Altyn, kúmis tas eken... Álem ekonomıkasyn qaı metall qutqarady?

Ádette adamdar ekonomıkalyq daǵdarys, soǵys bolmasa geosaıa­sı shıelenis kezde altyn men kúmisti satyp alyp jantalasady. Sol sekildi qymbatshylyq jaılap, ınflıasııa ósken ýaqytta da altyn men kúmis jınaıdy. Osy tusta ınvestısııalyq perspektıvada nemese qorǵa saqtaýǵa qaı metall kóbirek tıimdi degen saýal týyndaıdy. Onyń syryn ashý úshin aldymen eki metaldyń ekonomıkadaǵy salmaǵyn, aqsha-nesıe saıasatyndaǵy dárejesin ajyratyp alý kerek. Sonda ár adam qazyna jınaǵanda nemese bo­lashaq ınvestısııa úshin qaı­sy­syn kóbirek tańdaý kerek­tigin bilip júredi.

Quny tómen bolsa da...

Ras, altynǵa qaraǵanda kúmis­tiń quny tómendeý. Qara­paıym ha­lyqqa da altynnan asqan baǵa­ly buıym joq. Degenmen kúmis búginde qolaıly ınvestısııa kózine aınalyp otyr. Bir jaǵynan tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirinde kúmistiń óndiris sa­la­syndaǵy mańyzy artty. Má­se­len, elektr, jylý ótkizý teh­no­logııasynda kúmiske teń keler metall joq. Osy kúnde jer betinde tabylǵan kúmistiń 50 paıy­zy aýyr ónerkásip pen basqa da tehnologııalarda qoldanylyp ja­tyr. Sonyń ishinde jartylaı ótkizgishter, uıaly telefondar, panelder, kóliktiń elektr júıeleri, kún panelderiniń uıashyqtary, ıadrolyq reaktorlar men batareıalar, stomatologııalyq jabdyqtar, fotoapparat, LED, RFID mıkroshemalary óndirisi men tehnologııalarynda keńinen paıdalanylady.

Vashıngton qalasynda or­nalas­qan Kúmis ınstıtýtynyń máli­me­tinshe, bul metaldy qajet etpeı­tin ónerkásip salasy óte az. Son­dyqtan kúmistiń ekono­mı­kadaǵy kez kelgen qubylysqa áseri kúshti. Ekonomıka ósip, ón­diris jandansa kúmiske degen su­ranys ta artyp, nátıjesinde baǵasy qymbattaıdy. О́sim báseń­dep, óndiris saıabyrsıtyn bolsa, kúmistiń de baǵasy túsedi. Son­dyqtan ekonomıkalyq hal-ahýalmen tyǵyz baılanysty bol­ǵan­dyqtan, kúmisti baǵaly metall retinde saqtaý kóbine tıimsiz. О́ıt­keni joǵaryda aıtqany­myz­daı, daǵdarys kezinde óz qunyn joǵaltyp alýy múmkin. Qalaı bolǵanda da kúmis ónerkásiptiń ajyramas bólshegi bolyp qala beredi.

Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa endi bastalyp, sonyń aıasynda damyp jatqan tehnologııa­lar óndirisinde kúmis asa qajet bolǵandyqtan, baǵasy jyldan-jylǵa ósip keledi. Sol sebepti ma­mandar ekonomıkalyq jaqtan uzaqmerzimdi ınvestısııada na­ǵyz tabys ákeletin qural degen baǵa berip otyr. Soǵan qaraı adam­dardyń da kúmis buıymǵa qyzy­ǵýshylyqtary kúnnen-kúnge artyp barady.

Investorlar altynǵa qumar

Altyn jóninde bulaı aıta almaımyz. О́ıtkeni onyń qoldanys aıasy aýqymdy emes. Kóbinese ol áshekeı buıymdar men qorda saq­talyp turatyn baǵaly metall retinde ǵana júredi. Bul me­tall kóp jaǵdaıda ózara saýda-sattyqta aqsha esebinde qolda­nysta júr. Investorlardyń kóbi ony baılyqtyń qaınar kózi dep biledi. О́ıtkeni qandaı jaǵdaı bolsa da, qansha ýaqyt ótse de, altyn óziniń qunyn joǵaltpaıdy. Kóne zamannan beri altyn túrli soǵys pen qaqtyǵystarda nemese ekonomıkalyq qıyn jaǵdaılarda baılyqty saqtaıtyn eń senimdi qazyna, baǵaly qor dep esepteldi. Sondyqtan qaltaly azamattar altyndy óndiris, qyzmet nary­ǵyn­daǵy tolqynystarǵa tótep beretin, turaqsyzdyqty sabasyna keltiretin qural dep túsinedi. Altynnyń quny ekonomıkalyq daǵdarys kezinde ósip otyrady. Máselen, álemdi dúr silkindirgen pandemııadan keıin altynnyń baǵasy kúrt ósti. Altyn qunynyń odan ári sharyqtaýyna keıingi jyldary álemniń ár túkpirinde bolyp jatqan geosaıası túıtkilder de sebep bolyp jatyr.

Investorlardyń birazy qazy­na­syn altynmen toltyrǵanǵa qumar. Sóıtip, altynnyń kómegi­men quny túsip ketken aksııalardy arzan baǵada satyp alýǵa asyǵady. Árıne, keıin ekonomıka qalpyna kelgende ol aksııalardyń baǵasy kóteriledi. Tipti jańa aksıonerge qyrýar tabys ta ákelýi múmkin. Mamandardyń pikirinshe, ekonomıkalyq daǵdarys tusynda aksııalardy satpaı ustaı turǵan jón eken, kerisinshe ondaı kezde aksııalardy satyp alý utymdy baǵyt sanalady. Sol úshin daǵda­rys qyspaqqa alyp tursa da, altyn qory bar azamattyń asyǵy alshysynan túsedi.

Kúmistiń bási joǵary

Endeshe altyn men kúmistiń qaısysyn kóbirek saqtaǵan durys degen bastapqy saýalymyzǵa jaýap izdep, salystyrmaly túr­de ótken tarıhqa sholý jasap kórgimiz keledi. 1925 álemdik na­ryqta altynnyń 1 ýnsııasy 20 dollar bolǵan. 2020 jyly ol 1893 dollarǵa kóterildi. 95 jylda ba­ǵaly metall jyldyq 5 pa­ıyz shama­syndaǵy tabys­pen ósip otyr­ǵan. Al 2023 jyly altynnyń 1 ýnsııasy 2100 dol­lar­ǵa shyqqan.

Kúmisti alsaq, 1925 jyly onyń 1 ýnsııasy 0,68 dollar turǵan. 2020 jyly 17 dollarǵa kóterilip, 95 jylda jyldyq 3 paıyzdan asa tabyspen ósken. О́tken jyldyń sońynda onyń baǵasy 24 dollarǵa turaqtady. Demek sarapshylardyń ese­bin­she uzaqmerzimdi ınvestısııa, salym úshin kúmisten góri altyn durys.

Altynnyń ornyn eshqandaı metall basa almaıdy. Biraq óner­kásipte kúmistiń bási dáıim jo­ǵary turatynyn da qaperde ustaý kerek. Sebebi ındýstrııalandyrý dáýirinde bul metalsyz tehnologııalardy damytý múmkin emes. Sondyqtan ekonomıkalyq turǵydan kúmis árqashan óziniń baǵasyn joǵaltpaıdy. Al altyn, kerisinshe, ónerkásip salasynda kerekti shıkizat metaly retinde kóp qoldanylmasa da, baǵaly qasıeti úshin meıli qansha dáýir ótse de, ekonomıkalyq nebir shyrǵalańdar bolsa da, qunyn sol kúıinde saqtaı bermek.

ShYMKENT