Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jylqy súti jarnamany qajet etpeıdi
Veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dáýlet Ibragımovti arnaıy izdep barǵanmyn. Aıtpaqshy, keıipkerimiz 10 jyldan beri bıe baılap, saýmal iship júr. Odan bólek, jurt aqshasyna satyp alyp jatyr. Shymkent qalasyndaǵy burynnan qymyz baptap júrgen dos-jarannan ádisin úırenip, az ýaqyt bolsa da dáris alǵan aýyl sharýashylyǵy mamany bilgenin bizben bólisýdi teris kórmedi.
– Qymyz daıyndaýǵa bap kerek, árıne. Kıikoty degen shóp bar. Taýly ólkede kezdesedi. Sol shópti Qazyǵurt jaqtan aldyryp, úırengenim boıynsha úlken qymyz quıatyn ydysty ystadym. Burynǵylar paıdalanǵan aǵash kúbi ne saba joq. Kıikotymen ystamas buryn álgi ydysymnyń ishin qoıdyń quıryq maıymen sylap daıyndaǵanmyn. Osylaısha, kórgenimiz ben estigenimizdi qatar alyp, qoldan kelgenshe qymyz baptap júrmin. Ázirge qymyzyń jaman degen eshkim joq, – deıdi ol.
Qymyz daıyndaýdyń beıneti kóp. Áıtse de kelgen qonaqtardy kútýshiler Dáýlet aǵa daıyndaǵan qymyzdy jaǵalaıdy.
– Baıyp keteıin dep bastamadym bul kásipti. О́zimniń jylqyǵa degen qumarlyǵym shyǵar. Áý basta baǵany 800 teńgege qoıǵanbyz. Al keshegi indet kezinde saýmaldyń lıtri 1 200 teńgege deıin bardy. Shynyn aıtý kerek, baǵany óreskel ósirgender kóp. Keıbiri jemshóp baǵasyn aýyrlady. О́zim úıdegi jeńgeńe myqtap tapsyrdym. Baǵa óspesin dedim. Ar jaǵyndaǵy halyqtyń alǵysy da maǵan jetedi, – deıdi ol.
Koronavırýs keseli bastalyp, ýshyqqan sátte halyq medısınadan góri óz betinshe em izdegeni ras. Aqparat túrlishe tarap, as sodasy, pııaz ben sarymsaq, quıryq maı men qymyz, sońynda saýmaldyń jarnamasy jer jardy. Shubat, zimbir, lımon, tipti adyraspan tútini de qalys qalmady budan.
– Saýmalǵa jarnama kerek emes. Onyń densaýlyqqa paıdasy týraly halyq onsyz da óte jaqsy biledi. Men bir-aq mysal aıtaıyn. Anam ishki qurylysy aýyryp, naqtysy óti tolyp, mazasy qashyp júrgen ýaqyt. Udaıy qalta-qalta dári aldyrtyp, qyrýar qarjyǵa emdetip júrdik. Men saýmal ishýge keńes berip, birtindep ishe bastady. Tórtinshi kún degende zapyran qusty. Sodan beri tamaq alysy jaqsaryp ketti. Ekinshi mysal, kórshi káris ultynan jasy úlken apa bar edi. Ol ishek qaterli isigine shaldyqqan. Tipti Koreıaǵa baryp emdelip, pyshaqqa da túsip keldi. Dárisin qabyldap júrip, saýmaldy da ishe bastady. Endi bir kezekte qaıta tekserilýge barady. Sóıtse, káris dárigerler suraǵan kórinedi. «Ne istediń?», «Qandaı em qoldandyń?» degendeı ǵoı. Bul kisi saýmaldy aıtqan. Sóıtse, olar saýmaldan aıyrylmaýǵa keńes beripti, – dep yntalana sóıledi Dáýlet Ibragımov.
Keıipkerimizdiń aıtýynsha, jylqy sútinde aǵzaǵa kerek dárýmender kóp. Ári olar óte kúshti bolyp keledi. О́kpe aýrýyn jazatyn qymyzdyń asqazan-ishek joldary, baýyr men ót qyzmetine paıdasy orasan. Teri aýrýlary men júıke júıesin tynyshtandyratyn qasıeti bar.
– Kez kelgen adam aýyrǵanda ımmýnıtet qory túgesiledi. Negizi bul saýmal degenimiz birden aýrýmen kúrespeıdi. Tek bizdiń ımmýndyq qorymyzdy kóbeıtedi. Durys túsindirdim be, eger siz aýyrǵan jaǵdaıda saýmal ne qymyz ishken kezde sizdegi jetispeýshi vıtamındi tolyqtyrady. Sol kezde sizdiń aǵzańyz esh dári-dármektiń kómeginsiz, udaıy aýrýmen ózi kúrese beredi. Jylqy sútiniń boıynda 28 túrli dárýmen bar eken. Saýmal men qymyzdyń, shubat, jalpy, aǵarǵannyń qudirettiligi osynda, – dedi ǵylym kandıdaty.
Aıtpaqshy túıe sútin qaınatyp ishken durys. О́ıtkeni brýsellez, qazaqsha ataýy saryp dep atalady, sol kezdesedi. Al jylqy maly buǵan tózimdi. Maman pikiri osyndaı.
Bir bıe bir otbasyny asyraıdy
Qymyzdyń qymbattaýy da qarapaıym elge qıyn. Bilýimizshe, baǵa kóterilýdiń bir sebebi – jepshóp baǵasynda. Mysaly, kúrish jeminiń qaby 3 000-4 000 teńge, 40 kelilik bir qap bıdaıdyń baǵasy – 6 500-7 000 teńge. Jońyshqanyń býmasy – 1 200-1 300 teńge. Baǵa jyl saıyn ósip jatyr. Bunyń bári jylqy ustap, bordaqy men bıe baılaǵandardyń ámııanyna jaqsylap áserin beredi.
– Bıe 700 gramnan bastap tuqymyna qaraı lıtrden asyryp bere alady. Mysaly, meniń bıem kúnige bes myń teńge tapty delik. Eki myń teńgesin ózi jeıdi. Qalǵan myń jarym teńge azyq-túlikke. Sońǵy myń jarym teńge jemshóp tasymaly men basqa da usaq-túıekterge. Negizi, ár otbasy jylqy ustap, bıe baılasa, qıyndyǵyna tózse, shynymen olarǵa artyq jumys izdep qajeti joq. Bir qulyndy bıe bir otbasyny asyraıdy. Saýmal men qymyz qazaq barda jerde qalmaıtyny anyq, – deıdi atqumar aǵamyz.
Kıesinen qoryqsaq eken...
Ǵylym kandıdatynyń aıtýynsha, negizi jylqy maly aqpannan bastap mamyrǵa deıin tóldeı beredi. Qulyny jerge túskennen bastap ábden býyny bekigenshe emgen durys. Bul – eki aı bıe men qulyndy aıyrmaısyń degen sóz. Merzimi bitkennen keıin úıretilgen bıeni kúnine bes mezgil saýyp ishe beresiz. Qulyndaǵan baıtalǵa bir-eki aptadan soń qaıta aıǵyr túsedi. Minezdi bıeler kezdesse, úsh aıdan keıin saýdyrmaı qoıýy múmkin. Keıbiri ishindegi qulyn qozǵalǵansha saýdyra beredi.
– Osy shildede qymyz ishýge bolmaıdy degen de áńgime bar, – dedim men de estigenimdi alǵa tartyp.
– Bul endi jańsaq pikir, – dedi Dáýkeń mańdaıyn súrtip. – Shildede qaýyn-qarbyz pisip, sonyń jarnamasyn alǵa tartyp júrgenderdiń sózi. Qymyzdy jyl on eki aı ish. Saǵan dári de keregi joq, aýrý da jolamaıdy. Negizi bizde, ashyǵyn aıtý kerek, qymyzdy baptap usynyp júrgender joqtyń qasy. Qaraǵandy, Shymkent sııaqty qalalarda mamandar da bar. Sondaı-aq saýylǵan jylqy súti men sııaqty bıe baılaıtyndardyń úıinen saýmal kúıinde birden satylyp ketedi. Beınettiń eń ońaıy da sol. At baptap, qymyz daıyndaıtyndar óz isin súıse ǵana sonyń beınetine tózbeı me?!
Ár janýardyń kıesi baryn burynnan biletinbiz. Budan túsingenimiz, maldy eshqashan urýǵa bolmaıdy. Ásirese saýyp otyrǵan maldy. Qazaq mundaıda súti qashady dep yrymdaýshy edi. Jasynan jylqyshynyń kómekshisi bolyp, birte-birte mal sharýashylyǵy salasynda memlekettik qyzmetke deıin atqarǵan atqumar jan jylqy men qymyz qasıeti týraly aıtýdan jalyqpaıdy. Ári túske deıin baqsań, tústen keıin ıesiniń tileýin birge tileıtin tekti janýar týraly bizdiń halyqta áńgime kóp qoı.
Qymyz dese, qyzaryp qalamyz
Endi statıstıkalyq málimetterdi sóıletsek. Respýblıka boıynsha 2022 jyl 29,3 myń tonna jylqy, 17,4 myń tonna túıe súti óndirilgen. Bul – Aýyl sharýashylyǵyndaǵylar resmı usynyp otyrǵan málimet. О́ıtkeni jeke adamdar saýyp otyrǵan sút bul esepke kirmeıdi. Eger kirse, budan birshama kóp qymyz ben shubat sapyratynymyz aıdan anyq. Sondaı-aq salalyq mınıstrliktiń 2019 jylǵy 15 naýryzdaǵy №108 buıryǵymen bekitilgen «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý» qaǵıdalaryna sáıkes bıýdjet qarajaty esebinen qymyzdy óndirý jáne óńdeý qunyn arzandatýǵa lıtrine – 60, shubatqa 55 teńgeden sýbsıdııa tólenedi. Al asyl tuqymdy túıeniń bir basyn satyp alýǵa 100 myń teńge qaralǵan.
Qazir mınıstrlik jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý boıynsha pysyqtalyp jatqan Jol kartasyna sáıkes 2026 jyly Mańǵystaý jáne Aqtóbe oblysynan shubat óndiretin eki jobany iske qosý josparlanypty. Qos jobanyń jalpy quny – 1,2 mlrd teńge, qýattylyǵy – jylyna 2,9 myń tonna shubat óndirý.
Bir belgilisi, Ulttyq statıstıka bıýrosy kórsetkendeı, byltyr respýblıkada 270 myńnan astam Oısyl qara tuqymy men 4 mln basqa jýyq Qambar ata túligi tirkelipti. Salystyrmaly túrde qarasaq, elde jyl ótken saıyn tórt túlik basynda ósim jaqsy-aq. Biraq ónimin tolyqqandy ózimizde ıgerý júzege aspaı keledi. Ár jerden kıiz úı tigip, qymyz sapyryp, shubat quıyp satatyn usaq saýda oryndarynan bólek, jekelegen adamdar biriniń estýimen biri qabyldap, saýmal saýdasyn júrgizip tur. Múıizdi iri qara men túıe sútine qatysty irili-usaqty jobalar baryn da bilemiz. Al jylqyǵa kelgende jaǵdaı belgili. Qymyz óndiretin shaǵyn zaýyt ne seh bolmaǵan soń ózgeler aldynda qyzaraqtaıtynymyz ras endi.
