– Mártebeli Álı Ákbar myrza, 11 aqpan – Irannyń ulttyq kúni, ıaǵnı bıyl Iran Islam Revolıýsııasynyń jeńisine 45 jyl tolady. Sizdi osy aıtýly merekemen quttyqtaımyz. Bizge parsy halqy úshin bul kúnniń máni men mańyzy jaıynda aıtyp berseńiz?
– Eń birinshiden, «Egemen Qazaqstan» – Qazaqstandaǵy tarıhy tereń basylymnyń biri ekenin jáne óz basym bul gazetke asa qurmetpen qaraıtynymdy aıtqym keledi. Osydan birneshe aı buryn sizderdiń redaksııalaryńyzda bolý baqyty buıyrdy. Basshylyqpen kezdesip, pikir almasyp, yntymaqtastyq jaıyn talqyladyq. Gazetke jazylyp, ár nómirin alyp turamyz. О́zderińiz sekildi aqparat quraldarynyń memleketter arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa yqpaly zor ekenine úlken senimmen qaraımyn. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de únemi eldik máselelerdi kóteretinin jaqsy bilemin, sondyqtan biz elshilik tarapynan sizdermen jaqyn baılanys ornatyp, Iran men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa septigimizdi tıgizemiz dep oılaımyn.
Islam revolıýsııasyna kelsek, bizdiń halqymyz úshin onyń mańyzy asa zor. Bul oqıǵaǵa deıin Iranda shahtyq júıe saltanat qurǵanyn bilesizder. Iаǵnı eldi patshalar basqardy. Al revolıýsııadan keıin el tizgini halyqtyń qolyna ótti. Burynǵy rejim syrtqy derjavalarǵa táýeldi bolǵan edi. Atap aıtqanda, batys elderiniń qas-qabaǵyna qarap kún keshetin. Buǵan qosa, ishki dıktatýra da asqynyp ketken-tin. Ol ýaqytta elde parlament jumys istegenimen, halyqtyń muńy men únine qulaq asa bermeıtin. Islam revolıýsııasy ornaǵannan keıin bılik halyqtyń qolyna ótip, ǵasyrlar boıy armandaǵan maqsat-muratyna jetti.
Jańa respýblıka ornaǵannan keıin eldiń saıası júıesin ulttyq múdde turǵysynan qalyptastyrýǵa kúsh salyndy. Ol kezde kóptegen memleket kapıtalıstik Batystyń nemese sosıalıstik Shyǵystyń yqpalynda bolatyn. Al biz eki blokqa da qosylmaı, óz saıasatymyzdy derbes júrgizemiz dep sheshtik. Sondyqtan Islam revolıýsııasy el ómirinde buryn-sońǵy bolmaǵan saıası erekshelikke ıe boldy.
Negizinen parsy halqynyń bostandyqqa jetýge talpynǵan kúresi revolıýsııadan kóp ýaqyt buryn bastalǵan edi. Biz Taıaý Shyǵys aımaǵynda birinshi bolyp parlamentimizdi jasaqtadyq. Osy turǵydan alǵanda Iran – demokratııa qundylyqtaryn ornatýda aımaqtaǵy kóshbasy elderdiń biri. Parsy halqy erkindikke jetý úshin qanshama bozdaǵynan aıyryldy, kóp zııan shekti, alaıda armany oryndaldy.
– Búginde Qazaqstan men Iran arasyndaǵy baılanystar negizinen qandaı baǵyttarda júrip jatyr?
– Eki el arasyndaǵy baılanystar qazirgi kúni barlyq salany qamtıdy. Biz yntymaqtastyqtyń jan-jaqty joldaryn damytyp kelemiz. Biraq men bizdiń óz múmkindikterimizdi tolyqqandy paıdalana almaı kele jatqanymyzdy aıtqym keledi. Saıası turǵydan alsaq, baılanystarymyz óte joǵary deńgeıde. Eki eldiń basshylary men saıasatkerleri únemi bir-birine saparlap, kezdesip, pikir almasyp turady. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy sekildi aımaqtyq qurylymdar sheńberinde de qarym-qatynasymyz nyǵaıyp keledi. Al dál qazirgi tańda Iran men Qazaqstan arasyndaǵy baılanystardyń nyǵaıýyna Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev úlken den qoıyp otyr. Onyń 2022 jylǵy Iranǵa sapary ózara yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine jol ashty.
Mádenı baılanystarǵa kelsek, bul salada eki halyqtyń kózqarastary men baǵyttary óte uqsas jáne bizdiń mádenıetimiz, senimimiz, tarıhymyz bir-birimen sabaqtasyp jatyr. Sondyqtan árbir is-áreketimiz ben talpynysymyz bizdiń mádenı, dinı, basqa da baılanystaryn tereńdetýge baǵyttalǵan. Degenmen bul salada da óz áleýetterimizdi áli tolyq kólemde paıdalanyp jatqan joqpyz. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz kerek dep oılaımyn.
– Mysaly, qandaı máselege kóńil bólgen jón?
– Máselen, joǵary oqý oryndarymyzda, ǵylymı-zertteý ortalyqtarynda eki el týraly qandaı zertteýler júrgizilip jatyr? Kıno salasyn alaıyq, Iranda Qazaqstan fılmderiniń qanshasy kórsetiledi nemese qazaq rejısserleri Iran týraly qansha fılm túsirdi? Eki eldiń kórnekti tulǵalaryn halyqtarymyzǵa tanystyratyn qansha kitap shyqty? Buqaralyq aqparat quraldarymyz bizdiń memleketterimiz jaıynda jıi jaza ma? Osyndaı mysaldardy jalǵastyra berýge bolady. Mysaly, Iranda ótetin óner, mádenıet, kınofestıvalderine, tipti kitap kórmelerine Qazaqstannan góri Eýropadan qatysatyn adamdardyń sany kóp. Sondaı-aq ırandyqtar da Qazaq eli týraly kóp bile bermeıdi.
Al ekonomıkalyq salada qazir eki eldiń taýar aınalymy túrli sebepterge baılanysty tómen deńgeıde qalyp otyr. Biz Kaspıı teńizi arqyly kórshimiz. Bir geografııalyq jáne geosaıası aımaqta ornalasqanbyz. Eki memlekette de úlken adamı jáne tabıǵı resýrstar bar. Biraq soǵan qaramastan, ókinishke qaraı, ekonomıkalyq baılanystar áli de tómen. Buǵan ótken jyly eki eldiń taýar aınalymy 302 mln dollardy ǵana quraǵanyn aıtsam jetkilikti.
Bunyń sebepteriniń biri – Iranǵa salynyp otyrǵan birjaqty jáne zańsyz sanksııalar. Sondyqtan biz qazir óz áleýetterimizdi tolyq iske asyra almaı jatyrmyz. Degenmen el basshylary ózara alys-beristi arttyrýǵa jiger tanytyp otyr. Ásirese, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bul baǵyttaǵy yntasy óte joǵary. Kedergiler men qıyndyqtarǵa qaramastan, júıeli túrde jumys júrgize beremiz. Aldaǵy ýaqytta ekijaqty birlesken sharalardyń arqasynda ekonomıkalyq baılanystarymyz jańa deńgeıge kóteriledi dep úmittenemin.
– Iran tarapynan bizdiń elimizge naqty qandaı taýarlar jetkiziledi jáne biz sizderge neni eksporttaımyz?
– Iran da, Qazaqstan da munaı óndirýshi elder bolǵandyqtan, eki arada munaı saýdasy júrmeıdi. Qazaqstannan Iranǵa eksporttalatyn taýarlardyń kópshiligi – aýyl sharýashylyǵy daqyldary, atap aıtqanda bıdaı, arpa, júgeri, et ónimderi. Al Irannan Qazaqstanǵa negizinen óńdelgen azyq-túlik, jemis-jıdekter, kókónister, jýǵysh zattar, polımerler jáne qurylys materıaldary eksporttalady. Sanksııalar jaǵdaıynda bolǵandyqtan, biz kóp taýardy óz elimizde shyǵaramyz. Mysaly, turmystyq zattar, úı jıhazyn, t.b. óndirý boıynsha tamasha jetistikterge jetip otyrmyz.
– Irannyń ǵylym jáne qorǵanys salasyndaǵy jetistikterin de estip jatyrmyz. Bir-eki mysal keltire alasyz ba?
– Iá, bizdiń elimiz kópjylǵy sanksııalar men shekteýlerge qaramastan, ǵylym-bilim salasynda zor tabysqa jetti. О́zińiz aıtqandaı, áskerı-qorǵanys salasynda aýyz toltyryp aıtarlyq jetistikter bar. Iаdrolyq salada MAGATE-niń tolyq qadaǵalaýymen ǵylymı-zertteý jumystarymyz nátıjesin berip keledi. Munyń bári tek beıbit maqsatta júrgiziledi, mysaly, atom elektr stansasyn salý, medısınalyq maqsatta jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy zertteýler úshin paıdalanamyz.
Qýanyshty habardyń taǵy biri – jýyrda Iran ǵaryshqa eki zymyran tasyǵysh ushyryp, orbıtaǵa 4 jasandy jerserigin shyǵardy. Sondaı-aq biz keıingi jyldary ozyq medısınaǵa, nano-tehnologııalyq ónimderge qol jetkizdik, startaptarymyz óte qarqyndy damý ústinde jáne ınnovasııalyq ekonomıka salasynda úzdik nátıjelerimiz bar. Batys elderimen salystyrǵanda biz ǵylymı jańalyqtarymyzdy ózge memlekettermen bólisýge daıynbyz.
– Joǵaryda eki eldiń mádenı baılanystaryn sóz ettińiz. Bıyl bizdiń gazetimizge bergen suhbatynda Qasym-Jomart Toqaev Naýryz merekesiniń mazmunyn baıytyp, jańasha atap ótý kerek ekenin aıtty. Bilýimizshe, Iran elinde de bul mereke aıryqsha toılanady. Osy turǵyda eki eldiń bir-birinen úıreneri kóp sekildi...
– О́z basym Qasym-Jomart Kemelulyn óte qatty qurmetteımin. Ol kisi – ozyq oıly ári tereń bilimdi, halqynyń múddesi jolynda eńbek etip júrgen adam. Gazetterińizge bergen suhbatynda Naýryz merekesiniń mártebesin arttyrý týraly oıyn da halyqtyń ulttyq qundylyqtaryna degen janashyrlyǵy dep bilemin.
Ortalyq Azııa men Iranda myńdaǵan jyldan beri jańa jyl Naýryzdan bastalǵan. Sondyqtan bul mereke aımaq jurtshylyǵy úshin ulttyq qundylyq sanalady. Meniń oıymsha, Qasym-Jomart Toqaevtyń Naýryzǵa qatysty bastamasy – óńir elderiniń baılanystaryn burynǵydan da nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Iranǵa keler bolsaq, Naýryz – bizdiń basty merekelerimizdiń biri, shámsı jyl sanaýy boıynsha Jańa jyldyń bastaýy. Parsy halqy Naýryzdy tabıǵattyń jandanýymen baılanystyryp, tirshiliktiń jańarýynyń sımvoly sanaıdy. Iranda sizderdiń kúntizbelerińiz boıynsha aqpannyń sońynda esfand aıy bastalady. Bul – bizdiń kúntizbemizdegi sońǵy 12-aı. Osy kezde halqymyz jappaı Naýryzǵa daıyndalady. Batys elderinde jańa jyl qarsańynda, ıaǵnı jeltoqsan aıynda saýda-sattyq qyzatyn bolsa, bizde esfand aıynda adamdar úılerine zat satyp alyp, bir-birine syılyq daıyndap, máre-sáre kúıge enedi. Naýryz qarsańynda oryndalatyn ıgi dástúrlerdiń biri – jurtshylyq úılerin tolyq tazalaıdy jáne rýhanı turǵyda da tazarýǵa qadam jasaıdy. Mysaly, renjisken adamdar bolsa, bir-birin keshiredi. Tipti aralaspaı ketken adamdar bir-biriniń úıine arnaıy baryp, tatýlasyp, úzilgen qatynasty jalǵap jatady. Negizi bul meıram jaıynda óte kóp nárse aıtýǵa bolady. Bálkim mereke qarsańynda oǵan arnaıy suhbat uıymdastyrǵanymyz durys shyǵar. О́ıtkeni munyń ózi – bir suhbatqa júk bolardaı úlken taqyryp.
– Elderimizdiń teńiz arqyly túıisip jatqan qońsy memleketter ekenin aıttyńyz. Týrıstik qatynastarymyz qandaı deńgeıde dep oılaısyz? Qazaqstan týrısterin Iran nesimen qyzyqtyra alady?
– О́te mańyzdy suraq. О́kinishke qaraı, Iran men Qazaqstannyń týrızm salasyndaǵy qarym-qatynasy tym tómen deńgeıde qalyp otyr. Múldem damymaǵan desem de bolady. Statıstıkaǵa nazar salsaq, byltyr eki eldi qosqanda 3 myńdaı ǵana týrıst bir-birine sapar shekken. Olardyń kóp bóligi kásipkerler, is-sharalarǵa qatysý úshin kelgen qonaq bolýy múmkin. Biz dos eldermiz, tarıhı tamyrymyz, mádenıetimiz ortaq, alaıda bir-birimizdiń tamashalaýǵa turatyn tartymdy jerlerimizdi kórýge bara bermeımiz. Jyl saıyn Irannyń mıllıondaǵan azamaty Túrkııa, Kavkaz, Parsy shyǵanaǵy, Eýropa elderine saıahattaıdy. Al Qazaqstan tarapy ázirge kózden tasa qalyp tur.
Iran osy kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda týrızm salasyn damytýǵa kúsh salyp otyr. Jyl saıyn naýryz aıynan qyrkúıekke deıin Almatydan jáne Aqtaýdan Iranǵa qatynaıtyn arnaıy charterlik reıster ashylady. Meniń oıymsha, Qazaqstan týrısterine Iran eli óte qyzyqty bolýǵa tıis. Elimizdiń soltústiginde, Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy Gúlstan provınsııasynda qazaqtar kóp turady. Álemdik týrızmde ózindik orny bar tarıhı mekenderimiz jeterlik. Shıraz, Isfahan, Iezd, Tabrız, Shýshtar sekildi kóne qalalarymyzdyń kóne sáýlettik eskertkishterimen kóz tartady.
Jalpy, geografııasy, álemdik órkenıettegi orny, tarıhı-mádenı jerleri jaǵynan Iran dúnıejúzilik týrızm oshaqtarynyń biri sanalady. Qazaqstan halqy bilmeıtin shyǵar, álemdegi eń iri sýly úńgir bizdiń elimizde ornalasqan. Álı-Sadr dep atalatyn bul úńgirdiń ishinde qaıyqpen serýendeýge bolady. Qazaqstanda qaqaǵan qys kezinde Iranǵa kelip demalýǵa tamasha múmkindikter bar. Mysaly, eldiń ońtústigindegi Parsy shyǵanaǵynda Kısh, Keshm, Hengam atty týrıstik araldarymyz kópke tanymal. Ol jaqtyń aýa raıy da jaıly, tabıǵaty da keremet. Sondaı-aq Iran ulttyq taǵamdarynyń alýandyǵy, qolóner buıymdarynyń ereksheligi boıynsha da álem týrısteriniń nazarynda. Muny da sizder kóp bile qoımaıtyn shyǵarsyzdar. Sondyqtan bul baǵytta qolǵa alatyn jumys kóp. Ony ózderińiz sekildi BAQ ókilderi nasıhattap jatsa quba-qup.
Qazirgi kúni Qazaqstanda parsy tili men ádebıeti fakýltetinde oqyp jatqan stýdentterdiń sany Eýropanyń kishkentaı memleketterindegi stýdentterden de az. Al qazaq tili men ádebıeti Iranda tipti oqytylmaıdy dese de bolady. Osy máselege eki jaq ta kóńil aýdarýy kerek. О́ıtkeni biz ne bolsa da, bir aımaqta ómir súrip jatqan halyqtarmyz jáne máńgi kórshi bolyp qalamyz. Eki el jurty bir-birin jaqsyraq tanıtyn bolsa, basqa da saladaǵy baılanystarymyz bekı túsedi. Sondyqtan buqaralyq aqparat quraldary eki eldiń uly tulǵalaryn, tarıhı jerlerin, ulttyq qundylyqtaryn nasıhattaýda belsendi ról atqarsa deımin. Bizdiń elshiligimiz de, konsýldyqtarymyz da osy maqsatta jumys júrgizip jatyr.
– Sońǵy suraǵym, Qazaqstan – álemdik muhıttarǵa shyǵa almaıtyn eń úlken el. Bizdiń bilýimizshe, kezinde Iran aýmaǵy arqyly Kaspııden Parsy shyǵanaǵyna sý arnasyn qazyp, keme júzdirý týraly josparlar bolǵan eken. Budan habaryńyz bar ma?
– Ol jaıynda estigenim bar. Alaıda bul – óte kúrdeli ári qymbat joba. Onyń ózi tolyq zertteldi dep aıta almaımyn.
– Ýaqyt taýyp, suhbat bergenińizge rahmet!
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
