Sýretti túsirgen – avtor
«Qońyr kúz edi. Aq jaýyn sebelep tur. Jol laısań. Altaı óńiriniń eń bir júdeń shaǵy, kóńilsiz shaǵy. Soqyr tuman onyń bıik silemderin jym-jylas qyp jutyp qoıypty. Endi bókterlep kelip qanat jaıyp kúrgeılep alǵan. Taý da birte-birte alasaryp, adyrly jota-qyratqa aınalyp shógip bara jatqan sııaqty. Ár jerde seldiregen oıdym-oıdym shoq aǵashtar bolmasa, etekte burynǵydaı ný orman da joq, úrkip baryp sonaý joǵarydaǵy alqym-alqymdarǵa tyǵylyp qalypty. Qaraǵaıly ózekke kire bergenimde ókpe tustaǵy jylǵadan saldyrlaǵan dybys estildi. Artynsha-aq súrlem tıegen yrdýan arba shyǵa keldi...», dep bastalatyn shyǵarma oqyrmandy birden shyrmap áketeri sózsiz. Basty keıipker Qasym bilim alǵan Topqaıyń aýylyna araǵa ondaǵan jyl salyp oralǵan. Sondaǵy súrlem tıegen arbaly atty tizgindep bara jatqan aq túbit shálili kelinshek synyptasy ári alǵashqy bala mahabbaty Altyn edi. Altyndy kezdestirgeni sol, mektep-ınternat qabyrǵasyndaǵy qyzyqqa toly balapan murt jasóspirim kezi, dostary, muǵalimderi eske túskeni.
Qasym irgedegi 30 shaqyrym jerdegi aýylda jeti synyptyq mektepti támamdaǵan soń, ata-apasynyń nusqaýymen Topqaıyńnyń mektep-ınternatyna kelip ornalasady. Ornalasý da op-ońaı emes edi. Osy tusta jazýshynyń sýretkerligi qandaı edi?! Qasymnyń mektep dırektoryna kirip-shyqqan sátin aınytpaı baıandap, oqyrmannyń kóz aldyna tastaı salǵan. Maımuryn degen laqap atqa ıe dırektordyń mańǵazdyǵy, álemdi ózi ǵana bılep-tóstep turǵandaı kergýi keıbir basshylarǵa tán qasıet edi. Shyndyq solaı emes pe?!
«Dırektor sharshap-shaldyǵyp biraýyz sózdi zorǵa taýysty da, aryzymyzdy stol ústine serpe salyp, arqalyqqa sylq etti. Taǵy da dym syzbaı únsiz jatty. He de bolsa bir lebizin estip keteıin dep, men de miz baqpaı otyryp aldym. О́zime belgili, eger ınternatqa qabyldamasa oqı alatyn túrim joq. Bir zamatta baryp: – Jatar jeriń bar ma edi? Joq bolsa «yntyrnattyń» jataǵyna birdeme etip túnep shyǵarsyń. Erteń kel» dep qyr ete qaldy. Kómeıiniń bostaý ekenin sezgen soń, «almaı qaıda barasyń» degen oımen úndemeı ǵana aıaǵymnyń ushymen basyp tysqa shyqtym» dep sýretteıdi. Beınebir psıhologııalyq kartına jazyp otyrǵandaı.
Qasymnyń qyzyǵy ınternatqa ornalasqan soń bastalǵan. Dosyn da, alǵashqy bala mahabbatyn da sonda jolyqtyrǵan. Orynnyń kemdigi bolǵanymen, sol zamandaǵy jasóspirimderdiń keńdigin aıtsańshy. Bir tósekke eki bala syıysyp jatqan. Qasymdy kórshi aýyldan keldiń dep, úlkender jaǵy keýdesinen ıtermedi, shalbaryń jyrtyq dep, kemsitpedi. Dókeılerdiń biri aýyldan kelgen baladan baýyrsaq dámetkeni bolmasa, qoqan-loqy kórsetý degen atymen joq. Ony janyna jaqyn tartqan Jaryqjuldyz edi. Shyn esimi Qomshabaı. Sol-aq eken, ınternatqa bastyqsymaq sary áıel kirip kelip, bárin byqpyrt tıgendeı qylady. Artynsha úıinde sý taýsylyp qalǵanyn aıtyp, shyǵyp ketedi. Barmaýdyń amalyn izdegen balalar bir-bir kitapqa shuqshııa qalady. Sóıtip, Jaryqjuldyz ben Qasym barady. Barǵany bar bolsyn, ózen jaǵasynda attary móńkip, arbanyń dóńgelegin syndyrady. Sol jerde ǵoı, alǵash Altynnyń án salǵanyn estip, Qasym ekeýi tanysady. Iá, áýelde áńgimesi jaraspaǵan. Keıin Altyn, Qasym, Jaryqjuldyz úsheýi sabaqqa birge daıyndalyp, aralasyp-quralasyp júrdi. Bir-birine jazǵan óleńderin oqyr edi. Tipti Qasym men Altyn bir-birine sezimderin de bildirip úlgerisken. Aýylǵa Almataı kelmegende, ekeýin taǵdyr qosar ma edi?! Ekeýi baqytty da baıandy ǵumyr kesher me edi?! Olaı bolsa, bálkim, Qasymnan qalamger shyqpas pa edi?! Almataı dep otyrǵanymyz, aýylǵa jańadan kelgen qazaq tili muǵalimi, mektep dırektory Maımurynnyń týysqan inisi edi. Ol Qasymǵa tórt qoıyp júrgenimen, ózine jaqyn tartty. Bir kúni úıine (dırektordyń úıinde turdy) ertip baryp, eshkimde joq óte qundy kitap syılaǵan edi. Syılamaǵan, oqýǵa bergen. Muqabasynda «qazaq tili» dep jazylǵanymen ishi «Shuǵanyń belgisi» degen áńgime edi. Onyń avtory Beıimbet Maılın ekenin Qasym bilmegen de. Jata-jastanyp oqydy, jattap aldy. Tipti qaǵazǵa kóshirip, ony kúpáıkesiniń jyrtyǵyna tyǵyp qoıǵan. Keıin Almatyǵa barǵanda avtoryn taýyp alǵysy kelgen. Iá, ol zamanda Alash arystary týraly aıtylmaǵan. Ol zaman deımiz, bertingi tarıhta da Alash, Alash Orda týraly oqı almadyq qoı. Kerisinshe, Táýelsizdik týy astynda bilim alǵanymyzben, KSRO tarıhyn kemirip oqytty...
Almataıdy aıtamyn, kúnderdiń kúni Altyndy alyp qashypty. Ony estip, ashýǵa býlyqqan Qasym Almataıdy pyshaqtap tastaýǵa da bekingen. Aqyry ol Almatyǵa ketti. Sol ketkennen oralyp turǵany osy ǵoı. Kele sala aıaqasty Altynǵa jolyqty. Alaıda Altyndy arbada kezdestiremin dep oılamaǵan. Sabaǵyn jaqsy oqyǵan tııanaqty qyz edi. О́neri de bir tóbe-tuǵyn. Soǵan qarap, sıyr fermasynda emes, úlken qyzmetke laıyq dep oılasa kerek. Taǵdyrdyń jazýy sol bolǵan shyǵar. Onyń ústine Almataıdan ajyrasyp ketipti. Aralarynda bir ul bar eken. Qasymdy ertip, aýyl shetindegi taqtaı shatyrly óziniń úıine alyp kelse, tórde jaqyn dostary Jaryqjuldyz otyr. Sóıtse, ol da áli úılenbegen. Altyn qoldan kelgenshe, kóılegin jýyp, útiktep, kómektesip júretin kórinedi. Arǵy jaqtarynda jylt etken sezim de joq emes sekildi.
Povesti qolǵa alsańyz, bir demde-aq oqyp shyǵaryńyz anyq. Oqı otyryp, ınternattaǵy oqýshylardyń aıanyshty kúnderin sezinesiz, anaý muǵalimderdiń laqap attaryna eriksiz ezý tartasyz. Aýylǵa ámirin júrgizip otyrǵan mektep dırektorynyń áreketi de túrli oıǵa jeteleıdi. Oqı otyryp, oı qorytasyz. Internet pen ınternattyń balalaryn salystyra otyryp, búgingi zamanǵa álbette, shúkir aıtasyz.
