Orman sharýashylyǵy salasynda túıtkil kóp

Negizgi másele boıynsha Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev baıandama jasady. Sala basshysynyń aıtýynsha, memlekettik orman qorynyń aýdany 30,9 mln gektardy quraıdy. Sonyń ishinde ormanmen kómkerilgen 13,7 mln gektar jer bar. El aýmaǵynyń ormanmen qamtylýy 5 paıyzdy quraıdy.

Mınıstr keltirgen máli­met­terge súıensek, 2023 jyly jalpy aýdany 116,8 myń gektardy quraı­tyn 810 orman órti tir­kel­gen. Sonyń ishinde ormanmen kóm­k­erilgen alań – 61,1 myń gek­tar. Jalpy, orman órti­ne negi­zinen naızaǵaı (498 oqıǵa), je­ke jáne zańdy tulǵalardyń kiná­si (30), aýyl sha­rýashylyǵy jeri­ne ot qoıý kezinde baqy­laý­dan shyǵyp ketýi (87) sebep bolatyn kórinedi.

«О́tken jyly Abaı oblysy orman qorynyń aýmaǵynda eki iri orman órti bolyp, olar Ertis óńiri ormanynyń 63,5 myń gek­taryn qamtydy. Orman sharýashylyǵy jú­ıesinde radıo-telefon baılanysyn paı­da­lanýǵa negizdelgen orman órtterine áreket etý shemasy qoldanylady. Bul shuǵyl sheshimder qabyldaýǵa keri áserin berdi.

О́rt shyqqany týraly barlyq aqparat Almaty qalasyndaǵy Qazaq ormandardy avıasııalyq qorǵaý bazasy janyndaǵy Respýblıkalyq dıspetcherlik pýnk­tine jınalyp, Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dú­nıesi komıteti men Mı­nıstr­likke beriledi. Sol jerden iri orman órtterin són­dirý kezinde jedel sheshimder qabyl­­danady. О́rt qaýipsizdigi qaǵı­dalaryna sáıkes órt sóndirý jumystaryn orman basshysy nemese orman mekemesiniń dırektory basqarady. Al órt jaǵdaıy qıyndaǵan kezde órt sóndirýdi orman sharýashylyǵy salasyndaǵy ýákiletti organnyń ókili basqa­rady», dedi E.Nysanbaev.

Sala basshysynyń aıtýyn­sha, tabıǵı órtterdiń aldyn alý jáne joıý júıesin kúsheıtý maqsatynda Ýákiletti organdar men uıymdardyń tabıǵı órtterge qarsy ózara is-qımyl algorıtmi bekitildi.

«Algorıtm memlekettik orman kúzeti men Tótenshe jaǵdaı­lar mınıstrliginiń qyzmet­ker­leri jaǵdaıdy baǵalap, qosym­sha kúshter tartý sheshimin qabyldaýdy kózdeıdi. Bul Algo­rıt­mmen Qorǵanys, Ishki ister mınıstrlikteri men Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń áýe kemeleri men bólimshelerin jumyldyrý, sondaı-aq jaǵdaı qıyndaǵan kezde kezeń-kezeńi­men áreket jasaý máselesi aıqyndaldy.

«Tabıǵı órtterdiń aldyn alý jáne joıý júıesin kúsheıtý maqsatynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men Tóten­she jaǵdaılar mınıstrliginiń birles­ken buıryǵymen Tabıǵı órtterge den qoıý kezinde ýákiletti organdar men uıym­dar­dyń ózara is-qımyl algorıtmi bekitil­di. Algorıtmde memlekettik orman kúze­tiniń qyzmetkerleriniń de, TJM qyzmetkerleriniń de jaǵdaıdy baǵalaý jáne orman órti týyndaǵan jaǵdaıda qosymsha kúshter tartý týraly sheshim qabyldaýy kózdeledi», dedi E.Nysanbaev.

Mınıstrdiń sózine súısensek, orman órtterin dálme-dál jáne ýaqtyly anyqtaý, orman sharýa­shy­lyǵyna sıfrlandyrýdy engizý maqsatynda «Orman órt­terin erte anyqtaý júıesi» jobasy ázirlengen.

«Jobany iske asyrý úshin jasandy ıntellektini qoldanyp baǵdarlamalyq qamtamasyz etýde tıisti tehnıkalyq tapsyrma ázirlendi. Jobanyń aıasynda ártúrli kózden alynǵan derekterdi toptastyrý arqyly órtterdi erte anyqtaýǵa jáne jedel sheshimder qabyldaýǵa monıtorıng jasaý úshin biryńǵaı Sıtýasııalyq ortalyǵyn qurý josparlanǵan. Ottyń shyǵýyn anyqtaý 30 shaqyrymǵa deıingi radıýsta aınalyp qaraıtyn beınebaqylaý kameralarynyń kómegimen júzege asyrylady.

О́tken jyly bul júıe «Ertis ormany» rezervaty men «Kókshetaý» ulttyq parkinde engizildi, sondaı-aq osyǵan uqsas jú­ıeler «Býrabaı» ulttyq parkinde, «Medeý» tabıǵı par­kinde bar. Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynyń orman mekemelerinde jetildire túsýdi qajet etetin tek beıneba­qylaý júıesi ornatylǵan.

«Býrabaı» ulttyq parkinde engi­zilgen júıe óz tıimdiligin kór­setti. Máselen, budan buryn or­man órtteriniń ortasha aýdany munda 80 ga bolsa, júıe engi­­z­il­gennen keıin aýmaq 1,5 gek­tarǵa deıin qysqardy. О́rt­terdi erte anyqtaý júıesi res­pýb­lıkalyq jáne jergilikti deń­geıdegi obektilerde kezeń-kezeńi­men engizilip Sıtýasııalyq ortalyqqa qosylyp otyrady», dedi E.Nysanbaev.

Baıandamashy byltyrǵy órtter orman mekemeleriniń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasynyń tómen­digin, sondaı-aq orman sha­rýa­shylyǵy qyzmetkerleriniń áleý­mettik qorǵalýynyń álsiz­digin kórsetkenin atap ótti. Osy máseleni sheshý úshin Mınıstrlik or­man sharýashylyqtaryn mate­rıal­dyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý úshin 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan azamattyq qorǵaý salasyndaǵy birinshi kezektegi sharalardyń keshendi josparyn ázirlegen eken.

«Josparda barlyq kezeń­ge 68,6 mlrd teńge somasyna shyǵystar kózdelgen. Bul soma­ǵa mynalardy satyp alý jos­parlanyp otyr: 1 082 arnaıy kólik quraly (órt són­dirý mashınalary, traktorlar, patrýl­dik mashınalar); órtke qarsy jáne ormandy qalpyna keltirý jumystaryn júrgizýge arnal­ǵan 948 tirkeme jáne qosym­sha jabdyq (dıskili tyrmalar, soqa­lar, tirkemeler, sıster­nalar, t.b.); orman órtterin erte anyqtaý júıesin ornatý; orman mekemeleriniń aýmaǵynda 102 órt-baqylaý munarasyn salý.

2023 jyly mınıstrlik­tiń tabıǵat qorǵaý uıym­daryn materıaldyq-tehnıkalyq qam­tamasyz etýge 13,4 mlrd teńge bólindi. 337 arnaıy kólik quraly, 655 qosymsha órtke qarsy jabdyq satyp alyndy. «Semeı ormany» rezervatyna arnalǵan jalpy somasy 1,4 mlrd teńgege 37 arnaıy kólik quraly satyp alyndy. «AqErtis» qoǵamdyq qory 5 shaǵyn órt sóndirý keshenin, órt sóndirý kóligine arnalǵan 15 qozǵaltqyshty, 20 motopompany jáne 4 órt sóndirý kóligin berdi», dedi E.Nysanbaev.

Birikken Ulttar Uıymy Damý baǵdar­lamasynyń tehnıkalyq kómegi aıasynda 330 radıo stansasy men 150 avtomobıl antennasy alyndy. Jergilikti atqarýshy organdar ótken jyly orman sharýashylyqtaryn materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa jergilikti bıýdjetten 6,6 mlrd teńge qarajat bólip, oǵan 20 órt sóndirý, 76 patrýldik avtokóligi men 147 traktor satyp alynǵan.

«Azamattyq qorǵaý salasyn­daǵy birinshi kezektegi sharalardyń Keshendi josparynyń sheńberinde 16,7 mlrd teńge, onyń ishinde Ekologııa mınıstrligi úshin 9,1 mlrd jáne jergilikti atqarýshy organdar úshin 7,6 mlrd teńge josparlanǵan. Mınıstrliktiń 2024 jylǵa arnalǵan bıýd­je­tin qalyptastyrý kezinde materıaldyq-tehnıkalyq jaraq­tandyrýǵa 5,4 mlrd teńge bólindi, biraq «Semeı ormany» rezervatynda órtti erte anyqtaý júıesin engizýge kózdelgen 4,1 mlrd teńge qarajaty qoldaý tappady.

Tabıǵat qorǵaý mekeme­leri­niń qol­danystaǵy arnaıy kólik­teriniń 60% esepten shy­ǵarýǵa jataty­nyn aı­ta ketken jón. Orman sharýashy­lyq­tarynyń materıal­dyq-tehnı­kalyq bazasyn nyǵaı­týǵa jergilikti at­qarýshy organdarda bıyl qara­jat kózdelmegen.

Premer-mınıstrdiń birinshi oryn­basarynyń 2024 jylǵy 24 qańtardaǵy tapsyrmasyna sáıkes, mınıstrliktiń tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń orman órt sóndirý stansalary úshin: 108 órt sóndirý kóligin, 79 shaǵyn orman órt sóndirý keshenin, 37 trak­tordy lızıngke satyp alý máse­lesi pysyqtalyp jatyr. Mem­lekettik orman qoryn avıasııa­men patrýldeýge normatıvti ushý sa­ǵatyna jetkilikti (normaǵa sáı­kes 9 024 saǵat) 7,7 mlrd teńge qaras­tyrylǵan», dedi E.Nysanbaev.

Úkimet saǵatynda kóterilgen máselege baılanysty qosymsha baıandama jasaǵan depýtat Edil Jańbyrshın saladaǵy kúrdeli túıtkilder áli tolyq sheshimin tappaǵanyna nazar aýdardy.

«Búgingi baıandamadan Prezı­denttiń tap­syrmalaryn oryndaý jumystary bas­talǵanyn kó­rip otyrmyz. Alaıda osyndaı ahýalǵa alyp kelgen keıbir júıe­li máseleler tolyq sheshimin tapty dep aıtý qıyn. Eger olardy túze­týdi qazir qolǵa almasaq, alda­ǵy ýa­qytta órtterdiń qaıtalanýy áb­den múmkin. О́ıtkeni aldaǵy jaz aı­lary qatty ystyq bolady dep boljanýda, sondyqtan da­ıyn­dyqty qazirden bastaýymyz kerek.

Birinshi, órtke qarsy kúresý­diń álemdik ozyq tájirıbeleri kórsetip otyrǵandaı, órttiń shyǵýyn erte anyqtaý jáne oǵan shuǵyl den qoıý – órtti jedel ári ýaqtyly sóndirýdiń birden-bir múmkindigi. Úkimet saǵatyna daıyndyq aıasynda komıtettiń bir top depýtaty táýlik boıy ormandy avtomatty rejimde baqylaıtyn orman órtterin erte anyqtaý júıesimen tanysý úshin Býrabaı ulttyq parkine baryp qaıttyq. Júıeni engizý keıingi 3 jylda órtter aýqymyn 4 esege (84,4 gektardan 20,4 gektarǵa deıin), órt oshaqtaryna shuǵyl den qoıý ýaqytyn 3 esege (30 mı­nýt­tan 10 mınýtqa deıin) tómendetýge múmkindik bergen.

Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynyń orman mekemelerinde beınebaqylaý júıesi bar, biraq olardy zamanaýı talapqa saı jetildirý kerek. О́kinishke qaraı, bul júıe barlyq ormanda engizilmegen. Bıyl «Semeı ormany» qoryǵy aýmaǵynda órtti erte anyqtaý júıesin engizý úshin qajet 4,1 mlrd teńge qoldaý tappaı otyr. Jańa Úkimet bul máselege qoldaý bildirip, al tıisti mınıstrlikter men ákimdikter osyndaı júıeni óńirlerde engizý úshin barlyq múmkindikti qarastyrýy qajet», dedi E.Jańbyrshın.

Depýtattyń aıtýynsha, ekin­shiden ormandarda órt qaýip­­sizdigin qamtamasyz etýde anyq­talǵan júıeli kemshilik­ter qatarynda orman sharýashy­lyq­taryn materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý áli de ózekti bolyp otyr jáne shuǵyl sheshýdi qajet etedi.

«Búgingi kórmede usynylǵan aqparattan biz órt sóndirý arnaıy kólikteriniń parki men orman sharýashylyqtary jabdyq­tarynyń syn kótermeı­tinine kóz jetkizdik. Abaı oblysynda bolǵan órttiń taldaýy kórsetkendeı, arnaıy tehnıkalar órt ornyna jete almady. О́ıtkeni tehnıka parki ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary shyǵarylǵan kólikter­den quralǵan, materıaldyq-tehnıkalyq baza ishinara bolsa da jańartylmaǵan. Saldarynan 2023 jyly oryn alǵan órtti der kezinde aýyzdyqtaýǵa qoryq da­ıyn bolmaı shyqty.

Prokýratýranyń málimetinshe, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń orman sharýa­shylyqtaryn jabdyqtaý 40 paıyz deńgeıinde. Qazirgi tańda 6,8 mıllıard teńge qajet etetin 2260 órt sóndirýge arnalǵan tehnıka men jabdyqtar qajet, 44 órt sóndirý beketiniń 5-ýi tehnıkanyń buzylýyna baılanysty jumys istemeı tur», dedi E.Jańbyrshın.

Depýtat keltirgen derekterge súıensek, keıingi eki jyldaǵy eki iri órtten kelgen zalaldardyń somasy 182 mıllıard teńgeni quraǵan jáne 100 myń gektardan astam orman joıyldy. Ormandy qalpyna keltirýge kemi shamamen 20-30 jyldaı ýaqyt ketedi. Al jalpy shyǵyn shamamen 384 mlrd teńgeni qurap otyr.

«Úshinshiden, orman zań­na­masynyń saqtalýyna mem­lekettik baqylaýdy júzege asyratyn Orman sharýashylyǵy komıtetiniń jumysy da kóńilden shyqpaı otyr. Keıingi 2 jylda tabıǵatty qorǵaý mekemeleriniń obek­tilerinde 80-nen astam tekserý jospar­lanǵanymen, tek 1 tekserý júrgizilgen («Qostanaı oblysy ákimdiginiń Tabıǵı resýrstar basqarmasy» MM). Basqasha aıtqanda, komıtet respýblıka óńirlerindegi naqty ahýaldan jáne naqty máselelerden habarsyz deýge bolady. Bul keshendi tekserý josparlaryn jasaý kezinde komıtet basshylyǵynyń ózekti ári mańyzdy máselelerdi eskermeıtinin jáne osy salada qalyptasqan jaǵdaıdan beıhabar ekenin kórsetedi», dedi E.Jańbyrshın.

Tórtinshiden, orman meke­me­lerinde kadrlar jetispeıdi. Mysaly Shyǵys Qazaqstan obly­synyń 13 orman sharýashylyǵynda 747 ormanshy qyzmet atqarady, bul – normatıvtiń 70 paıyzy.

«Orman órtterin bolǵyzbaý jáne oǵan qarsy kúrestiń zamanaýı ári tıimdi sharalary qol­danylatyn eldermen yn­ty­maqtastyq ornata oty­ryp, olardyń tájirıbesin zer­deleý jáne qoldaný qajet. Olar – Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Kana­da, Baltyq elderi jáne basqalar. Sondaı-aq «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy aıasynda orman salasy mamandyqtarymen jo­ǵaryda atalǵan elderge jas­­tarymyzdy oqýǵa jiberý qa­jet. Bizdegi aqparatqa sáıkes «Bolashaq» baǵdarlamasymen birde-bir orman sharýashylyǵy mamany daıarlanbaǵan», dedi E.Jańbyrshın.

Budan bólek, depýtat orman salasyn damytýǵa ǵylymnyń is júzinde tolyq qatys­paı otyr­ǵanyn atap ótti. Orman aýmaq­taryn órtke qarsy jabdyq­taýda orman ishindegi ınfraqurylymdy jańalaý jáne salý basty ról atqaratynyna nazar aýdardy. Sondaı-aq aǵash kóshetterin egýge qatysty túıtkilderge toqtaldy.