Shamamen 10-15 jyl buryn elde aýyl sharýashylyǵy salasyn sıfrlandyrý uǵymy jat kórinetin. Salanyń tolyqtaı sandyq júıege ótýi óte tıimdi bolady degenge ilýde bireý bolmasa, kóbi sene bermeıtin. Tipti kúnkórisin baılaǵan sharýalar da qyryn qaraǵany belgili. Alaıda araǵa ýaqyt salyp, jańa tehnologııa qara kúshtiń qýatyn azaıtty. Qazir bul baǵytta jastardyń qolǵa alǵan jobalary basym. Sonyń biri – jasandy ıntellekt kómegimen derbes basqarýdy jáne kásibı mamandardy tartýdy kózdegen «AgriMo» bastamasy.
– Agrarlyq salaǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn jastar az. Bul saladaǵy problemany odan ári kúrdelendirýi múmkin. Sondyqtan máseleni sheshý úshin jasandy ıntellektige salmaq salý qajet. «AgriMo» jobasy elimizdegi iri ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerdi sheshýge qaýqarly. О́ıtkeni biz aýyl sharýashylyǵy sektoryndaǵy agrodrondardy jáne meteostansalardy jasaý arqyly fermalardaǵy ósimdikterdiń aýrýlaryn joıyp, olardy avtomatty túrde emdeımiz. Ol úshin biz jasandy ıntellektini drondarǵa qostyq. Basqa kompanııalarǵa qaraǵanda, tolyqtaı avtonomdy agrodrondardy jasap, olar arqyly ósimdikterge kerekti tyńaıtqyshtardy beremiz. Oǵan qosa biz meteostansalar arqyly ferma týraly barlyq aqparatty jınaqtap, ony sharýalarǵa jedel jetkizip, kez kelgen múmkin shyǵyndardyń aldyn alamyz. Biz qazir agrodrondardy nólden bastap ázirleýge, kompıýterlik kórý modelin jasaýǵa tyńǵylyqty kirisip jatyrmyz. Sonymen qatar tótenshe jaǵdaılarǵa arnalǵan drondardy jasaǵymyz keledi, – dedi «AgriMo» komandasynyń kapıtany Álisher Orynbaı.
Jalpy, «AgriMo» jobasy respýblıkalyq «Tolyq Adam» baıqaýynda 1-oryn, «Industry 4.0 Startup Battle» baıqaýynda 3-oryn ıelenip, 3 mln jáne 5 myń dollar kóleminde syıaqy aldy. Sonymen qatar «Samsung» kompanııasynyń demeýshiligimen ótetin «Solve for Tomorrow» baıqaýynda úzdik jobalar qataryna engen. О́zimizdiń «KazRoboProject-2023» baıqaýynda júldeli 1-oryndy qanjyǵalaǵan. Halyqaralyq kompıýterlik jobalar baıqaýy «Infomatrix–Asia 2023»-te de alǵashqylardyń biri bolǵan.
– Bilim oshaǵymyzda robottehnıka úıirmesi júıeli túrde jumys isteıdi, oqýshylardyń úıirmege degen qyzyǵýshylyqtary joǵary, 7-11 synyp oqýshylary erekshe yqylas tanytyp otyrady. Qazirgi tańda aqparattyq tehnologııaǵa basa nazar aýdarylǵandyqtan, elimizde osy sala boıynsha jarystar, baıqaýlar kóptep ótkizilip jatyr. Biz de qatardan qalmaýǵa qamdanamyz. Ár jarysqa iltıpatpen daıyndalamyz. Negizi bul toptarǵa áriptesim Qymbat Dúısembaeva ekeýimiz jetekshilik etemiz. «AgriMo» jobasynda 16-17 jas aralyǵyndaǵy oqýshylar. Ár oqýshynyń top múshesi retinde de, sonymen qatar jeke de, basqa top quramynda da ózindik jetistikteri bar. Bári zerek, zııatker balalar. Eliniń bolashaǵyna Abaı sengen kirpish bolatynyna senimdimin, – dedi Robottehnıka úıirmesiniń jetekshisi Alýa Álıeva.
Álisherden ózge topta Ádilet Aýsarbek, Aılın Nurasheva, Álıámir Qurmanǵazy, Danııa Kenebaı jáne Máýlet Seıitov te bar. Jas zertteýshiler bolashaǵyn jasandy ıntellekt, robottehnıkamen baılanystyrýdy kózdep otyr. Ári «AgriMo» ónertabysyn odan ári jetildirmekshi.
– Bul joba túbinde álemdegi ashtyq máselesin boldyrmaýǵa da úlken úlesin qosatynyna senimdimin. О́ıtkeni onyń negizgi maqsaty – sharýashylyqtyń ónimdiligin jańa tehnologııalardy qoldaný arqyly arttyrý. Menińshe, aldaǵy ýaqytta zııandy jándikterdiń jáne egin aýrýynyń taralýy tym kúrdelenýi múmkin. Bul máseleni arnaıy uzyndyqtaǵy radıasııa tolqyndaryn jiberý arqyly sheshýge bolady. Ázirge men joǵary oqý oryndarynyń deńgeıindegi jasandy ıntellekt kýrstaryn ótip, mobıldik qosymsha jasaýmen aınalysyp jatyrmyn. Bolashaqta «computer science» nemese «machine learning» mamandyǵyn oqyp, jańasha baǵyttar izdeımiz, – dedi Ádilet Aýsarbek.
Budan ózge robottehnıka úıirmesiniń taǵy jas ónertapqyshy, 8-synyp oqýshylary Taır Tursynqan men Baımuqan Qalıaqbar jahandyq túıtkildi máseleni sheshýge arnalǵan «Ecokeme»-ni oılap tapqan. Iаǵnı ártúrli sıpattaǵy sýdaǵy daqtardy ketirýge qabiletti sorǵy jasap shyǵarǵan.
– «Ecokeme» jobasynyń maqsaty – muhıttar men teńizderdegi lastanýdy meılinshe azaıtý. Qazir álemde teńizge munaıdyń tógilýi máselesi bar. Munaı tógilgen kezde munaı daqtary jalpy ekologııaǵa óte zııandy. Máselen, Fransııada 1978 jyly 223 myń tonna munaı sýǵa quıylyp, eki myń sharshy shaqyrym daq paıda boldy. Munaı Fransııa jaǵalaýynyń 360 shaqyrymyna deıin taraldy. Saldarynan shamamen 20 myń qus óldi. Keıbir ǵalymdardyń pikirinshe, bul aımaqtaǵy ekologııalyq tepe-teńdik (ekojúıe) osy ýaqytqa deıin qalpyna kelgen joq. Bizdiń elde de mundaı másele bar. Onyń saldaryn biz birtindep kórip kele jatyrmyz. «Ecokeme»-de ártúrli sıpattaǵy sýdaǵy daqtardy ketirýge qabiletti sorǵy bar: mysaly, munaı daqtary, janýarlar qaldyrǵan bıologııalyq daqtar. Bir ereksheligi keme barlyǵyna tanymal kún panelderiniń arqasynda jumys isteıdi. Olar jelkender men qýat kózi rólin atqarady, tiginen burylǵanda jelkenge aınalady jáne sonymen birge jelkendi qýatpen qamtamasyz etedi. Osylaısha, jyldamdyqty da, qýatty da arttyrýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta mundaı kemeler qurastyrylǵan joq, tek prototıpteri men eskızderi ǵana bar. Bul joba ekologııalyq ári qarjylaı turǵydan da tıimdi bolatynyna senimdimin, – dedi jas ónertapqysh.
Statıstıkany baǵdarlasaq, byltyr qańtar-maýsym aılarynda teńiz kóligimen júk tasymaldaý kólemi 633,2 myń tonna bolyp, 2022 jylǵa salystyrǵanda 13,5 paıyzǵa ósken. Derekke súıensek, teńizben tasymaldaý damyp jatyr. Oǵan qosa ótken jyly Kaspıı teńizi arqyly birneshe jobalar bekitilip, ınvestısııa kólemi de naqtylanǵan. Eger ekonomıkalyq bastamalardyń bolashaǵyna alańdasaq, ekologııalyq qaýip-qaterdi nazarǵa alý qajet. Osy rette jas zertteýshilerdiń kemesi apattyq tehnogendik lastanýdan tazartýǵa kómektesetini anyq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda jalpy agroónerkásip keshenine aýqymdy reforma jasaý qajet degen edi. Osylaısha, jańa tehnologııalardy engizip, jerdi jáne basqa resýrstardy utymdy paıdalanýdy mindettedi. Dál osy múmkindikti jastar jasandy ıntellektiniń kómegimen júzege asyrýǵa erekshe mán berip otyr.
