Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ-nyń «Bolashaq jumys kúshi: Qazaqstannyń eńbek naryǵyndaǵy jastar» atty úshinshi baıandamasynda naryqtaǵy jastardyń jyl saıynǵy aǵyny 300 myń dep kórsetilgen. Olardy eńbekke baýlý úshin memleket meılinshe áreket etip jatyr. Máselen, keıingi bes jylda respýblıkada turaqty negizde «Jastar praktıkasy», «Birinshi jumys orny», «Urpaqtar kelisimsharty» jáne arnaıy grant sekildi baǵdarlamalyq tetikter qarastyrylǵan. Ol úshin bıýdjetten 63 mlrd teńgeden astam qarjy bólindi.
– Jastardyń jumyspen qamtylýyn qamtamasyz etý úshin 232 Jastar resýrstyq ortalyǵy jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip aqparattyq-túsindirý jumystary jobalaryn iske asyrady. Negizgi maqsaty – jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardy túsindirý, ómirlik máseleler boıynsha konsýltasııalyq kómek kórsetý, jastardy eńbek naryǵynyń qajettilikteri týraly habardar etý.
Toqsan saıyn bos jumys oryndar jármeńkesi ótkiziledi. Mysaly, byltyr 80-nen astam jármeńke uıymdastyryldy. «Jastarǵa – keńes», «Kásipker kúndeligi», «Jas kásipkermen suhbat», «Jastar kásipke» jobalary aıasynda jumyssyz jastardy kásipkerlikke tartý maqsatynda kásipkerlermen kezdesýler uıymdastyryldy. «Jastar jumysqa» jobasy aıasynda suranysqa qajetti tehnıkalyq jáne kásiptik mamandyqtarǵa saraptama jasalyp, mamandar daıarlaý jumystary júrgizildi. «Tulga bol» jobasy aıasynda árbir aýyl, aýdan jáne qalalyq aımaqtardy qamtyǵan respýblıkalyq jyljymaly jármeńkede biryńǵaı aqparattyq keńes ótkizilip, 7 myńnan asa jas memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysty konsýltasııa aldy. «Keńes alańy» jobasy aıasynda túrli sala mamandarynan óz saýaldaryna jaýap ala alatyn onlaın jáne oflaın kezdesýler uıymdastyryldy. «Kásiptik baǵdar» jobasynda jalpy bilim berý mekemeleriniń joǵary synyp oqýshylary úshin kásiptik baǵdar berildi, sondaı-aq mamandyq tańdaýda trenerler pýly qalyptastyrylǵan «Zhas maman» mamandyq tańdaý jobasy júzege asyryldy.
Sonymen qatar Astana qalasynda byltyrdan bastap «JolTap» jobasy sátti iske qosyldy. Bul – Prezıdent bekitken jáne nátıjeli jumys oryndaryn qurý, jastar arasynda adamı kapıtaldy ulǵaıtý, NEET jastarynyń máselelerin sheshý, memlekettik qyzmetterdi jáne memlekettik baǵdarlamalardy tanymal etý jáne taǵy basqa baǵyttardy retteýge yqpaldasatyn biregeı joba, dedi Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Jastar jáne otbasy isteri komıtetiniń tóraǵasy Qaırat Qambarov.
Istelip jatqan jumys jeterlik. Biraq túıtkildiń qajet deńgeıinde áli tarqamaýy eldiń bolashaǵyna tusaý bolyp tur. Bul rette «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ sarapshylary 35-ke deıingi azamattardy kásipke baýlýdaǵy qazirgi úrdis saqtalsa, jaldamaly jáne ózin-ózi jumyspen qamtýdyń araqatynasy 2030 jylǵa deıin osy kúıinde qalýy múmkin dep otyr. Demek baǵyt-baǵdar, kózqaras ózgermese, másele odan ári ýshyqpasa, túzelmeıtini anyq.
«Bul sanatqa jaldamaly jumysshylardyń 78%-y jáne ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jastardyń 22%-y kiredi. Sonymen qatar naryqta ekonomıka salalary, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynda jastardyń jumyspen qamtylýynyń tómendeýi aıasynda qyzmet kórsetý jáne saýda salasyna eńbekke qabiletti jastar kóp baıqalady. Jetilgen jumys kúshimen salystyrǵanda, jastar eńbek naryǵyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qurylymdyq ózgeristerge osal», delingen baıandamada.
Jastardyń qandaı da bir ózgeristerge qaýqarsyzdyǵyn qujatta bilim deńgeıi men túlekterdi odan ári jumysqa ornalastyrý arasyndaǵy teńsizdikpen baılanystyrady. О́ıtkeni eńbekke aralasqandardyń 20%-ǵa jýyǵy oqyǵan mamandyǵymen qyzmet etpeıdi. Izinshe dıplom men talap erejege sáıkes kelmeýinen jalaqy 15%-ǵa tómen usynylatyn kórinedi. Al qazir ekonomıkalyq ahýal kúrdeli tusta mardymsyz eńbekaqyny mise tutatyndar az.
– Kez kelgen jerden jumys tabamyn dep áýelgide «elektrmen jabdyqtaý» mamandyǵyn tańdadym. О́tken jyly oqýdy aıaqtaı sala, jergilikti kompanııaǵa elektrık bolyp ornalastym. Aılyǵym 120 myń teńge edi. Kúnkóristen basqa eshnársege jetpeıtin. Shynymdy aıtaıyn, úsh aı ázer istedim. О́ıtkeni qamqorlyǵymda zeınettegi ákem men densaýlyǵy jumys isteýge jaramaıtyn aǵam bar. Aqyr sońy jumystan shyǵyp kettim. Bala kezden saýdaǵa ıkemim bolǵan soń, bızneske keldim. Turmystyq zattardy satamyn. Qazir jaǵdaıymyz qalypty, – deıdi jas Asylbek Shýrıev.
Asylbektiń jaǵdaıy kópke tanys. О́ıtkeni elimizde eńbekaqysy bir aılyq kúnkóriske jetpeı, oǵan deıin shaǵyn qarjy uıymdardan qaryz alatyndardyń kórsetkishi ósken. Derek Birinshi kredıt bıýrosynyń byltyrǵy qorytyndysynda jazylǵan.
«2023 jyly mıkrokredıtke (onlaın) nemese PDL (payday loans – jalaqyǵa deıin) qaryzǵa suranys ósti. Shaǵyn nesıe 45 kúnge 50 AEK-ke deıin (2023 jyly 172,5 myń teńge) beriledi. Mıkrokredıtke suranys 102,6%, ıaǵnı 790 mlrd teńgege deıin, alǵandardyń kórsetkishi 72,5%, 13 mln-ǵa deıin ulǵaıdy. Jyl ishindegi ortasha medıanalyq soma – 50 myń teńge. PDL arqyly mıkrozaım alǵandardyń 72% – 40 jasqa deıingi azamattar», delingen bıýro taratqan habarlamada.
Sondaı-aq elimizde keıingi jyldary ómir súrý deńgeıi men jaqsy jalaqyǵa qyzyǵyp, jat-jurtta eńbek etýge ketkender qatary tolastamaı tur. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, byltyr Qazaqstannan 12 732 azamat shetelge ketip qalǵan. Onyń 9 948-i TMD, qalǵan 2 784-i basqa memleketterge ketkender. Buǵan Ońtústik Koreıa, Birikken Arab Ámirlikteri, AQSh syndy alpaýyttarda zańsyz jumys istep júrgenderdi qossaq, sannyń áp sátte qubylatyny belgili.
«Naryq bir orynda turmaıdy. Ásirese jastar jumysqa suranyp kelgende, túıindemede ne jazylǵanyna emes, sol lekke ilese alatyn qyzmetkerlerdi tańdaısyń. Bıznestiń ár salasy B2B áreketimen jumys isteýge qamdanǵan. Meniń kásibim – halyqqa qyzmet kórsetý. Kásipker retinde jurtpen kommýnıkasııasy joǵary, osy salada belgili bir deńgeıde bilimi bar jas mamandy tańdaımyn. Jumysyna, qarym-qabiletine qaraı jalaqysyn belgilep, qosymsha syıaqylar taǵaıyndaımyn. Sáıkesinshe ózin shyńdap, syndarly sátterde shapshań qımyldap, nátıje kórsetkenderdiń qyzmeti de kóteriledi», deıdi kásipker Ásel Baýyrjanqyzy.
Kásipkerdiń sózin sabaqtaǵan pedagog Irına Pashkova da qazirgi jastardyń boıynan hard, soft, green skills syndy daǵdyny damytý olardy eńbek naryǵynda jedel ıntegrasııalaýdyń eń tıimdi ádisi ekenin alǵa tartty. Bul óz kezeginde endigi bes jylda memlekettiń damýyn tejeıtin faktorlardy yǵystyrýǵa sep bolady.
«Z urpaqtyń kópshiligi qazir ýnıversıtetke túsip, eńbek ótiliniń alǵashqy satysynda nemese jumys izdep júr. Basym bóliginde enjarlyq bar. Qazirgi alasapyran zamanda naqty josparmen júrý múmkin emes. Sondyqtan olarǵa synı turǵydan oılaý, kreatıvti bolý, ortaǵa tez beıimdelý jáne aqylmen jedel sheshim shyǵarý, ómir boıy jańa nárseni úırenýge degen talpynys, máselege ár qyrynan qaraý qabileti qajet. Muny kóp jaǵdaıda bilikti mamandar, maıtalmandar keńes retinde aıtyp júr. Odan da mańyzdysy – tıimdi qarym-qatynas jasaı alý, komandamen jumys. «Qatty» (hard), «jumsaq» (soft), «daǵdylardyń keń aýqymy nemese ekologııalyq» (green) qabilettiń máni osynda jatyr. Ádette kitaptar men oqýlyqtardan alýǵa bolatyn nemese tájirıbede avtomatızm deńgeıinde qoldanylatyn bilim men daǵdylar, belgili bir jeke qasıetter nemese ámbebap quzyretter tabysty mansap qurý úshin kerek», deıdi pedagog.
TÚIIN. Másele túbegeıli sheshilýi úshin jastarda sapaly bilim ári zaman talap etetin daǵdy men memlekettiń qoldaýy tepe-teńdikte jumys isteýi qajet. О́ıtkeni «Bolashaq jumys kúshi: Qazaqstannyń eńbek naryǵyndaǵy jastar» baıandamasynda 2030 jylǵa qaraı respýblıkada jumys oryndarynyń tapshylyǵy da boljanǵan. Shamamen ol kezde jas otandastardyń sany 5,9 mln adamǵa jetýi múmkin.
