Taıaý kúnderi Shymkent qalasynda bolǵan bir oqıǵany aıta ketsek. Qazirgi kúni tanysý burynǵydaı kózbe-kóz emes, áleýmettik jeli arqyly júzege asatyny belgili. Bul joly da jastar «dástúrden» jańylmaı, bir-birin aldymen vırtýaldy álemde bilisken. Qyz Shymkentte, jigit bolsa jer shalǵaıy – Mańǵystaýda. Biraq arada myńdaǵan shaqyrym qashyqtyq jatqany bylaı tursyn, tipti qyzdyń pikirin de qaperge almaǵan sabazyń oǵan úılenýge sheshim qabyldaıdy.
Osy oımen shyraıly qalaǵa at basyn tiregen ol tańǵy ýaqytta qyzdyń dıplomaldy tájirıbeden ótip jatqan medısınalyq mekemege keledi. Mekemeniń anyqtama bıýrosynda ózin jetkizýshi dep tanystyryp, boıjetkenge syrtqa shyǵýyn ótingen. Qyz dalaǵa shyqqan boıda ony kúshtep kólikke otyrǵyzyp, «Mańǵystaý qaıdasyń» dep tartyp otyrǵan.
Polısııa oqıǵa týraly habar ala salysymen, jedel izdestirý sharalaryna kiristi. «Toyota Alphard» kóligin ustaýǵa Turan aýdandyq PB-nyń jedel ýákilderi jumyldyrylyp, kórshi óńirlerge baǵyttama jiberildi. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde avtokólik jarty táýlik ishinde «Almaty – Samara» tas jolynda, Jalaǵash aýlynyń mańynda ustaldy. Búginde er adam qamaýǵa alynyp, tergeý áreketteri júrgizilip jatyr.
Budan biraz ýaqyt buryn Shymkent qalalyq prokýratýrasynda «qyz alyp qashýǵa» qatysty jaǵdaılar talqylanǵan jıyn ótken bolatyn. Qala prokýrory Ǵabıt Muqanovtyń aıtýynsha, eskiliktiń qaldyǵy sanalatyn «alyp qashý», qazirgi túsinikpen aıtqanda «adam urlaý» oqıǵalary óńirde áli de azaımaı tur. Máselen keıingi eki jylda osyndaı 25 derek tirkelgen. Bul – árıne tirkelgenderi. Kóbine-kóp mundaı jaǵdaılar dittegen jerine jetip, qyzdyń basyna oramal jaýyp, kelin bolýǵa kóndirýmen aıaqtalatyny belgili.
Buny prokýrorlar da rastaıdy. Olardyń málimetinshe, qyz alyp qashý boıynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdiń kóbi sotqa deıin jetpeıdi. Sebebi qalyńdyqtar «kúıeý jigittiń» úıine óz erkimizben keldik dep aryz jazǵandyqtan, qylmys quramynyń bolmaýyna baılanysty is toqtatylady. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda, ókinishke qaraı, keıbir jas qyzdardy úıine qaıtýǵa uıat bolady dep, erkinen tys nekege turýǵa májbúrleıtin kórinedi. Ǵabıt Muqanov ómirlik aq neke aldaý men zorlyq-zombylyqtan bastalmaýy kerek ekenin eskerte kele: «Alyp qashý – qate sheshim. Biz jastarǵa jaýapkershilik pen aq nekeni nasıhattaýymyz kerek», deıdi.
«Kóbine-kóp alyp qashý áreketterin úılenetin jigittiń ózi ǵana emes, qasyndaǵy dostarymen birlesip jasaıtyny belgili. Eger jaǵdaıdyń arty qylmystyq is qozǵaýǵa alyp baratyn bolsa, tek qyzdy áıeldikke alǵysy kelgen jigit qana emes, onyń qasyndaǵy kómekshileri de jazaǵa tartylatynyn kóbi túsinbeıdi», deıdi prokýrorlar.
«Qyz alyp qashý áreketteri mán-jaılarǵa baılanysty adamdy urlaý (Qylmystyq kodekstiń 125-babymen 15 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylǵan) nemese bas bostandyǵynan zańsyz aıyrý (Qylmystyq kodekstiń 126-baby, 10 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdegen) dep saralanýy múmkin. Atalǵan baptar boıynsha qylmystyq quqyq buzýshylyq týraly ister jarııaly aıyptaý isteri bolyp esepteledi. Mundaı jaǵdaıda bul ister boıynsha qylmystyq qýdalaý jábirlenýshiniń shaǵym bergen-bermegenine qaramastan júzege asyrylady», dedi Shymkent qalasynyń prokýrory Ǵabıt Muqanov.
Keıingi ýaqytta qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyq problemasy kóterilip turǵanda «qyz alyp qashýdy» dástúr emes, qylmys dep sanaıtyndar qatary da artqan. Ata zańymyz boıynsha er men áıeldiń quqyǵy teń. Eshkim eshkimdi májbúrli túrde óz degenine kóndirýge, erkinen tys alyp qashýǵa jol berilmeıdi. Al neke eki jaqtyń kelisimimen júzege asýǵa tıis. «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» zańnyń 9-baby 1-tarmaqshasynda «Neke qııý (erli-zaıypty bolý) úshin nekege otyratyn (erli-zaıypty bolatyn) erkek pen áıeldiń erikti ári tolyq kelisimi jáne olardyń neke (erli-zaıyptylyq) jasyna tolýy qajet» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Biz aıtyp otyrǵan áńgime qyzdy erkinen tys alyp qashý jaǵdaılary týraly. Al qyzdyń kelisimen «alyp qashý», artynsha onyń ata-anasyna habar berý – basqa áńgime.
