Joldy jańǵyrtý nege baıaý?

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev burnaǵy jylǵy qarashada kelgen saparynda óńirdegi joldyń nasharlyǵyn synǵa aldy. «Jergilikti joldardyń 72 pa­ıyzy ǵana – ortasha kúıde. Muny tómen kórsetkish deýge bolady. Ob­lys­taǵy respýblıkalyq mańyzy bar jol­dardyń sapasy da jaqsy emes. «Atyraý – Astrahan» kúre jolyn jóndeý jumystary baıaý júrip jatyr. Úkimet ony ýaqtyly jáne sapaly aıaqtaýdy qamtamasyz etýge tıis. Jalpy, oblystaǵy shurq tesik joldar talaı ret jurttyń synyna ushyrady. Biraq sodan eshqandaı nátıje joq, tıisti mekemeler óz jumysyn durys oryndamaıdy. Aýdanaralyq, oblysaralyq joldardyń sapasy jaqsarmasa, aımaqtardy damytý týraly aıtýdyń ózi qıyn. Sondyqtan jol qurylysy meniń jeke baqylaýymda bolady», degen edi.

Al jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen oty­rysynda «Atyraý – Astrahan» ba­ǵy­tyndaǵy joldyń bes jyldan beri jóndelip jatqanyna taǵy da nazar aýdardy. Memleket basshysynyń nazaryndaǵy joldyń el úshin qandaı mańyzy bar?

Munaıly óńirden tórt baǵytqa – Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Reseı Federasııasynyń Astrahan oblysymen shekaraǵa deıin qatynaıtyn jol bar. Ásirese turǵyndardy tolǵan­dyr­ǵan, tipti tózimin taýysýǵa aınalǵan kórshi elge shyǵatyn joldyń uzyndyǵy – 277 shaqyrym. Bul jolmen Qurmanǵazy, Isataı aýdandarynda turatyn 80 myńnan asa turǵyn oblys ortalyǵyna qatynaıdy. Tipti bul joldyń halyqaralyq mańyzy da bar. О́ıtkeni Ortalyq Azııa elderiniń kólikteri Atyraý arqyly Reseıdiń Astrahan oblysyna, odan ári Krasnodar, Stavropol aımaqtary men Volgograd óńirine baǵyt alady. Sonymen birge bul jolmen aýyr júk kólikteri de jıi qa­ty­naı­dy. Atyraý oblysyndaǵy «Teńiz», «Qashaǵan» sekildi kenishterge álemniń ár túkpirinen aýyr júkter tasymaldanǵany bar. Taǵy bir derekti aıtar bolsaq, NATO elderinen Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq júkter tasıtyn kólikter aǵyny da atal­ǵan jolǵa aýyr salmaq túsirip tur.

Mamandardyń pikirine júginsek, keńes dáýirindegi standarttarǵa sáıkes júk kóliginiń bir ósine 6-8 tonna salmaq túsýge tıis. Al qazir bizdiń elimizde 13 tonnaǵa arnalǵan biryńǵaı standart qoldanylady. Atalǵan jolmen kúni-túni toqtaýsyz ótip jatqan jeńil jáne júk kólikteriniń sanynda esep joq. Qazir Atyraý men Astrahan araly­ǵyn jalǵaıtyn bul jolmen kúnine 7 myńǵa jýyq kólik júrip ótedi. Al jol jón­deý­den tolyq ótkennen keıin kólik sany 10-12 myńǵa deıin jetedi degen boljam aıtylyp otyr.

Osyndaı mańyzy bar joldy qaıta jańartý jumystary 2019 jyly bas­tal­ǵan. Máselen, 2021 jyly Qurman­ǵazy aýdanynyń ortalyǵynan Reseı Federasııasynyń shekarasyna deıingi 60 shaqyrym joldy jóndeý aıaqtalǵan. Al 2020 jyldan beri Qurmanǵazy aýylynan Atyraý qalasyna deıingi 217 shaqyrym jol jóndeý jumysy jalǵasyp keledi. Bul joldy jóndeýdi tezirek aıaqtaý máse­lesin Májilis depýtattary udaıy kóte­rip júr.

Byltyr Kólik mınıstri Marat Qarabaev atalǵan joldyń qurylysyn tekserý úshin eki ret keldi. Merdigerlermen kez­desip, jumysty jedeldetý máselesi kóterilgen jıyn ótkizdi. Biraq odan esh nátıje bolmady. Bıyl joldy jańǵyrtý taǵy jalǵasady.

«Turǵyndardyń kókeıindegi eń ózekti máselelerdiń biri Atyraýdan Reseı shekarasyna deıingi jolǵa qatysty bolyp otyr. Osy oraıda merdiger kompanııalar qajetti materıaldy tasymaldaý úshin vagondarmen qamtý, qosymsha qarajat bólý máselesin birneshe ret kóterdi. Inert­ti materıaldardy tasymaldaý úshin 4 900-den asa vagon bólingen. Onyń sanyn ulǵaıtamyz», degen edi byltyr M.Qarabaev.

«QazAvtoJol» UK» AQ Atyraý fılıa­lynyń dırektory Bolatbek Aıt­baev­tyń málimetinshe, óńirde res­pýblı­kalyq avtojol jelisi – 1 126 sha­qy­rym. О́ńir aýmaǵymen Reseıdiń Astrahan oblysynan bastalyp, Atyraý, Mańǵystaý oblystary arqyly Túrikmenstan Res­pý­b­lıkasymen shekaraǵa deıingi, Oral-Atyraý jáne Aqtóbe-Atyraý baǵy­tyndaǵy jol ótedi. Byltyr respýb­lı­kalyq joldardy damytýǵa 36 mlrd teńge bólingen. Onyń ishinde 18 mlrd teńgeni Reseı Federasııasynyń shekarasyna deıingi joldy rekonstrýksııalaýǵa jumsaý kózdelgen.

Jol salasyndaǵy mamandardyń piki­rine súıensek, bul joldy jańǵyr­týdyń ke­sheýildeýine birneshe túıtkil sebep bol­ǵan. Onyń birinshisi – qurylys materıaldary keshiktirilýi.

«Qıyrshyq tasty temirjolmen tasymaldaý úshin 50 myń jartylaı vagon qajet. Mundaı vagondar jetispeıdi. Al qıyrshyq tasty tasymaldaıtyn júk poıy­zy ózge poıyzdardy ótkizý úshin toqtap turady. Bir júk poıyzy jolda jeti-on kúnge jýyq júredi. О́tken jyly 21,5 myń jartylaı vagonmen ınertti materıaldardy tasymaldaýdy josparlaǵan edik. Biraq tek 18 jartylaı vagon aldyq. Bul 25 shaqyrym jol jabynynyń tómengi qabaty tóselmeı qalýyna basty sebep boldy», deıdi B.Aıtbaev.

Byltyr 1,5 mln tonna qıyrshyq tas qajettigi týyndaǵan. Onyń 90 myń tonnasy ǵana Aqtóbe oblysynan jetkizilipti. Bıyl taǵy da 21 myń vagonmen materıal tasymaldaý qajet.

Mamandar ekinshi sebep retinde koronavırýs indetiniń órshigen kezeńin alǵa tartady. Bul da jol qurylysynyń kesheýildeýine áser etken. Pandemııanyń sal­darynan jol qurylysyna jumys­shylardy tartýǵa qıyndyq keltirgen.

Úshinshisi – jol jobasyndaǵy qatelik. «Jańa jol» JShS jobalaý ınstıtýty daıyndaǵan jobada jol tóseminde jergilikti karerlerden alynǵan topyraq qabaty bar. Biraq onyń quramyndaǵy gıpstiń mólsheri aıtarlyqtaı kóp bolyp shyqqan. Al bul talapqa saı kelmeıdi.

Taǵy bir túıtkil – 2020-2022 jyldar aralyǵynda ınertti materıaldar baǵasy qymbattaýy. Soǵan baılanysty jobaǵa túzetý engizilgen. Jol salasyn baqylap otyrǵan sarapshylar bıyl da baǵanyń taǵy qymbattaýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.

Baǵa demekshi, «Atyraý – Astrahan» jolyn jańǵyrtý jobasyna salynǵan qarjy az emes. Bastapqy jobada onyń quny 77,6 mlrd teńgege baǵalanǵan. Qazir 87,4 mlrd teńgeni quraıtyny bel­gili bolyp otyr. 2019-2021 jyldar ara­­lyǵyndaǵy birinshi kezeńde Qur­manǵazy aýdanynyń ortalyǵynan Reseı Federasııasymen shekaraǵa deıingi 60 shaqyrymdy quraıtyn jol qaıta jań­ǵyr­tyldy. Oǵan 22 mlrd teńge jum­salǵan. Al 2020 jyly Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń nesıesi esebinen qarjylandyrylatyn 217 shaqyrym joldy jań­ǵyrtý bastaldy. Memlekettik kepil­dik berilgen nesıeniń somasy – 65,4 mlrd teńge.

Osy kezge deıin joldyń 252 shaqyry­mynda kólik qozǵalysyna ruqsat berilgen. Alaıda 25 shaqyrymyn jańǵyrtý áli tolyq júrgizilgen joq.

«QazAvtoJol» UK» AQ oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Murat Myqtybaevtyń aıtýynsha, endi naýryz aıynda jol qurylysy qaıta bastalady. Naqtylaı aıtqanda, joǵarǵy qabattyń asfalty salynady. Eldi mekenderge kiretin jol, boıaý jumystary, abattandyrý júrgiziledi. Jol boıyndaǵy osyndaı jumysqa tórt merdiger tartylǵan. Onyń biri – otandyq, ózgeleri Italııa, Túrkııa jáne Ázerbaıjannyń qurylys kompanııalarymen birlesken mekemeler.

Kórshi elge baǵyt alǵan joldy jań­ǵyrtýdy bıyl tolyq aıaqtaý kózdelip otyr. Sol kezde bul jolǵa halyqaralyq standartqa sáıkes ekinshi sanat beriledi. Biraq oblystyq máslıhattyń depýtaty Nurlan Qaıyrdenov halyqaralyq mańyzǵa ıe joldyń birinshi sanatqa jatqyzylmaǵanyna tańdanysyn jasyrmaıdy.

«Ekinshi sanattaǵy joldyń eki jo­laqty ekenin bilemiz. Eger birinshi sanat­qa jatqyzylǵan bolsa, birden tórt jolaqty bolatyn edi. Mundaı sanat kólik qozǵalysynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qajet. Bul – bir. Ekinshiden, kólikterdiń aǵyny kóbeıer edi. Úshinshiden, joldyń keıbir bóligin aqyly etýge múmkindik ashylar edi. Tór­tinshiden, aqyly joldan el bıýdjetine baǵyt­talǵan salyqty kóbeıtetin, joldy kútip ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndy jaba­tyn mol qarjy túser edi», deıdi N.Qaıyrdenov.

«Jol aktıvteriniń ulttyq sapa orta­lyǵy» RMK Atyraý oblystyq fılıa­lynyń bólim basshysy Nurlan Jan­týrınniń aıtýynsha, byltyr oblys aýmaǵyndaǵy 95 nysanǵa 524 ret tekserý júrgizilipti. Tekserý nátıjesimen 260 aqaý anyqtaldy. Jol qurylysyna paıdalanylǵan materıaldardan alynǵan 2 229 synama fılıal zerthanasynda tekserildi. Onyń ishinde 717 synama memlekettik standarttar talabyna sáıkes kelmedi. Sapasyz salynǵan joldar men memlekettik standart talaptaryna saı kelmeıtin qurylys materıaldary jaramsyz dep tabyldy. Osyǵan baılanysty merdigerler men tapsyrys berýshilerden aqaýlardy qaıta qalpyna keltirý talap etilgen.

«Memlekettik standarttar talabyna sáıkes kelmeıtin jol qurylysy materıaldary sapaly materıaldarǵa aýystyryldy. Jalpy kólemi 121 myń sharshy metr joldyń betine óńdeý jumystary júrgizildi. Joldyń 7 385 sharshy metrine asfaltbeton jabyndysy qaıta tóseldi. Al 10 tekshe metr temirbetondy konstrýksııa, 1 167 kópir qurylymy, 2 571 tonna ınertti materıal jańartyldy. Bul jumystarǵa merdigerlerdiń esebinen 418 mln 544 teńge jumsaldy», deıdi N.Jantýrın.

Onyń málimetine súıensek, Atyraý oblysynyń memlekettik sáýlet-qury­lys baqylaý basqarmasyna 13 márte hat joldanǵan. Onyń úsheýi boıynsha teh­nıkalyq qadaǵalaýshylarǵa aıyp­pul salynypty. Bir tehnıkalyq qadaǵa­laý­shynyń attestaty jarty jylǵa toq­ta­tyl­ǵan. Al 9 hatqa teris jaýap berilip, bireýi jaýapsyz qalǵan.

Sapanyń nasharlyǵy Reseı shekarasyna deıin salynyp jatqan jol qurylysynan anyqtalyp otyr. Atalǵan jol qurylysyna paıdalanylǵan materıaldarynan 390 synama alynyp, 65-i elimizdiń standarttaryna saı emes ekeni anyqtalypty. Máselen, jol qury­lysynyń keı tusynda iri keýekti qıyr­shyq tas, qaraqıyrshyq tas fraksııasy men kern keskininiń qalyńdyǵy talapqa saı kelmegen. Jol jabyndysy tolyqtaı tóselip bitpeı, kólik qozǵalysy úshin ashylǵan keı bóligi tegis emes. Bul jol jabyndysynyń joǵarǵy qabaty tóseler aldynda qaıta qalpyna keltirýdi qajet etedi.

Atyraý oblysy