Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizde sıfrlandyrý úderisine erekshe basymdyq berý zamanaýı sıfrly tehnologııalarǵa negizdelgen eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý bastamasymen tikeleı baılanysty. Osy maqsatta 2017 jyly eldiń Úshinshi jańǵyrýy aıasynda 2018–2022 jyldarǵa arnalǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi. Bul baǵdarlamanyń negizgi baǵyty – el ekonomıkasyn damytýdy jyldamdatý arqyly básekelestikti arttyrý jáne keleshekte sıfrly tehnologııany qoldanýdyń esebinen halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý.
Memleket basshysy Q.Toqaev el ekonomıkasyn damytý úshin sıfrly tehnologııalardy belsendi endirýdiń mańyzdylyǵyn birneshe ret atap ótti. Sońǵy ret ótken jyly sheteldik ınvestorlar keńesinde Prezıdent sıfrlandyrý úrdisine Qazaqstan úshin ulttyq deńgeıdegi basymdyq degen baǵa berdi. Prezıdenttiń aıtýynsha, aldaǵy birneshe jylda elimiz Eýrazııa júreginde eń iri jáne aldyńǵy qatarly sıfrly habtyń birine aınalýdy maqsat tutyp otyr. Sıfrly tehnologııalardy endirýge jumsalǵan kúsh-jiger halyq sanasyna tikeleı áser ete otyryp, qoǵamnyń bet-beınesin túbegeıli ózgertip keldi.
Búginde zamanaýı sıfrly tehnologııalar ár azamattyń kúndelikti ómiriniń ajyramas bóligine aınalyp úlgerdi, olar kún ótken saıyn ómirimizdiń túrli salasyn kóbirek qamtyp keledi. El jastary zamanaýı sıfrly tehnologııalardy jyldam ıgerip, jahandyq úrdistiń barlyq ıgiligin qoldanýǵa sheksiz múmkindik alyp otyr. Atap aıtqanda, ınternet jáne uıaly telefonda qoljetimdi Facebook, Twitter, YouTube sııaqty áleýmettik jelilerdi keń qoldaný arqyly aqparatty jyldam alý jáne túrli salada jastardyń óz betimen bilimi men qabiletin arttyrýyna qolaıly jaǵdaı qalyptasyp keledi.
Degenmen álemdik sarapshylar men saıasatkerler arasynda sıfrly tehnologııalardyń óskeleń urpaqqa tıgizetin yqpaly men jasandy ıntellektiniń keleshegi týraly birjaqty kózqaras joq. Keıbir sarapshylar zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııanyń qaryshtap damýyn jarqyn keleshektiń bir kórinisi retinde qarap, qoldaý bildirse, keıbiri jastardyń sanasyna tıgizetin jaǵymsyz yqpalyn alǵa tartyp, múldem qarsy shyǵady.
Búgingi kúni sıfrly keńistikte jastar erekshe belsendilik tanytyp otyr. Sebebi keıingi jyldary Qazaqstanda jastar arasynda ınternet qoldanýshylar sany artyp, áleýmettik jeliler men túrli onlaın-platformalarda belsendilik aıasy keńeıip keledi. TNS derekterine sáıkes 2020 jyldan bastap elimizde áleýmettik jelini paıdalanýshylar sany kúrt ósken. 2021 jyldyń qańtarynda jalpy sany 12 mln adamǵa jetip, 2020 jyldyń basymen salystyrǵanda 26%-ǵa (2,5 mln adamǵa) artty. 2020 jyly áleýmettik jeliler ózderin kez kelgen aýdıtorııamen baılanystyń negizgi arnasy retinde tanytty. Oǵan bir jaǵynan álemde oryn alǵan postpandemııalyq kezeń de óziniń belgili bir deńgeıde yqpalyn tıgizgenin aıtpasqa bolmaıdy. Jalpy, Qazaqstanda 2021 jyly statıstıkalyq derekterge sáıkes áleýmettik jelini qoldanýshylardyń úles salmaǵy 63,5% -ǵa deıin jetti.
Nátıjesinde, keıingi jyldary ınternet keńistiginde, áleýmettik jelilerde elimizdiń kúndelikti ózekti saıası máselelerin talqylaýda jastardyń azamattyq-saıası belsendiligi artyp kele jatqany baıqalady. О́z kezeginde ınternet keńistiginde azamattardyń keri baılanysy mańyzdy saıası máselelerdi sheshýde bılik pen qoǵam arasyndaǵy ózara árekettesýdiń jańa formalaryn qalyptastyrýǵa jol ashady degen úmit bar. Osylaısha, bılik pen halyq arasyndaǵy zamanaýı kommýnıkasııalyq ózara is-qımylda sıfrlyq tehnologııalardyń róli basymdyq tanytyp otyrǵanyn kórýge bolady.
Jastar saıası oqıǵalardy, bastamalar men usynystardy talqylaýǵa ońaı qatysa alady. Keleshekte bul kez kelgen ishki nemese syrtqy saıası oqıǵaǵa qatysty ınternet pen áleýmettik jelilerde jastar ózderiniń jeke pikirlerin erkin bildire alatyn deńgeıge jeteleıdi. Sıfrly tehnologııalardyń kómegimen memlekettik organdardyń qyzmetin, partııalardyń baǵdarlamalary men bergen ýádeleriniń tolyq oryndalýyn, sot sheshimderiniń ashyq jáne adal iske asýyn ońaı baqylaýǵa múmkindik týady. Sol arqyly keleshekte elimizde «elektrondy demokratııanyń» damýyna sózsiz jol ashylady degen boljamdar aıtylyp júr. Sonymen qatar ekonomıka men bıznesti damytý salasynda sıfrly tehnologııalar el jastary úshin jańa múmkindik týdyryp otyrǵandyǵyn basa kórsetý kerek. Jastar jańa startaptar arqyly elimizdiń ınnovasııalyq jáne ekonomıkalyq damýynda qozǵaýshy kúsh retinde tanylyp keledi
Alaıda sıfrly álemniń jastardyń sanasyna, minez-qulqy men dúnıetanymyna tıgizip otyrǵan teris yqpaldaryn aıtpasqa bolmaıdy. О́ıtkeni qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna sıfrlyq tehnologııalardy belsendi túrde engizý qoǵamda qalyptasqan qatynastar júıesine sózsiz ózgerister alyp keldi. Internette bos ýaqytyn kóbirek ótkizetin jastardyń basym bóliginiń sanasy men minez-qulqy túrli aqparat yqpalymen ýaqyt talabyna sáıkes aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrap otyrǵandyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Naqty aıtqanda, jastardyń sanasy men dúnıetanymyna keri áserin tıgizetin kóptegen zamanaýı aqparattyq arnanyń kesirinen jastardyń manıpýlıasııalyq yqpal etý obektisine aınalý qaýpi artyp otyr.
Oǵan mysal retinde áleýmettik jeliler kómegimen ınflıýenserler dep atalatyn jeli qoldanýshylary túrli kóńil kóteretin kontentter arqyly kópshilik sanasyna yqpal etetin saıası ıdeıalardy da tarata alady. Jastar ózderi qaraıtyn jelilerdegi tanymal tulǵalardyń yqpalyna qalaı túsip, sanasyna qandaı ıdeıalardy sińirip jatqanyn baıqamaı qalýy da múmkin. Osylaısha, áleýmettik jelilerde keń kólemde ózine loıaldy aýdıtorııasy bar belsendi qoldanýshylar túrli qaýeset pen boljamdy aıta otyryp, qasaqana arandatý arqyly shyndyqty ádeıi burmalaý sııaqty manıpýlıasııalaý tehnologııalaryn qoldanady.
Sonymen qatar destrýktıvti saıası kózqarastardyń, «feık» aqparattardyń áleýmettik jeliler men BAQ-ta keńinen taralýy, qoǵamdy baǵdarynan adastyryp qana qoımaı, jastardyń kóńil kúıi men minez-qulqyna keri áserin tıgizedi. Bul óz kezeginde jastardyń el ishindegi saıası jaǵdaıdy túsinýdiń shynaıylyǵyn burmalaýy múmkin. Saldarynan aqparattyq keńistikte ınternet belsendilerdiń saıası maqsattaryn, qoǵamdyq pikirin, narazylyq kóńil kúıin bildiretin quralyna aınalý qaýpi bar. Ondaı jaǵdaıda áleýmettik jeliler tez arada túrli narazylyq, qarsylyq bildirýshi elektoratty jumyldyratyn quralǵa aınalyp kete alady. Ony biz keıingi jyldary elimizdiń ár túkpirinde bolǵan etnosaralyq jáne áleýmettik qaqtyǵystardan kóre aldyq.
Degenmen sıfrlandyrý úderisi – joǵaryda aıtylǵandaı toqtaýsyz alǵa qaryshtap damyp bara jatqan álemdik trend. Bul álemdik trendten elimiz tys qala almaıdy. Sondyqtan jahandyq trendke jyldam beıimdelip, elimiz ekonomıkalyq, ınnovasııalyq jáne tehnologııalyq tustaryn jetik meńgerip, paıdaly jaqtaryn barynsha alýǵa tıis. Al jastardyń aqparattar aǵymyn saraptap, synı oılaý qabiletin damytý qajet. Jastar barlyq máseleni rasıonaldy jáne demokratııalyq tásil turǵysynan qarastyrýǵa tıis. Memleket osy oraıda álemde sıfrlandyrý úderisinen týyndaǵan transformasııa jaǵdaıynda aqparattyq qaýipsizdik salasyna qatysty zańnamalyq negizderdi qaıta qarap, olardy ýaqyt talabyna saı únemi jetildirip otyrýy qajet.
Núrken AITYMBETOV,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty
Saıası zertteýler ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri
