Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
2 aqpan kúni Alash jurty 7–8 jyl kózi talyp kútken «Qazaq» gazetasynyń tuńǵysh sany jaryqqa shyqty. Alǵashqy nómirdiń alǵashqy betindegi shyǵarýshy-redaktory Ahmet Baıtursynulynyń súıinshilegen «Qurmetti oqýshylar!» atty bas maqalasynda basylymnyń máni men mańyzy, mindeti men maqsaty qara halyqqa jalpaq tilmen uǵyndyryldy. Jalpy, gazet ataýlynyń tórt keregi bar: birinshisi – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili; ekinshisi – jurttyń áýlet basyna qyzmet etetin nárse; úshinshisi – halyqqa bilim taratýshy jáne tórtinshisi – halyqtyń daýshysy. Osylaısha, ol qara halyqtyń kózin ashyp, ortaq maqsat-múddege jumyldyryp, ult retinde uıytpaq.
1907 jylǵy sanaq boıynsha Reseıde 2 175 ataýly gazet-jýrnal shyqsa, sonyń 867-si orys tilinen basqa tilderde, al 30 shamalysy tatar qandastardyń basylymdary. 6 –7 mıllıon qazaqtyń jalǵyz jýrnaly «Aıqap» qana bar, oǵan da shúkir. «Sóz – qarý... Kúni keshe ózimizben shamalas, qatar halyq tatar qandastarymyz sózin jurtty túzeýge jumsaı bastap edi, túzelip ilgeri zaryǵyp bara jatyr. Oryssha oqyǵannan basqa, jastaryńdy oqytyp, kózderińdi ashyp otyrǵan tatar. Bul – tatardyń bizden ilgeri ketkendigi. Olar bizden emes, biz olardan úırenip jatqanymyz bilim dárejesinde bizdiń tómendigimizdi kórsetti».
«Qazaq» gazetiniń alǵashqy úsh nómiri osylaısha
shyqqan bolatyn
Odan ári «Alash azamattary!» dep zamanyna qaraı amal jasaýǵa úndeıdi. Árıne, «qazaqtyń bitip, tynyp turǵan nársesi joq», áıtse de ultqa qyzmet etýge nıet bolsa, kezegin kútip turǵan jumys kóp; onyń aýyry da, jeńili de, usaǵy da, usaqtan ulǵaıatyn ulyǵy da jetip artylatynyn aıtady. «Ult úshin degen uranymyzdyń ulǵaıýyna kúshin qosyp, kómektesip, qyzmet etý qazaq balasyna mindet. Halyqqa qyzmet etemin deseńder, azamattar, týra joldyń biri osy. Jol uzaq, ómir qysqa, qoldan kelgenin ómir jetkenshe istep ketelik» dep jalpaq jurtqa jar salǵan qyryq jastaǵy bolashaq Alash kósemi: «Qudaı sátin salǵaı, «ámın» dep qol jaıyp, «áýp» dep kúsh qosyp, «Alla!» dep iske kiriselik!», degen batamen túıindeıdi.
Ekinshi qadam, gazettiń 2-sany taǵy da senbide, 10 aqpanda jaryqqa shyǵady. Sol sebepti de shyǵarýshy Aqań bas maqalasyna «Orynbor, 10 feýral» dep at qoıady. Bul – saıası astarly maqala, alys maqsatty kózdegen baǵdarly kósemsóz. «Irgemiz tutas ydyramaı, biryńǵaı jatqan halyq edik. Endi, aramyzǵa bótender kelip kiriseıin dep tur» dep bastalatyn ýaıym sózdi jilikshe shaǵyp, taldaıyn deseń osydan 111 jyl buryn jazylǵandy tutastaı qaıta qotaryp qaıtalaǵyń keledi. Maqalada jurt talqysyna tastalǵan árbir saýal ulttyń ashy jarasyna tuz sepkendeı, soqyr kózdiń ózinen jas shyǵarǵandaı.
«Bótender kiriskende halimiz qandaı bolar?»... Adamzattyń qatpar-qatpar qarııa tarıhynan oǵan mysal kóp. Basqynshy, otarlaýshy jurt qashanda turǵylyqty halyqtan kúshi zor, qarý mol, «mádenıetti». Sondyqtan jergilikti turǵyndar, aborıgender qashanda aıaqasty bolyp, azyp-tozyp joǵalmaqshy. Zamana órmegi aýyp, qamsyz qazaqtyń basyna kún týdy, keń-baıtaq saharaǵa qara shybynsha myńdap-myńdap «qarashekpender» qaptady. Aqań jazady: «Egin shyǵatyn jerge eginshiler kelip ornap jatyr; mal baǵatyn jerge mal ósirýshilerdi alyp kelip ornalastyrmaqshy; balyǵy bar jerge balyqshylardy qondyrmaqshy. Qysqasy, ol jolmen, bul jolmen bolsyn qazaq arasyna bóten jurttar kireıin dep tur».
«Aramyzǵa hár túrli jurt kiriskende solarmen qatar atymyz joǵalmaı, qazaq ulty bolyp tura alarmyz ba?»... Edilden Ertiske, Oraldan Aýǵanǵa deıingi ulan-ǵaıyr jerdi jaılap, mal tuıaǵynyń izine ergen qalyń qazaqtyń endigi kúni ne bolmaq? Otyryqshy bolyp, egin sala ma? Attan túsip, qalalyq bola ma? «Osy – bizdi tósekte dóńbekshitip, uıqymyzdy buzatyn nárse» deıdi Aqań. Bul jalǵyz A.Baıtursynulynyń ǵana emes, jańa ǵasyr basyndaǵy ondaǵan, júzdegen qazaq oqyǵandarynyń, alashshyl ultshyldardyń ýaıymy edi.
«Ne isteý kerek?»... Bul taǵdyrly tarıhı suraq sol kezde óz halqynan otar el-jurty kóp «ozyq el» sanalǵan bilegi jýan ımperııalardyń aldynan da, bir sátte basynan baǵy ushyp, aıaq-qolǵa kisen, moıynǵa buǵaý kıilgen «artta qalǵan» ózgege baǵynyshty jurttardyń da aldynan san márte shyqqan, áli shyǵa beretin máńgilik suraq.
Gazettiń keıingi nómirleri «kıiz úımen» órnekteldi
«Basy bútin ózgege baǵynyshty, otar elge aınalmas úshin ne istemekke kerek?»... Ne shara bar?.. Torǵa túsken torǵaıdaı shyryldamastan basqa qandaı amal bar? 1905 jylǵy «jylymyqtan» soń zarlap júrip, alaqandaı gazet shyǵarýǵa áreń-áreń qol jetkizildi. Saptyaıaqtyń basynda qaraýyly, toqpaǵy daıyn tur. Iá, «sóz – qarý!». Artyq aıtsa, bura tartsa sol qarý ózine qaraı kezelmek. Qalamushyn zarly sııaǵa malyp, zapyranyn tolyq tógýge de tosylady Aqań. Ata jaý, dushpannyń atyn da týra ataýǵa bolmaıdy. Maı shamnyń jaryǵymen qoljazbasyndaǵy «patsha», «húkimet», «orys» degen sózdi belinen syzyp, «bóten», «hár túrli jurt», «qarashekpenge» aýystyrýǵa májbúr. Qarýdyń, qarsylyqtyń túr-túrin bilse de, tilin tistep, «sóz-qarýǵa» súıenedi. Ár nárse ýaqytymen, Allanyń qalaýymen. О́ıtkeni óz halqynyń turmys-tirshiligi men qarym-qýaty ózine aıan. Bir kezde qalyń uıqydaǵy qazaǵyn «Masa» bolyp shaǵyp, «Qyryq mysalmen» áreń oıatyp, «Álippege» úıretip alǵan soń, amalsyzdan sol sóz-qarýyn taǵy da qylyshsha sýarýǵa májbúr. Qazaqtyń joǵy kóp. Túrtip qalsań, aldyńnan samsap túıini kúrmelgen kúrdeli máseleler shyǵady. Qazaq arasyna syımaı orysy ormandaı Orynborǵa aıdalyp kelip otyrǵany mynaý... Bul túrimen qalaısha húkimetke qarsy kelsin...
Bir jubanyshy – qanshama jyl talaptanyp, tartysyp júrip gazeta shyǵarýǵa ruqsat alǵany. Ázirshe jalǵyz, az kúnde aqylshy danagóı aǵa da, tynys-demeýi bolar ot-jalyndy inisi de qatarǵa qosylmaq... Eń qıyny bastaý ǵoı, ıgi is toqtalmas, júıeli arnasyn tabar. «Ne isteý kerek?!.» Ony kóptiń tarazysyna salyp, suraýdy kóldeneńinen qoıa berý kerek. Shola tumannyń da aıyǵatyn, tumsha bulttyń da seıiletin kezi týar. «Ne isteý keregin» qazaǵy ózi shesher, ol kún de týar.
Bar ǵumyryn baǵyshtaǵan, oń jambasyna keletin óziniń jeke-dara «Ne isteý kerekteri» de jetip artylady. Oqý, bilim, mektep, oqýlyq, muǵalim... Bir adam emes, júz aǵartýshy zarlansa da bitpeıtin taqyryp; bir emes, on gazeta jazsa da, túgesilmeıtin salmaǵy batpandaı kúıip turǵan máseleler. Eń bastysy, kósh baǵytyn túzep, bastaý kerek. Aq qaǵazǵa marjandaı jazýlar tizilip túse bastady.
«Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady. О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady. Eger de biz qazaq degen ult bolyp turýdy tilesek, qarnymyz ashpas qamyn oılaǵanda tilimiz, din de saqtalý qamyn qatar oılaý kerek». Qaıran Aqań, dana Aqań osydan 111 jyl buryn osylaı zarlap bastap, ómiriniń sońyna deıin ana tili men ata dininiń qamyn jeýmen ótti... Rýhanı dúnııańa batpandap kirgen jylanqurt mysqaldap shyǵatynyn shyqqyr kózimiz kórip otyr. Bir shúkirligi – tilimizdiń joǵalmasy anyq, dinimizdiń dińin saqtaý óz qolymyzda.
Bas redaktor bas maqalasynda qazaqty gazet betinde arnaıylap taldap-tarazylanatyn, sheshimin shuǵyl tabýdy qajet etetin suraqtaryn qoıa beredi: «Qazaq balalary qalaı oqyp júr?», «Ádebı til degenimiz qandaı til?», «Bulardyń óz tilinen qorynyp, jerinetin sebebi ne?», «Qazaq tilin saqtaý kerek pe?»... «Baıqaýshy» (Aqańnyń búrkenshik esimderiniń biri) qazaq qalpynyń tamyryn ustap, dertin baǵamdaıdy, aldymen kóteriler, aıtylar soqtaly-soqtaly taqyryptardy tańdaıdy. О́zi aıtpaqshy, jol – uzaq, qazaq – joqshy, bárin tarqatyp, jerine jetkize aıtar kezi de kelmek. Eń bastysy – qazaqtyń baǵyna týǵan «Qazaq» shyr etip dúnıege keldi, onyń Alpamyssha óser, Alashyn ósirer kezi alda.
Gazettiń 3-sany araǵa apta salyp, taǵy da senbide jaryqqa shyqty. Ol Aqańnyń «Orynbor. 18 feýral» degen maqalasymen ashylady. «Gazetada syrtqy da, ishki de habar jazylyp turatyn bolǵan soń, az da bolsa alystaǵy jurttardyń jaıynan qazaqqa maǵlumat bergenimiz teris bolmas», dep bastaıdy redaktor. Bolashaqtan úmiti bar, óz tizginin óz qolyna alam degen halyq alty qyrdyń astyndaǵy elaralyq jaǵdaıdan da habardar bolýy shart. Bul kez baýyrlas Túrkııanyń otqa oranǵan, antalaǵan jaýǵa talanyp jatqan kezi-tuǵyn. Eýropada qyrǵıqabaqtyq órship, uly jahandyq soǵystyń lebi anyq sezilip, halyqaralyq qazan burq-sarq qaınap jatty. Sheteldik jańalyqtardy selt etpeı qadaǵalap otyrǵan «Qazaqtyń» keıingi jyldarda tipten tutas nómirdi halyqaralyq saraptamaǵa arnaǵan kezderi de boldy. Redaksııa qashanda qandas, dindes Túrkııaǵa búıregi buryp, tilektestik bildirýden aınyǵan emes.
Alǵashqy sannyń alǵashqy betindegi «Syrtqy habarlar» atty shaǵyn bastaý maqalanyń avtory kim degen saýal aldymyzdan shyǵyp, birden «A.Baıtursynuly» dep kesimdi pikir aıtýǵa kúmándanǵan tusta atalǵan «Orynbor. 18 feýral» maqalasy bizge kómekke keldi. Árıne, «Qazaq» gazetiniń tolyq korpýsy jasalyp, jınaqtalyp 7 tom bolyp jarııalanǵan soń buǵan deıin ózimiz kúmándanyp júrgen kóptegen saýaldyń jaýaby tabyldy, búrkenshik esimderdiń qupııasy ashyla bastady. Bir ókinishtisi, «Qazaq» gazeti redaksııasynyń arhıvi joq, saqtalmaǵan, naqty derektermen tujyrym jasarǵa dármen joq. Jaýaptan góri saýal kóp: redaksııa qalaı jasaqtaldy, shtaty qandaı boldy, kimder jumys istedi?.. Máselen, 1915 jyly gazet aptasyna eki márte shyǵyp turǵanda basylymnyń qarbalas jumysy qalaısha atqaryldy? Onyń ústine ol kezdegi tehnıkalyq múmkindik te shekteýli: maqalany jazý, aýdarma jasaý, hat qorytý, korrektýra, baspahanalyq árip terý, t.b. bári qoldap qana isteletin qyrýar sharýalar. Amalsyzdan ázirge sol gazet betindegi bolmashy derekterdi ǵana mise tutýǵa májbúrmiz.
«Qazaqty» «Qazaq» qylǵan, tamyryna qan júgirtip, toqtaýsyz shyǵyp turýyna bar kúsh-jigerin salǵan, qalam qaıraty men bilim-biligin saýǵan Alashtyń úsh kósemi: shyǵarýshy Ahmet Baıtursynuly, onyń oń qoly Mirjaqyp Dýlatuly men sol qoly Álıhan Bókeıhan bolatyn. Álekeń ol kezderde Samara qalasynda, memlekettik qyzmette, al Mirjaqyp Semeı túrmesinde qamaýda jatqan. Gazettiń 9-mart kúngi 5-sanynda: «5-martta Mirjaqyp myrza Dýlatov Orynborǵa kelip qazaq baýyrlaryna qosyldy» degen shaǵyn habar basyldy. Ile-shala 6-nómirde Mirjaqyptyń «Aıtys» (Lermontovtan) óleńi, 7-nómirde «Adrıanopol» atty bas maqalasy (!) jarııalandy. Al 5–9-nómirlerde jaryq kórgen ataqty G.Bıcherstoýdyń «Tom aǵaıdyń kúrkesi» atty romany týraly G. Petrov degenniń «Quldar dosy» maqalasyn da aýdarǵan Jaqań. Gazettiń sol 5–6-sandarynan bastap gazet betinde eldiń ishki jáne syrtqy jaǵdaılaryna baılanysty shaǵyn-shaǵyn habarlamalardyń kóbeıýi (sanynyń artýy) da Aqańnyń qolyn uzartqan Mirjaqyptyń eren eńbegi dese bolady. Bir sózben aıtqanda, Mirjaqyp Dýlatulynyń túrmeden shyǵa salyp janushyryp Orynborǵa jetýiniń, kele sap gazettiń qara jumysyna jegilýiniń arqasynda «Qazaqtyń» «ekinshi tynysy» ashyldy.
1905 jyldan bastap Alashtyń muń-muqtajyn joqtaıtyn arnaıy bir gazet ashý maqsatymen talaı esikterdi tozdyrǵan Álıhan Bókeıhannyń aty-jóni 7-sanda (22 mart) ǵana kórinedi. Maqala «Ýaqytta» jazǵan «Qazaq jigitine» dep atalyp, «Saǵadat [Peterborǵa] kabınet jeri týraly baryp, o da meniń aıtqanymdy istep qaıtqan edi. Ǵalıhan Bókeıhanov» degen eskertpemen aıaqtalady. Onyń kópke máshhúr «Qyr balasy» búrkenshik esimimen jazylǵan izashar maqalalary: qazaqtyń sany men jeriniń mólsheri týraly statıstıkalyq derekterdi keltirgen «Qazaq» (№8, 30.03.1913), «Úshinshi Dýma hám qazaq» (№9,10), «Kabınet jerindegi qazaqtar» (№10), «Saılaý» (№12), Shákárimniń «Túrik, qyrǵyz hám handar shejiresi» kitabyna syn (№12), «Qazaqtan soldat ala ma?» (№13), «Mońǵol hali» (№13), «Saılaý» (№14) jáne t.b. Mine, kórip otyrǵanymyzdaı, Álekeń «Qazaq» gazetindegi alǵashqy maqalalarynan-aq negizinen saıası máselelerdi basty nazarda ustady, astana Peterbor men álemde bolyp jatqan ózgeristerdi oqyrmanǵa tez jetkizýge umtyldy.
1913 jyly 44 sany shyqqan «Qazaq» gazetiniń bas maqalalarynyń avtorlaryna jip taǵýdyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Osy 44 sandy bas maqalanyń denin, ıaǵnı 27-sin bas redaktor Aqańnyń ózi, 10-yn – redaktordyń orynbasary Mirjaqyp Dýlatuly jazsa, al 7-eýin – Samaradan Álıhan Bókeıhan joldap turǵan.
Ýaqyty pisip, tolǵaǵy jetken «Qazaq» gazetiniń shyǵýy qazaq qaýymy aspanyn kúnshe kúrkiretip, naızaǵaısha jarqyldatqan erekshe ýaqıǵa boldy. Quttyqtaýlar qarsha jaýyp ketti. Troıskide «Aıqap» jýrnalyn shyǵaryp jatqan Sultanmahmut «Mine, alaqaı!» dep júregi jaryla qýanyp, «Jıyrmasynshy ǵasyr basynda,| Mine, Allanyń panasy! Bir jaǵynan «Aı týyp,| Bir jaǵynan kún týyp,| Jaryq kórdi Alashy.| Bul jaryqtar barynda,| Kim adasyp qalady», dep quttyqtaýyn joldady. Alys Semeıden Shákárim: «Dúnıege keldi bizden bir talapty ul,| Er jetse, bar qazaqtyń basshysy bul.| Bógetten, aýrý-syrqaý aman saqtap,| A, Qudaı! Qutty ómirli, baqytty qyl!» dep batamen bastap, «Bes-alty podpısshıkti taýyp aldym,| Bir tamshy qarlyǵashtyń sýyndaı ǵyp,| Alýǵa jyldyq «Qazaq aqsha saldym.| Úmitti jańa týǵan jas balany,| Aǵaıyn qyrǵyz-qazaq túgel qoldas!», dep aǵynan jarylady.
Gazettiń tuńǵysh sanynda-aq «Din talasy» (Sýrat kofehanasy) atty pálsapalyq ápsana aýdarmasy, 2-nómirden «Qazaqtyń tarıhy» serııaly maqalalary bastalyp jazylyp, turaqty jalǵasyn tabady. 5-sanda Maǵjan Jumabaevtyń «Týǵan jer!» jyry, araǵa nómir salyp túrikshilikti, turanshylyqty tý kótergen ataqty «Oral taýy» tolǵaýy basylady. Batystan dáriger Halel Dosmuhameduly qazaq arasyna keń taralǵan aýrýlar týraly maqalalaryn jiberedi. Ár sanda derlik alǵashqy oqyǵan qazaq dárigerleriniń aqyl-keńesteri, maldy asyldandyrý haqyndaǵy veterınar maqalalary jaryq kórip otyrdy. Sút tartatyn, jer jyrtatyn, tigin tigetin mashınalardyń sýretti jarnamasy týraly áńgime tipten bólek.
Besinshi sanda: «Orynborda «Qazaq» atty gazeta shyqpaqshy boldy degen habar qulaǵymyzǵa tıip, biz, Peterbýrgtegi qazaqtar, qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı, osy hat arqyly ózimizdiń, jurtymyzdyń ǵadeti boıynsha «Qazaqtyń» qadamy qaıyrly, baýy berik, ómir jasy uzaq bolyp, maqsutqa jetpegine tilektestigimizdi bildiremiz», degen Mustafa Shoqaı balasy jáne Batyrsha Sultangereı balasy Esimhanov, Seıilbek Meıramuly Janaıdarov, Ydyrys Orazaly balasy, Ǵusman Janabek balasy, Muqysh Boshtaevtar qol qoıǵan hat jarııalanady.
Sol tusta qalyń qazaq Reseıdiń Semeı (Álekeńniń esebi boıynsha 485 myń), Torǵaı (422 myń), Oral (466 myń), Zakaspıı (71 myń), Syrdarııa (888 myń), Jetisý (844 myń), Ferǵan (375 myń), Samarqan (79 myń) qatarly 9 oblysy men Astrahan gýbernııasyn (213 myń) jaılaýshy edi. Gazet munyń syrtynda Qytaı men Túrkııa qazaqtaryna jáne 40-tan astam túrli qalalarda oqyp jatqan stýdentterge taraldy.
«Qazaq» 1914 jyldyń alǵashqy sanynda (№45): «10 oblysqa qaraǵan kıgiz týyrlyqty qazaq baıdyń balasynan 1913-jyldyń ishinde aldyryp turǵandardyń esebi mynaý», dep jazylýshylardyń barlyǵynyń sany 3007 bolǵanyn naqtylap, qalamymen qyzmet etken Alashqa aty bilingen bilimdi azamattarǵa erekshe rızalyǵyn bildiredi. Aldaǵy ýaqytta da paıdaly qyzmetteri úmit etiletin olar: Ahmet Baıtursynuly, Ǵalıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, doktor Ábýbákir Aldııarov, doktor Arǵynǵazy Poshtaev, doktor Halel Dosmuhameduly, doktor Dáýletshah Kúsepǵalıev, doktor Venkevıch, prısıajennı poverennı Raıymjan Mársekov, ınjener Muhametjan Tynyshbaev, qazaqshyl Hasan Alı, stýdent Esenǵalı Qasabolatov, shejire Shákárim Qudaıberdi, Ábdilǵazız Musa, Ǵumar Qarashev, Jumaǵalı Tileýlın hám taǵy basqalar. «Qazaq» gazetasynyń maqsuty qazaq-qyrǵyzǵa qyzmet jáne basshylyq etý» dep taǵy da qaıtalap eske salǵandaı basylym alǵashqy shyqqan 1913 jyly aıaǵynan tik turdy, halqyna satýsyz qyzmetin jasady. Al Alashyna basshylyq jasaý, jurt jumysyna kósem jegilip, ult shamshyraǵyna aınalý jolynda alda talaı-talaı asýlar turǵan edi.
Osylaısha, 1913 jyldyń 2 aqpanynda jaryq kórgen «Qazaq» gazetiniń arqasynda este joq eski zamandarda hám jańa HH ǵasyr basynda barsha Alash jurty alǵash ret aqparat aıdynynda tabysyp, ulttyq deńgeıde Quryltaı ótkizgendeı uıysyp, apta saıyn bir-birimen tildesip otyrdy. Aınalaǵa, syrtqy álemge jańa tereze ashylyp, qazaqtyń óziniń ishki dúnıesine, ulttyq ýaıymdaryna, dertti máselelerine úńilýine múmkindik týdy.
Bas qosyp, ulttyq partııa qurýdyń alǵashqy qadamy jasaldy. Alash «Alash» bolýdyń aınymas jolyna tústi.
Ǵarıfolla ÁNES,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
