Shyńǵystaıdaǵy nemis qyzy

Oralhan ony áńgimesinde aýylǵa kel­gen nemistiń qyzyna ǵashyq bolǵan bozbala retinde kórsetkenimen, Nurlan aqsaqal «ǵashyq bolǵan men emes, ózi», dep keńk-keńk kúletin. Iá, ol týraly Oralhan Bókeı estelikteriniń birin­de «Kishkentaı kúnniń basy sekildi kún­baǵysty Shyńǵystaıǵa nemis qyzy Lýıza ákelgen. Ony aýyldyqtar kúnbaǵar dep ketken. Meniń kindik sheshem, Annanyń úıinde turdy. Sol kúnnen bastap, Lýıza ekeýmiz dostasyp kettik. Qalada ósken nemistiń qyzyna kúnbaǵystyń arasynda atqa minýdi úırettim» degen edi. 

Oqıǵa jelisine sholý jasasaq, uly jeńiske on jyl  tolyp, shyńǵystaılyqtar ulan-asyr toı jasaıdy. Altaıdyń aspanynda án áýelep, ár úıde qazan kóteriledi, shyrmaýyqtan syra ashytylady. Máz-máıram el klýbtyń eski taqtaıyn tepki­lep, bı bıleıdi, artynsha kıno kórseti­ledi. Alaıda aırandaı uıyǵan aýyl­dyń shyrqyn kúnderdiń kúni shybyq minip, aýylǵa qaraı júgirip kele jatqan qara taban aýyldyń balasy buzǵan. «Eldi alataıdaı búldirgen shybyq minip, aýyldyń ústinen shańdatyp, shapqylap ótken qara bala boldy. Ol quıryǵyn sabalap, quıyn-peren júgirgen kúıi bar daýsymen «nemis kele jatyr, nemis kele jatyr» dep jer jańǵyrta aıǵaılaıdy», dep sýretteıdi jazýshy. Ras, Oralhan – sýretker jazýshy. Lırıkaǵa toly povesin jaza oty­ryp, Altaı tabıǵatyn, keshqurymǵy Buq­tyr­ma sarynyn, onyń doly tolqyny jar qabaqty tepkilep, aýyl irgesin qopa­ryp jatqanyn, kóktemgi tasqynda terek-taldy tamyrymen julyp, aǵyzyp áketip bara jatqanyn dálme-dál beıneleıdi. Oralhan jazǵan Buqtyrmanyń tentek­tigi áli kúnge basylǵan joq. Aýyldyń etek jaǵyndaǵy úılerdiń kóbin sý shaıyp, kemirip jatyr. Tabıǵattyń bul mine­zine tosqaýyl bolatyn ne tehnıka, ne teh­nologııa tabylmaǵan...

Sóıtse, keshe ǵana qan maıdanda qarsy soǵysqan nemistiń qyzy aýylǵa agronom bolyp kele jatyr eken. Áýelde el ony jaýdyń qyzy dep jaqtyrmaǵan. Kúnbaǵys jeımiz be dep, keleke qylǵan. Appaq shashy ıyǵyna tógilgen aqquba qyz aýylǵa kirgende, jat-jurt kórmegen aýyl halqy qoǵadaı japyrylyp jol berisken. Qalaı desek te, ańqyldaǵan aýyl halqy qushaq jaımasa da, keýdesinen ıtermegen. Kúńkildep sóılegenderdi Nurlannyń sheshesi tyıyp tastap, kolhoz keńsesine qaraı jol siltep, qarshadaı qyzdy shyǵaryp salǵan. Mahabbat hıkaıasy osy kúnnen bastalady. Anna kempirdiń úıinen shyqpaıtyn Nurlan endi ol jaqqa barýǵa júreksinetindi shyǵardy. Kóńili Lýızaǵa aýyp, naǵyz mahabbatyn keziktirgendeı kúı keshti. Iá, aýyldyq jerde solaı emes pe edi?! Syrttan kelgen qyzǵa aýyldyń bozbalalary suqtana qarap, sóz salǵysh keler edi. Biraq sońǵy jıyrma-otyz jylda sheteldi qoıyp, basqa qalanyń qyzy jat aýylǵa jumysqa bara qoımaıdy. Zaman ózgergen. «Dıplommen aýylǵa» baǵdarlamasy da ózge óńirlerdegi stýdentterdi ishinara bolmasa, burynǵydaı tarta almady. Kerisinshe, qalaǵa bir ilingen bala qaıtyp aýylǵa attap basqysy kelmeıtindi shyǵardy. Bes-on jyl buryn jastar Astana men Almatyny kóksese, qazir shetel asýdy arman qyldy. Asyp ketip jatqany qanshama?! Al Lýızadaı agronom mamandyǵyn tańdap, Altaıdyń qýysynda jatqan aýylǵa shynashaqtaı qyzdy qýyp apara almasyńyz anyq. Ata-ananyń da jibergisi joq. Aýyl dese, at-tonymyzdy ala qashatyndy shyǵardy. Bolashaqty aýylmen baılanystyrǵandy qoıdyq. Baqyt degen shetel assań kútip turatyndaı kúıge tústik. Qaryshtap damyp ketken eldeı aýylǵa ekzotıka retin­de qaraýdy shyǵardyq. Aýyl peshiniń sýre­tin áleýmettik jelige júktep, «esińizde me?» dep jazatyn jas­tar shyqty. Solar shirkin, Lýızadaı aýylǵa barar ma edi? Lýıza Shyńǵystaıǵa jańalyǵymen, jańa­shyldyǵymen bardy. Buǵan deıin aýyl eli tary egip, ony talqan qylýdy ǵana bilse, nemis qyzy Qara – dalaǵa kúnbaǵys egip, eldi tańǵaldyrǵan. Shemishke tuqymyn ur­lap, baý-baqshasyna shashqandardyń ur­ly­ǵy tamyz týa ashylyp qalǵany qy­zyq. Kúnbaǵys sap-sary kúndeı dóńge­le­nip, bas jarǵan. (Urlyq qylǵandar­­dyń da basy jarylǵan shyǵar). Aýyl eliniń osydan soń keshe ǵana kórmesteı bolyp júrgen nemis qyzyna qurmeti artady. Tek aýyldaǵy jalǵyz kólikti tizgindep júrgen Qojaqtyń ǵana júregi jibimegen. Tipti, Lýızany «fashıst» dep uryp ta jibergen. Ishinde qatyp qalǵan kek bar edi. Ákesi soǵystan qaıtpaǵan. Jaý qolynan qaza tapsa kerek. Sol úshin de Qojaqtyń Lýızaǵa degen kózqarasy ózgermesi anyq edi. Al onynshy synyptaǵy Nurlan shynaıy ǵashyq. Bar oıy ózinen birer jas úlken Lýızada. Lýıza kelgeli minez-qulqy da ózgergen. Eseıgen. Áke-sheshesine qolǵabys qylyp, qaryndasy Shol­panǵa qamqorlyǵyn kúsheıtken. Bári­ne ýaqyt tapty. Sol zamandaǵy qa­zaq halqynyń keńdigi qandaı?! Aýylǵa 1910 jyldary jer aýyp kelgen Grısha men Annany da bótensigen joq. Jo-joq, áýelde qorasyn, monshasyn órtep ji­ber­gen basbuzarlar da bolǵan. Biraq barar jer, basar taýy qalmaǵan eki jas Shyń­ǵys­taıǵa sińisip ketken. Aıtqandaı, Oral­han­nyń kindigin kesken Anna kempir edi. Ol týraly bul povesinde ǵana emes, bas­qa da shyǵarmalarynda kezdesedi. Estýim­she, toqsannan asyp baryp kóz jumǵan Annany aýyldyqtar musyl­man­sha jerlegen kórinedi. Shyndyqqa saıa­tyn sóz. Sebebi, Shyńǵystaıdyń qaq ort­­asyn­daǵy musylman zıratynan bas­qa beıit­ter­ joq. Qazaǵy da, orysy da Buq­tyr­ma ja­ǵa­syndaǵy qabaqta tynysh­tyq tapqan.

Ol zaman men búgingi Shyńǵystaıdyń tynysy da, tirshiligi de ózgergen. Aýyldyń mańaıyna jaıqaltyp kúnbaǵys egý bylaı tursyn, egin egilmeıdi. Toqsanynshy jyldardyń basynda bazary tarqaǵan aýyldyń turmys-tirshiligi mal ǵana. Aýyldyqtar ala jazdaı jem-shóbin ázirlep alyp, alty aı qysta momaqan kún keshedi. Kim bilsin, kúnderdiń kúni aýyldyń ajaryn engizetindeı Lýıza qyz qaıta bir aınalyp soǵatyn shyǵar...