyq qubyrlar men temirjol máseleleri boıynsha kelispeýshilikter bolǵanyn jáne «Bir beldeý, bir jol» aıasyndaǵy kelissózder barysynda elder bul máseleniń sheshimin tapqanyn aıtady.
Sarapshy, ǵalymdardyń osy joba týraly zertteýlerin taldasaq, kóptegen ǵalym ásirese otandyq qytaıtanýshylar men sarapshylar «Bir beldeý, bir jol» bastamasy Ortalyq Azııa elderi, sonyń ishinde Qazaqstan úshin paıdaly degen pikirde.
«Ortalyq Azııa óńirdegi iri kólik-tranzıttik torapqa aınalý úshin Qazaqstan 2015 jyly «Nurly jol» bastamasyn qabyldady. Odan soń Qytaıdyń «Bir beldeý, bir joly» men «Nurly joldy» biriktirdi. Eki bastama da kólik, logıstıkalyq, ónerkásiptik, energetıkalyq, aýylsharýashylyq eksportyn, ınfraqurylym men bilim berýdi jaqsartýǵa, adamı kapıtaldy damytýǵa jáne shaǵyn jáne orta kásiporyndardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. «Bir beldeý, bir jol» bastamasy Qazaqstanǵa úlken paıda ákeldi, óıtkeni ol Qytaı arqyly teńizge shyǵýǵa qol jetkizdi. Szıansý provınsııasynyń Lıanıýngan qalasyndaǵy Qytaı-Qazaqstan halyqaralyq logıstıkalyq bazasy «Bir beldeý, bir jol» bastamasy iske qosylǵannan keıin salynǵan alǵashqy nysan boldy. Júk poıyzdary Lıanıýngan, Shyǵys termınal jáne Qorǵas, Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanyna qatynaýy, otandyq astyqtyń Japonııaǵa, Koreıa Respýblıkasyna, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine ımport pen eksportty jeńildetti. Máselen, júk poıyzy Lıanıýngannan Almatyǵa deıin nebári alty kúnde jetedi. Osy bir mysal «Bir beldeý, bir joldyń» arqasynda Qazaqstan úshin syrtqy saýdanyń qanshalyqty yńǵaıly bolǵanyn kórsetedi», dedi Qazaqstan-Qytaı zertteý ortalyǵynyń dırektory Gúlnar Shaımergenova.
Qytaıtanýshynyń pikirinshe, Qytaıǵa qarsy saıası shıelenisterge, sanksııalarǵa jáne saýda qaqtyǵystaryna qaramastan, «Bir beldeý, bir jol» aıasyndaǵy saýda qarqyn alyp keledi. Máselen, 2022 jyly Qytaıdyń jobadaǵy eldermen saýda kólemi 2 trln dollardan nemese onyń jalpy syrtqy saýda kóleminiń úshten birinen asqan.
«Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń arqasynda Ortalyq Azııa ekonomıkalyq turǵydan jandandy. Mıllıardtaǵan adamnyń ómirine oń áser etti. Bul bastama adamzat úshin ortaq bolashaǵy bar qaýymdastyq qurýǵa kómektesetinine senimdimin», dep qosty Gúlnar Shaımergenova.
Al saıasattanýshy, qytaıtanýshy Ádil Káýkenov Qazaqstan Qytaıdyń kórshisi bolýynan utyp otyr deıdi. «Bizdiń elder shekaralas, kórshimiz, muny eshkim ózgerte almaıdy. Qytaı – búginde álemniń ekinshi ekonomıkasy. Bul elmen bizde qaýipsizdik, esirtki trafıgine qarsy kúres, adam saýdasy salasynda kóptegen birlesken joba bar. Biz kórshi elder bolǵandyqtan, bul – bizdiń ortaq yntymaqtasqan salamyz. Otandyq taýar óndirýshiler Qytaı naryǵynda jetekshi bolýdy qalap otyr. Qazir jergilikti bıdaı, et, balyq jáne basqa da kóptegen azyq-túlik ónimin kórshi elge kedergisiz jetkizip otyrmyz», dedi qytaıtanýshy.
Ádil Káýkenovtiń aıtýynsha, Qazaqstannyń tranzıttik jaǵdaıy jáne «Bir beldeý, bir jol» jobalaryna qatysatyn kólik-logıstıkalyq salanyń damýy eńbek naryǵyna aıtarlyqtaı oń áser etti.
«Qazaqstanda «halyqaralyq logıst» mamandyǵy paıda boldy. Statıstıkany qarasaq, Qazaqstannyń halyqaralyq naryqta kórsetetin qyzmetteriniń 30-40 paıyzdan astamy halyqaralyq logıstıkamen baılanysty. Qazir jastar mamandyq tańdaǵanda logıstıkalyq qyzmetterdiń úlken naryǵy qalyptasqanyn nazarǵa alyp, osy salany meńgerýge tyrysyp jatyr. Bir sózben aıtsaq, biz halyqaralyq eńbek bólinisinde Qytaı, barlyq Azııa men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy tetikke aınaldyq», dep atap ótti sarapshy.
Sondaı-aq saıasattanýshy Qazaqstandaǵy sıfrlyq ekonomıka men ınternet saýdanyń damýy QHR-dyń arqasynda ekenin barlyǵy bile bermeıdi deıdi. «Mysaly, Qytaı – qolma-qol aqshasyz tólemderdi engizgen birden-bir el. Biz Qytaıǵa jıi baratynymyz sonshalyq, kórshimizdiń jetistigi men tájirıbesin ózimizge yńǵaılap alyp, júıege engizdik. Biz qazir búkil Eýrazııada maqtan tutatyn qarjy júıemizdiń tabysynyń bir bóligine Qytaımen kórshiles bolý arqyly qol jetkizdik», dedi Ádil Káýkenov.
«Qytaı elderdiń ekonomıkalyq damýynyń, halyqaralyq kólik, temirjol, teńiz qatynasyn quryp, álemge shyǵýyna yqpal etse, ásirese qarjy quısa, jobaǵa qatysýshy memleketter sóz joq alyp elge táýeldi bolady». Sarapshylardyń osy pikirinen keıin qoǵamda teris pikir qalyptasqany belgili. Qazaq qoǵamy da sekem alǵany ras. Alaıda kóptegen sarapshy men ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa keler qaýip az. О́ıtkeni Qazaqstan óziniń kópvektorly saıasatynyń aıasynda alyp kórshisimen qarym-qatynas jasap, shekaradan aspaıdy. Ortalyq Azııa elderiniń «Bir beldeý, bir jol» aıasyndaǵy Qytaımen baılanysyn zerttep júrgen Sheffıld ýnıversıtetiniń izdenýshisi, sarapshy (Ulybrıtanııa) Frank Marakkıone: «Qazaqstandaǵy Qytaıdyń róli Eýroodaq, AQSh jáne Reseımen salystyrǵanda joba barysynda artty dep kesip aıta almaımyz. Árıne, qurylys, kólik, saýda salasynda Qytaıdyń úlesi kóp. Alaıda QHR-dyń Qazaqstannan alatyn munaı kólemi biz oılaǵandaı kóp emes. Sondaı-aq Qazaqstannyń ınvestısııasyn qarasaq, iri kórshisi aldyńǵy shepte tur dep taǵy aıta almaımyz. Aldyńǵy qatarda – Eýropa elderi. Sondyqtan Qytaı Qazaqstannyń qaı salasynda monopolıst dep sanaý qate pikir», deıdi.
«Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy belsendiligi artty, oǵan, árıne, kúmán joq. Biraq ol Qyrǵyzstan men Tájikstanda kóp baıqalady», degen pikirde qytaıtanýshy Frank Marakkıone.
«Bir beldeý, bir jol» bastamasy ekinshi onjyldyqqa qadam basty. Qytaı jobany ári qaraı jalǵastyrýǵa nıetti. Álem ǵalymdary kelesi kezeńde joba jergilikti halyqqa oń áserin tıgizse, jemisti bolady dep boljam jasap otyr.
