Tili birdiń tilegi bir

Ulttyq akademııalyq kitap­ha­na­da ótken basqosýda mem­le­kettik tildiń qoǵamdaǵy róli men ony kúsheıtý jo­lyn­daǵy túıtkildi máseleler talqylandy. Jıynǵa Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń oryn­basary – Prezıdent Ákim­shi­­ligi QHA Hatshylyǵynyń meń­gerýshisi Marat Ázilhanov, Ha­lyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵa­my­nyń prezıdenti Raýan Kenje­hanuly, Senat depýtatta­ry Nurtóre Júsip, Gennadıı Shıpovskıh, Májilis depýtaty Natalıa Dementeva, akademık Sherýbaı Qurmanbaıuly, QHA múshesi, ilespe aýdarmashy Kamal Álpeıisova, «Orys, slavıan jáne kazak» EMB tóraǵasy Vladımır Bojko, «Qazaqstan ýkraındary radasy» EMB tóraǵasy Iýrıı Tımoshenko, «Astanadaǵy ózbek etnomádenı ortalyǵy» tóraǵasy Sherzod Pýlatov, «Assambleıa jastary» RQB tóraǵasy Tımýr Jumyrbaev, «Qazaqstan» telear­na­synyń telejúrgizýshisi Alla Gavrına qatysty.

– Memlekettik til men ege­mendik – egiz uǵym, al til – ulttyq sana­nyń ózegi. Assam­bleıa­nyń kóptegen múshe­si­niń memlekettik tildi jo­ǵa­ry deńgeıde meńgergeni, olar­dyń arasynda tanymal qoǵam qaıratkerleri men depýtattar bar, ásirese, jastardyń kóp ekeni qýantady. Bul – Assambleıanyń mem­lekettik tildi ilgeriletý jáne onyń mártebesin nyǵaıtý jó­nin­degi kúndelikti jumysynyń nátıjesi. Menińshe, qazaq hal­qy­nyń má­denıeti olardyń ómir saltyna aı­nalsa, memlekettik tildi olar óz tilindeı qasterleıdi. Biz barlyq jumysymyzda osy qaǵıdany ustanamyz. Birinshiden, árbir otan­dasymyz orta mektepti bitirgen soń memlekettik tildi tolyq meń­­gerýge tıis. Ekin­shi­­den, qysqa mer­­zimde qazaq tilin úırenýge jaǵ­daı jasaımyz. Máselen, «Myń bala» respýblıkalyq mádenı-aǵartý jobasynyń ózi bir tóbe. Jyl sa­ıyn 300-ge jýyq jasty qamtıdy. Baǵdar­lama aıasynda «Til mekte­bi», «Asyl sóz», «Sende bir kirpish dúniege...», «Tıimdi tildik orta», «Ózim týraly» syndy is-sharalar uıymdastyrylady. Mundaǵy bizdiń kózdegen mejemiz – memlekettik tildi úıretý arqy­ly otandyq biregeılikti qalyp­tas­tyrý, qoǵamdyq kelisim men el birligin nyǵaıtý, – dedi Marat Ázilhanov.

Otyrysqa qatysýshylar mem­lekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin balalarǵa arnal­ǵan anımasııalyq týyndylar shyǵarýdyń, kópshilikke arnalǵan kıno ónimderi men ǵylymı-ta­nym­dyq ádebıetter qoryn molaıtýdyń, áleýmettik jelilerde aǵartýshylyq baǵyt­taǵy arnalar ashýdyń mańyz­dylyǵyna nazar aýdardy.

– Qazaq tiliniń memlekettik til retinde elimizdegi túrli ult­tar­dy biriktiretin úlken múm­kindigi bar. Osydan birshama ýaqyt buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesýde memlekettik tildi nyǵaıtý isindegi ózekti máselelerdi tal­qyladyq. Prezıdenttiń piki­rin­she, eń aldymen, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn art­ty­rý­ǵa ba­ǵyt­talǵan prak­tıkalyq ju­mys­tarǵa basym­dyq bergen jón. Onyń ishinde bilim berý isindegi, tehnologııadaǵy jáne medıa salasyndaǵy qazaq­sha kontent pen sıfrlyq ónim­derdi ázirleýge aıryqsha mán berý qajet. Sondaı-aq bizdi memlekettik tildi ǵylym men tehnıka tiline aınaldyrý baǵytynda jumys júrgizýge shaqyrdy. Aldaǵy ýaqytta «Qazaq tili» qoǵamy aımaqtar boıynsha til-ádebıet páni muǵalimderiniń forýmdaryn ótkizemiz. Bas­qosýda óńirdegi ulttyq ónerdiń, tildiń na­sı­hat­tal­ýy, oqytylýy aıa­syn­da­ǵy prob­lemalar orta­ǵa salynyp, jan-jaqty talqylanady. Oqý­shylar arasynda túrli baıqaý uıymdastyramyz, olımpıada sanyn kóbeıtemiz. О́ıtkeni bilim ordalaryndaǵy tildiń áleýeti bir izge qoıylmaı, memlekettik qyzmet sekildi bıik minberlerdegi sapa ózgermeıdi. Sondyqtan jańa­­­sha kózqaras, múmkindik, ádis­teme qajet. Álemdik tájirı­be­de má­denı, gýmanıtarlyq sı­pat­­taǵy uıym­dar endaýment qorlar arqyly jumys isteıdi. Qoǵam qyzmetin odan ári jandandyrý úshin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen osy tájirıbeni engizip jatyrmyz. Aıta keterligi, alǵash bolyp Memleket basshysy óz atynan úlesin qosty, – dedi halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezı­denti Raýan Kenjehanuly.

Jalpy, memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý memle­ket­­tik saıasattyń mańyzdy baǵy­ty bolyp keledi. Osy rette Senat depýtaty Nurtóre Júsip ár­túr­li áleýmettik toptardyń, onyń ishin­de jastardyń arasynda til taza­lyǵyn saqtaý úshin oqý jáne jazý saýattylyǵyn art­tyrý­ǵa arnalǵan is-sharalardyń qajet­ti­li­gi­ne erekshe toqtaldy.

– Til – ózindik jandyq sıpaty bar turaqty damýshy. О́kinishke qaraı, bizdiń jastar legi qazir «á», «ń» árpin qurbandyqqa shalyp júr. Kóp jaǵdaıda ony «a», «n» árpimen aıtady, jazady. Ár áriptiń ózindik boıaý, yrǵaǵy bar. Qazir jasandy ıntellektiniń dáýiri. Sondyqtan onyń mıyna jazylatyn qazaq tiliniń másele­sin jedel sheship alýymyz kerek. Ár ulttyń óziniń tildik boıa­ýyn saqtaıtyndaı sıfrlyq qa­zan qalyptastyrý qajet. Plat­formalardy qazaqshalap, til úırenýge múmkindik beretin otan­­dyq aqparattyq júıelerdi kóbeıt­ken durys, – dedi ol.

Elimizdi meken etetin ózge etnos ókilderi qazaq tilin qo­sym­sha úırený úshin Assambleıa aıasyndaǵy ortalyqtarǵa júginedi. Iаǵnı bas qosý platformasy bar. Endi onyń mazmunyn baıyta túsý úshin eki jaq ýaǵdalastyqtyń jańa deńgeıine qadam basty. Taraptar bul birlesken joba mem­lekettik tildiń biriktirýshi ále­ýetin kóterýge, qazaq tiliniń et­nos­aralyq qatynas tiline aınalýyna odan ári yqpal etetinine senim bildirdi.

– Memorandým aıasynda bizde josparda kóp is-shara bar. Árı­ne, birinshi kezekte – Memle­ket basshysynyń bergen naqty tapsyrmasy. Iаǵnı bolashaqta qazaq tili memlekettik ultaralyq tilge aınalýǵa tıis degen baǵyttyń tujyrymdamasynda naqty qa­dam­dar jasaıtyn bolamyz, – dedi Senat depýtaty Gennadıı Shıpovskıh.

Talqylaý barysynda Májilis depýtaty Natalıa Dementeva «Til – kez kelgen eldiń táýelsizdigin, ege­mendigin qam­tamasyz etetin qural» ekenin basa aıtty.

– Til arqyly halyq damıdy. Til bolmasa, el bolmaıdy. Osydan 15-20 jyl buryn qazaq tilinde sóıleıtin biz sııaqty ózge etnos ókilderi saýsaqpen sanarlyq edi. Kúnnen-kúnge, jyldan-jylǵa ózge ult ókilderiniń qazaq tiline degen súıispenshiligi artyp keledi. Biz úshin bul – óte qýanarlyq jaǵdaı, – dedi depýtat.