TOǴZI – DAMÝDYŃ JAŃA JOLYNDA deıdi elimizdiń bas travmotolog-ortopedi Nurlan JUMAǴULULY

“Salamatty Qazaqstan” memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaımyz

Elimizde bir ǵana travmotologııa jáne ortopedııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty bar. Ol el ortalyǵy – Astanada ornalasqan. Bul ǵylym ordasynda búgingi kúni eń sońǵy, eń ozyq tehnologııalardy qoldaný arqyly júzdegen operasııalar jasalyp, úzilgen úmitterdi jalǵaýda. Instıtýt ujymynyń ǵylymı jáne kásibı múmkindikteri óte zor, sondyqtan ol kúnnen kúnge damyp keledi. Biz oǵan ınstıtýt jetekshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, 38 jyl ómirin osy salaǵa arnaǵan elimizdiń bas travmotolog-ortopedi Nurlan Jumaǵululy Batpenovpen áńgimeleskenimizde kóz jetkizdik. – Nurlan Jumaǵululy, ıns­tıtýt qashan quryldy? – TOǴZI-dyń statýsy resmı túrde 2001 jyldyń 9 aqpanynda, Úkimettiń №215 qaýlysyna sáıkes bekitilgen bolatyn. Alaıda buǵan deıin de atalǵan emdeý mekemesi qatardaǵy emdeý mekemesinen, tipti aımaqtyq travmotologııa jáne ortopedııa ortalyǵy deńgeıine jo­ǵarylaǵan bolatyn. Maman­dardyń biliktiligi, ǵylymı jetistikterdiń deńgeıi, jańa jetistikterge, emniń ozyq tásilderin ıgerýge degen talpynys – TOǴZI-dy uıym­das­tyrýdyń negizi boldy. Al statýstyń aty statýs, bul jańa múmkindikter men bıik belester. Osynyń bar­lyǵy elimizde travmotologııa jáne ortopedııanyń damýyna birden bir sep­tigin tıgizdi. Naýqastar úshin jo­ǵary deńgeıde kómek alýdyń birden bir kepili edi. “Astana mek­tebiniń” dańqy joǵary bolǵany son­sha­lyqty, barlyǵy osynda kelip emdelýge yntaly, al biz qoly­myz­dan kelgenshe opera­sııalardy tez­detýge tyrysamyz. Bul ınstıtýt buryn-sońdy eli­mizde bolmaǵan ınstıtýt. Kóp jyldar boıǵy eńbektený nátı­jesinde ashy­lýyna qol jetkizdik. О́ıtkeni elor­danyń kóship kelýi, oǵan qosa al­ǵash­qyda jańa ǵı­marattardyń kóptep salynýyna baılanysty jaraqat alý­shylar kóbeıdi. Mine, osy faktorlar ınstıtýttyń tezirek ashylýyna túrtki boldy. Oǵan deıin bizde bolǵan az oryndy emdeý mekemesi kóp nárseni sheshpeıtin. Iá, naýqastar sanynyń ósýi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ashylýyn jedeldetti. – Instıtýt ashylǵaly beri qandaı jumystar atqaryldy? – Instıtýt retinde jumys at­qara bastaǵan kezeńge kóz salyp, jú­rip ótken jolymyzdyń nátı­je­lerine saraptama jasasaq, jetis­tikterimiz ben tabystarymyz da barshylyq. TOǴZI jaqyn shet el, mysaly Reseıdegi ortalyqtardan esh kem emes. Tipti, Sankt-Pe­terbýrgtegi keıbir aýrýhanalar bizdiń ádis­te­rimizdi qoldana­tyndyǵyn aı­typ ótkim keledi. Polsha, Shveısarııa, Germanııa sekildi elderdiń trav­mo­to­logııa-ortopedııa sala­la­ryn­daǵy áriptes­terimizben qarym-qaty­na­sy­myz jaqsy jolǵa qoıylǵan. Ins­tıtýt ashylǵan kezde men talaı elge baryp, dostar taýyp, qarjylyq qoldaý kórsetetin azamattar izdedim. Túrli halyq­aralyq konferen­sııa­lardan qalmaı, olardy ózimizge shaqyryp, kons­trýk­sııalarymyz ben júrgizgen zertteýlerimizdi nazarla­ryna usyndyq. Mine, osyn­daı taban­dy izdenister men úzdiksiz júr­gizil­gen jumystardyń arqa­synda TOǴZI birqatar tabys­tarǵa qol jetkizdi. – Búgingi tańdaǵy ınstıtýt qurylymy qandaı? – Instıtýtta joǵary dárejeli bilikti ǵylymı jáne medısınalyq ujym qalyptasqan. Munda 11 medı­sına ǵylymdarynyń doktor­lary jáne 31 kandıdat, 144 dáriger qyzmet atqarady, olardyń 40 paıyzy joǵary sanattaǵy dári­ger­ler bolyp tabylady. Keńes berýshi sala bolyp tabylatyn ǵylymı uıym ǵylymı jumystyń baǵytyn anyqtaıdy, ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy qurastyrady jáne bekitedi. Nátı­jeli emdeý jáne dıagnostıka ádisterin tabýǵa umtylys ınstıtýt qyzmetkerl­eri­niń prınsıpteri men stılin anyqtaıdy. – TOǴZI-da qoldanylatyn sońǵy tehnologııalyq apparattar qaıdan satyp alynady? – Shynyn aıtý kerek, elimizde mundaı tehnologııa jasaıtyn za­ýyt­tar joq. Sondyqtan biz shetelge arnaıy tapsyrys berip, aldyr­tamyz. Gollandııa, Polsha, Ger­manııa, AQSh – ýaqyt synynan ótken, joǵary sapaly tehno­lo­gııalar. Bul bir. Ekinshiden, men bul máseleni kótergenime biraz ýaqyt boldy. О́ıtkeni, Qazaqstanda osy appa­ratty jasaýǵa múmkindikterdiń barlyǵy bar. Tipti tıtan, bolat sekildi tehnologııany jasaıtyn qu­raly da bar. Al bizdiń elimizde osy máseleniń uıymdastyrý suraǵy she­shilmegendikten, operasııaǵa qajetti qural-saımandar men súıekti bekitetin qurylǵylar, protezder jáne t.b. shet memleketterden alýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Eger osy másele qolǵa alynsa, kóptegen másele sheshiletin edi. Aldymyzǵa qoıylyp otyrǵan maqsattyń biri osy bolyp otyr. Al emdeý ba­rysynda qoldanylatyn ádis­temeler ózi­mizdiki. Olar 13 bólimde qolda­nysta. Bólimderdiń 12-si hırýr­gııa­lyq baǵytta mamandanǵan. Qazir mınıstrlik arqyly jyl saıyn kompıýterlik tomograf, rentgendik apparat sekildi sońǵy tehnolo­gııa­lyq quraldardy aldyrý ústindemiz. Meniń jetekshiligimmen oılap ta­bylǵan jambas-san býynyna qon­dyratyn endopro­tez­diń jańa modeli “KAZ TOǴZI, N.Batpenov modeli” ataýymen Germanııada shyǵarylyp, TOǴZI-da kúndelikti tájirıbege en­gizildi. Men bul modeldi ujym­dyq eńbektiń nátıjesi dep esep­teımin. – Aýrýlardy emdeýde týyn­daı­tyn qıyndyqtar jóninde ne aıtar edińiz? – Oryndy suraq. Aýrýlardy emdeýdi jalǵyz Densaýlyq saqtaý mınıstrligine júktegen durys emes. Olardy emdeýde, aldyn-alý shara­laryn júrgizýde birlesken keshendi is-sharalar qajet. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jáne taǵy basqalarmen tize qosyp, vedomstvoaralyq ju­mys tobyn qurý arqyly birlesken is-sharalar atqarylsa, halyq densaý­ly­ǵynyń áldeqaıda jaqsara túsýine sep bolar edi. О́ıtkeni, túrli ja­ǵ­daıda alynǵan jaraqattar der kezinde emdelmegendikten, adamdar ózderine sozylmaly syr­qat­ty jabystyryp alady. Bul ýaqyt óte kele sońy qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasady. Ýaqytynda kómek kórse­til­gen aýrýlardyń qa­lypqa kelý múmkindigi anaǵurlym joǵary bolyp tabylady, olar óz jumys isteý qabiletin tez arada ońaltyp, qatarǵa keledi. San, jambas-býyn, ıyq býyny jara­qat­tarynan soń biz olardy aýys­tyramyz. Adam qartaıa kele shemir­shek eti jıyrylyp qala­dy, qaqsap aýyrady. Júre al­maı, jatyp qalady. Sondaı kezde shetelden alynǵan protezderdi sa­lyp beremiz. Omyrtqanyń maıy­sýyna jasalǵan operasııalardan keıin adamdar qaıyra jumysqa kirisip ketedi. Buryn 5-6 aı ja­tatyn bolsa, endi ol ýaqyt ájep­táýir qysqardy. Elimizde jasalatyn joǵary tehno­lo­gııalyq operasııa­lar­dyń 80 paıyzy osynda jasala­dy. Al qashyq oblystardaǵy kúrdeli naý­qastardyń bizdiń mek­e­mege kelip qaralýy qıyn. Son­dyqtan aýrý­lar­dy avıasııalyq ushaq­tar arqyly jetkizýdi qaıtadan engizý kerek. Meniń vedoms­tvo­ara­lyq jumys to­byn qurý kerek degenimniń as­ta­rynda osy másele jatyr. Degenmen biz osylaı eken dep, qol qýsyryp qarap otyrǵan joqpyz. Jyl saıyn oblystarǵa shyǵyp, operasııa jasap turamyz. Oblys ortalyq­taryna joǵary mamandandyrylǵan ortopedti-travmotologııalyq kómekti jaqyn­datý maqsatymen birqatar aı­maq­tarda, atap aıtsaq Qaraǵandy, Kókshetaý, Atyraýda iri býyndar­dyń artroskopııasy men endop­ro­tezdeý bólimderin ashtyq. – Sońǵy suraq. Elimizdiń me­dısına salasynda júrgizilip jatqan reformaǵa kózqarasyńyz qandaı? Qazaqstannyń bas trav­motolog-ortopedi retinde jańa júıeniń artyqshylyqtary men kemshilikteri týraly pikirińizdi bilgimiz keledi. – Álginde aıtyp kettim ǵoı, oblystarǵa jıi shyǵyp, sheberlik synyptaryn úıretemiz dep. Keıde Astanada uıymdastyrylady. Bir qyzyǵy, buryn ondaı semınarlarǵa qatysýshylar kóp kele bermeıtin. Kelgen kúnniń ózinde úırene qoıýǵa qyzyǵýshylyǵy oıana qoımaıtyn. Al qazir she? Osyndaı bir aqparat be­rińizshi, erteń-aq ózderi jetip keledi. Byltyr, bıyl ótkizgen she­berlik synyptarymyzǵa mamandar tolyq keldi. Qazaqstannyń ár túkpirinen kelgen mamandar jańa aqparattardy bilýge, bilgen-kór­gen­derin meńgerýge qushtarlyqtary zor. Bul óte jaqsy. Olardyń úırenýge degen yntasy oıanýyndaǵy sebep nede dep oılaısyz? О́ıtkeni, jańa joba, jańa júıe boıynsha, emdep shyǵarǵan aýrýyna baıla­nysty aýrýhananyń ózine qarjy túsedi. Al emhana basshylyǵy qarjynyń túsýine múddeli. Aýrýdy jańa tehnologııalyq qondyr­ǵy­laryn qoldanyp, jaqsy emdeseń, aqsha tólenedi. Sondyqtan básekege qabiletti bolýǵa olar da múddeli. О́ıtkeni, olarǵa ózderine túsken aqshaǵa jańa apparattar, jańa dáriler satyp alýdyń múmkindigi týady. О́z jyrtyǵyn ózderi jamaı­dy, ózgelerge alaqan jaı­maı­dy. Bul jerde sapaly em kór­setýge degen básekelestik qalyp­ta­sady. Al bá­seke­lestik bolǵan jerde damý bar eken­digi aıtpasa da túsinikti. Bul jerdegi bizdiń qoly­myz­dan keler birden-bir kómek, operasııalarǵa shaqyryp, bil­ge­ni­mizdi úıretý. Teo­rııa­lyq turǵyda oqytyp, shetel­derge tájirıbe jı­naqtaýǵa jiberý bolyp otyr. Mine, jobanyń men sezingen, kýá bolyp júrgen artyqshylyǵynyń biri osy. – О́zimizge belgili, Qazaqstan Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý sa­­lasyn damytýdyń 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan “Salamatty Qa­zaq­stan” memlekettik baǵdarlama­sy­nyń jobasy jaqynda ǵana jaryq kórdi. – “Salamatty Qazaqstan” mem­le­kettik baǵdarlamasyna sáıkes Qazaqstannyń 2h óńiri turǵyn­darynyń arasyndaǵy kezd­e­setin tirek-qımyl apparatyndaǵy ártúrli aqaýlary men syrqattary bar naýqastardy erte anyqtap, dıs­panserlik baqy­laýǵa alyp, olarǵa joǵary dáre­jedegi kómek kórsetýdi uıym­dastyrý bizge júk­telip otyr. Osy baǵytta ınstıtýt ma­mandary elimizdiń alys óńir­lerine baryp, keńestik-dıag­nos­tıkalyq kómek kórsetip, qajet bolǵan jaǵdaıda joǵary tehno­lo­gııalyq operasııa­lardy jasaýdy júzege asyryp otyr. Sondaı-aq, elimizde jaraqat alý deńgeıin tómendetý maqsatynda úkimettik uıymdarmen birlese atqarǵan is-sharalardyń nátıje­sinde bul kórsetkish edáýir tómen­dedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Venera TÚGELBAI. KÚRDELI OTA О́ZIMIZDE JASALADY Elimizde Prezıdent tapsyr­ma­syna sáıkes Biryńǵaı ulttyq den­saý­lyq saqtaý júıesin qurý baǵy­tyn­daǵy jumystar bizdiń Mań­ǵystaý oblysynda da júzege asy­rylý ústinde. Atap aıtqanda, Bir­yńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý jú­ıesiniń aıasynda burynǵy kez­derde tek respýblıkalyq klı­nı­ka­lar men ortalyqtarda, tipten alys, jaqyn shetelderde jasalyp kelgen joǵary mamandandyrylǵan medı­sı­nalyq kómek oblys deńgeıinde engizilip, qarapaıym halyqtyń joǵary tehnologııalyq opera­sııalarǵa qoljetimdiligin arttyrdy. Qazirgi tańda oblys medı­sı­nasy­nyń tarıhynda bolmaǵan kúrdeli operasııalardyń oblystyq aýrýhanalarda jasalýy halyq úshin de, memleketimiz úshin de úlken jetistik desek, kardıohırýrgııa, ýrologııa, ortopedııa-travmo­to­lo­gııa, oftalmologııa, neı­ro­hı­rýr­gııa júıeleri sııaqty medısınalyq kómekter óz oblysymyzda júzege asa bastady. Aıtalyq, jaqyn arada jambas-urshyq qýysyndaǵy jaramsyz býyndy jasandy býynmen almas­ty­rý turǵysynda operasııa jas­al­dy. Kúrdeli operasııany res­pýb­lıkalyq ortopedııa-travmotologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ma­mandary júzege asyrdy. Bola­shaq­ta osyndaı operasııalardy jer­gilikti mamandardyń ıgerýi úshin aýrýhana tolyqtaı jaraq­tandy. Júrekke operasııa jasaý isteri de sátti bastalýda. Balalarǵa týa bit­ken júrektegi aqaýlarǵa jasa­latyn operasııalar da ótkizildi. Ope­rasııadan keıin emdelýshilerdiń kóńil-kúıi, jaǵdaılary jaqsy, udaıy dárigerlik baqylaýda. Iá, oblystyq aýrýhana bazasynda osyn­daı qıyn operasııalar ja­saý­dyń múmkindikteri men je­tis­tikteri oblys jurt­shy­ly­ǵy­nyń rızashy­lyq­t­aryn týǵyzýda. Bul ope­ra­sııa­lardy Reseıden shaqyrylǵan bilikti, ǵalym mamandar júrgizdi. Bo­lashaqta osyndaı operasııa­lar­dy jergilikti aýrýhana mamandary da jasaý múmkindikterine ıe bol­maq­shy. Atalǵan operasııalardyń barlyǵy da oblystyq aýrýhana baza­synda júzege asyryldy. Ob­lys­tyq densaýlyq saqtaý bas­qar­masy bolashaqta bul baǵyttaǵy jumystardy “Biryńǵaı ulttyq júıe” talaptary negizinde júrgize bermekshi. Ol úshin dárigerlerdiń biliktilikterin arttyrýmen qatar, olarǵa qoıylatyn talapty kú­sheı­tý, qandaı iste de báseke­les­tikti týǵyzýmen kadrlardy tárbıeleý basty mindet dep túsinemiz. Oblystyq aýrýhanalardyń neırohırýrgııa, ýrologııa jáne of­ta­lmologııa salalary da zamanaýı qu­ral-jabdyqtarmen jab­dyq­ta­lyp, joǵary mamandandyrylǵan me­dısınalyq kómekke zárý naý­qas­tarǵa kúrdeli operasııalar ja­salmaq, osyǵan oraı aýrýlardy irik­teý ju­mystary da qyzý júr­gi­zi­lýde desem, “Salamatty Qazaq­stan” mem­lekettik baǵdar­l­ama­sy­nyń ázirlenýi bul salada da órkendi isterdiń odan ári qanat jaıa beretinine yqpaly tımek. Osy jáıtti aıta kelip, jurt­shy­lyq atynan halyqqa kórsetken qamqorlyǵy úshin Elbasyna alǵys aı­týdy ózime paryz sanap otyrmyn. Qarajan QOILYBAEV, Mańǵystaý oblystyq  Ardagerler keńesiniń múshesi,  oqý aǵartý isiniń úzdigi. EŃBEKTERIŃ JANA BERSIN Et pen teriden jaralǵan adam bolǵan soń, basyń aýyryp, baltyryń syzdamaı tura ma, jaqynda aıaq astynan aýrýhanaǵa túsip qaldym. Edáýir ýaqyttan beri dárigerlerdiń aldyn kórgen joq edim, jaǵdaı kóp ózgeripti. Ashqan basty jańalyǵym – syrqattarǵa qaıtsek jaǵamyz dep báıek bolyp zyr júgirip júrgen dárigerler de, meıirbıkeler de ózimizdiń qara­kózder. Iá, ana kezderi “bári kóship ketti, jóni bútin dáriger qalǵan joq” degendi de qulaǵymyz shalǵan edi, beker eken, bulaqtyń kózi ashylypty. Eshkimnen kem emes, dárigeri de, meıirbıkesi de, kom­pıýter deısiń be, neshe túrli qon­dyr­ǵylardyń “qulaǵynda oı­naıdy”. Eń bastysy  aq halatty abzal jandardyń naýqas adamdarǵa jyly kózqaras bildirýi qandaı jara­symdy. Dári-dármegimen de, jyly sózimen de emdeıtin ortaǵa túsken­nen keıin tez aıyǵyp, otbasyma oraldym. Balalaryma rıza bolǵanym sondaı, isker basshy, bilikti dáriger Abaı Baıkenjın basqaratyn Ult­tyq ǵylymı medısınalyq orta­lyq­tyń ujymyna, onyń ishinde ózim jatqan somatıka bólimshesiniń qyz­metkerlerine alǵysymdy gazet arqyly jetkizýge uıǵardym. Eń­bek­terińiz jana bersin, abzal jandar. Nurmuqan QUSAIYNOV,  eńbek ardageri. Qaraǵandy oblysy, Buhar jyraý aýdany.