Fılmde Amantaı Sataevtyń ómir jolymen qatar shyǵarmashylyqtaǵy tabandy eńbegi baıandalady. Sebebi ol – keńestik kezeńde tól tarıhymyzdyń qundy jaýharlaryn jasqanbaı jınap, ony tórge súıregen biregeı tulǵa. Onyń shyǵarmalary arqyly tarıhymyzdaǵy «aqtańdaqtar» ashylyp, mazmundy muralarymyz zerdelendi. El taǵdyryna qatysty ózekti de ótkir taqyryptarǵa barǵany úshin zııan tartqan kezderi de az bolmaǵan.
Amantaı Sataev ár jyldary «Sovettik Qaraǵandy», «Juldyz», «Qazaq ádebıeti» basylymdarynda qyzmet etti. «Qazaqfılm» stýdııasynda redaktor bola júrip, 40-tan astam derekti fılmge ssenarıı jazdy. Máselen, onyń «Qara taban, qandy jol» atty tolyqmetrajdy derekti fılmi – qazaq dalasyndaǵy repressııa men ashtyq týraly jazylǵan alǵashqy týyndynyń biri.
Derekti fılm men tarıhshynyń tańdamaly shyǵarmalar jınaǵynyń tanystyrylymyna qatysqan zııaly qaýym bir basyna san túrli sanatkerlik toǵysqan taǵylym ıesiniń taǵdyr joly, izdenis izderi týraly oı bólisti.
«Ult tarıhy men mádenıetine qatysty nebir sırek ádebı-tarıhı derekterdi suńǵyla bilimpazdyq zerdelilikpen jınastyryp, jańǵyrtqan, árbir qubylystyń, oqıǵanyń túp-tamyryna, bastaý-negizderine úńilip, syr túıgen Amantaı Sataev – tabıǵaty bólek qaıratker. Onyń shyǵarmashylyq joly, maqsatkerligi – ultyn súıýdiń jarqyn ónegesi. Búgingi is-sharalar biregeı tulǵanyń esimin urpaq jadynda jańǵyrtyp, zertteýlerin ǵylymı aınalymǵa shyǵarýǵa baǵyttalyp otyr», deıdi professor Serik Negımov.
Amantaı Sataev jınaǵan arhıvtik muralarda uly tulǵalarymyzdyń qaıratkerlik joly, ultymyzdyń qasıet-qalyby týraly syr shertetin mańyzdy maǵlumattar az emes. Búginde qaıratkerdiń qos qyzy Janar men Sáýle Sataevalar arhıv salasynda eńbek etip, ákeleriniń murasyn nasıhattaýǵa aýqymdy úles qosyp júr. Amantaı Raqymjanuly bir esteliginde: «Zaman ózgeredi, áli-aq zerdesi oıaý jastar keledi. Meniń jazǵandarymnyń bári – qazaq halqyn bir satyǵa kóteretin dúnıeler», dep tolǵanypty.
– Tabandylyq pen talmaı izdený ony úlken eńbekterge alyp keldi. Jumystan úıge kelgesin demalýdy bilmeıtin. Bárimiz uıqyǵa ketkende jazý ústeline jaıǵasatyn ákelerin tańerteń sabaqqa baratyn balalary áli sol orynda kórip tańǵalatyn. О́zi oıǵa alǵan taqyrybyna qatysty áldeqandaı tyń derekke qol jetkizse, balasha qýanatyn. Sarǵaıǵan paraqtarǵa saryla qarap, tom-tom kitapty taýysa oqıtyn. Bul qasıet onyń boıynda jastaıynan qalyptassa kerek. 16 jasynda Máskeý Arhıv jáne tarıh ınstıtýtyna oqýǵa túskenin bilesizder. Sabaqtan qoly qalt etkende Lenın atyndaǵy kitaphanaǵa baryp, ondaǵy qazaqqa qatysty aqparattar men derekterdiń bárin qaǵazǵa túsirip alatyn kórinedi. «Máskeýge barǵanda biraýyz oryssha bilmeıtinmin, araǵa alty aı salyp orystardy da basyp ozdym», dep kúletin. Máskeýlik professor onyń izdenimpazdyǵyna tańǵalyp: «Sataev, sen orys ádebıetinen emtıhan tapsyrmasań da bolady. Zachet», deıtin kórinedi. Attıla, Abylaı han, Bógenbaı batyr, Nııaz batyr, Abaı, Táttimbet, Tóle bı, Shoqan, Mustafa, Ámire, Maǵjan syndy tarıhı tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty zertteý maqalalar jazdy, ádebı shyǵarmalaryna da olardyń birsypyrasyn arqaý etti. 1966 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetine akademık Álkeı Marǵulanǵa arnap «Kóne mazarlardyń syry qandaı?» degen taqyryppen ashyqhat jazdy. Álekeń kóp uzatpaı tarıh tereńine úńilgen inisine jaýap joldady. Munyń bári jeke bastyń máselesi emes, ult tarıhyn túgendeýge qosylǵan ushan-teńiz eńbek edi, – dep eske aldy Amantaı Sataevtyń jary Gúljan Sataeva.
«Turan» ýnıversıtetiniń professory Sáýle Tastúlekova «Qazaqtyń tuńǵysh arhıvarıýsy» derekti fılmi keıipkerdiń tarıhı beınesin, kisilik kelbetin asha bilgen týyndy dep baǵalady. Ǵalym ıdeıa avtorlaryna alǵys bildire otyryp, atalǵan týyndyny respýblıkalyq telearnalardan kórsetý qajet degen usynysyn jetkizdi.
ALMATY
