Memleket basshysy ótken jylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda da: «Ádildik, ınklıýzıvtik jáne únemshildik jańa ekonomıkalyq baǵdarymyzdyń ózegine aınalady», dep aldaǵy ekonomıkalyq reformalardyń basty basymdyqtarynyń biri únemshildik, ıaǵnı ysyrapshyldyqtan arylý ekenin atap aıtty.
Bul baǵytta osy aıdyń basynda jańadan qurylǵan Úkimet alǵashqy da batyl qadamyn jasady. Premer-mınıstr Oljas Bektenov 9 aqpanda Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi iske asyrý máseleleri jóninde ótkizgen keńeste bıýdjet shyǵystary tolyǵymen ekonomıkalyq tabys ákelýge baǵyttalyp, ónimsiz shyǵystar tolyǵymen joıylýy kerektigin aıta kelip: «Qarjy mınıstrligi 10 kún ishinde respýblıkalyq bıýdjetke jáne bir aı ishinde jergilikti bıýdjetterdiń barlyǵyna tekserý júrgizip, asa mańyzy joq shyǵystardy aıtarlyqtaı qysqartýǵa tıis. Eshkim de aqshany orynsyz shashpaýy kerek», dep naqty tapsyrma berdi. Al 20 aqpanda bolǵan Úkimet otyrysynda Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov bıýdjet shyǵystaryn ońtaılandyrý maqsatynda ónimsiz pozısııalardy anyqtaý úshin júrgizilgen qosymsha tekseris nátıjesinde 300 mlrd teńgeden astam qarajat ońtaılandyrýǵa usynylatyndyǵyn baıandady. Osynshama qarjy memlekettik organdardyń forýmdar ótkizýge, áleýmettik zertteýler júrgizýge, issaparlarǵa shyǵýǵa arnalǵan ákimshilik shyǵystaryn qysqartý, ákimshilik ǵımarattar salý, jóndeý jumystary sııaqty asa mańyzdy emes jobalar men is-sharalardy qaıta qaraý esebinen únemdelgeli otyr. Onyń bári Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn jáne ekonomıkanyń negizgi sektorlaryn qarjylandyrýǵa baǵyttalmaqshy.
Salystyryp qarasaq, 300 mlrd teńgeden astam qarajat Abaı jáne Soltústik Qazaqstan sııaqty oblystardyń jyldyq bıýdjetine jýyq eken. Osylaısha, ondaǵan jyl boıy trıllıondaǵan teńge qarjy qumǵa sińgen sýdaı bolyp, esh izi qalmaǵany ókinishti-aq. Bul jaıly altynshy shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń depýtattary jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjet jobasyn qaraǵan kezde oryndy dabyl qaǵyp, burynǵy Úkimet múshelerine ónimsiz shyǵyndardy qysqartý týraly usynymdar jasaǵanymen, odan shyǵarylǵan nátıje joqtyń qasy bolǵany jadymyzda. Endi kóbinese joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń tamyr-tanystaryna buıyratyn memlekettik tapsyrys arqyly júrgiziletin qur dańǵaza is-sharalar men kózge uryp turǵan ashy shyndyqty «tushytatyn» áleýmettik zertteýlerge, ákim men mınıstr aýysqan saıyn olardyń jumys kabınetterin jóndeýge, olardaǵy jıhazdardy jańalaýǵa jumsalatyn mol qarjy el ıgiligine jaratylmaqshy.
Árıne, elimizdegi ysyrapshyldyq máselesi osymen túpkilikti sheshimin tapty deýge áli erte. Máselen, sport salasyndaǵy dańǵoılyq pen daraqylyq tyıylmaı tur. Týrızm jáne sport mınıstrliginiń ótinimi boıynsha 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetten 3 jylda joǵary jetistikter sportyn damytýǵa 266 mlrd teńge bólinip otyrǵandyǵy – sonyń aıǵaǵy. Bul – ár jylǵa shaqqanda shamamen 195 mln AQSh dollaryna teń qarjy. Osy másele jóninde Májilis depýtaty, belgili telejýrnalıst Nartaı Sársenǵalıev ótken jyldyń sońynda Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda: «Qazaqstannyń sportyna bólinetin qarajat densaýlyqtyń emes, báz bireýlerdiń sheksiz baıýynyń kepilindeı kórinedi. Eń soraqysy, qısapsyz aqsha bólgenmen, jetken jetistigimiz joqtyń qasy. Mysaly, 2021 jyly Tokıoda ótken Jazǵy olımpıada oıyndarynda Qazaqstan quramasy bar-joǵy 8 qola medal ıelenip, 92 memlekettiń ishinde 83-oryn aldy. Al joǵary jetistikter sportyna 41 mıllıon dollar ǵana bólgen Nıderland 10 altyn, 12 kúmis, 14 qola medal aldy. Osy sportqa 46 mıllıon dollar bólgen Danııa Tokıoda 3 altyn, 4 kúmis, 4 qola medal ıemdendi. Buǵan jýyrda Qytaıda ótken Azııa oıyndarynan 11-orynmen oralǵanymyzdy qosyńyz. Bul – bir.
Ekinshi másele, Qazaqstandaǵy sportqa jaýapty mınıstrlik 180-nen astam sport túrin resmı tirkep, oǵan bıýdjetten qyrýar aqsha bólip otyr. Sonyń tek 50-ge jýyǵy ǵana Jazǵy olımpıada oıyndarynyń tizimine engen. Salystyryp aıtaıyn, Ulybrıtanııa Olımpıada baǵdarlamasyna kiretin 15 sport túrine ǵana bıýdjetten qarjy bóledi, Germanııa 18 sport túrine qazynadan aqsha beredi, al kórshimiz О́zbekstan tek 17 sport túrine bıýdjettiń qarjysyn jumsaıdy. Bizdiki ne shashpalyq? Qazaqstan qazynadan aqsha bóletin 180 sport túriniń ishinde penchak sılat, sporttyq balyq aýlaý, bıatl, trıatl, petank, tekbol, ýnıfaıt, cherlıdıng degender júr. Osylardyń atyn el endi estip otyrǵan shyǵar. Aıtpaqshy, Qazaqstannyń bıýdjetinen qarjy bólinetin pılondaǵy sport degen bir sport túri de bar. Onyń ne ekenin bilseńizder mınıstrlik buǵan qalaı qarjy bólip otyr dep jaǵalaryńyzdy ustaısyzdar», deı kelip, kásibı sport klýbtaryna beriletin qarjyny shekteýdi usynypty.
Oǵan bergen resmı jaýabynda burynǵy Úkimet: «Memlekettik bıýdjetten bólinetin qarjynyń jumsalýyn retteý maqsatynda Týrızm jáne sport mınıstrligi «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine deneshynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý, sondaı-aq normalardyń shamadan tys zańnamalyq reglamenttelýin alyp tastaý týraly» zań jobasyn ázirledi. Osyǵan baılanysty ýákiletti organ tek olımpıadalyq sport túrlerine basymdyq bere otyryp, memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylatyn sport túrlerin kezeń-kezeńimen qysqartatyn bolady. Tizimge engizilmegen sport túrleri básekeles ortada damıtyn bolady.
Legıonerlerdi shaqyrýǵa jumsalatyn bıýdjet qarajatyn ońtaılandyrý maqsatynda fýtbol men hokkeı úshin kásipqoı sport oıyndary klýbtaryn ustaýǵa memlekettik bıýdjetten jáne kvazımemlekettik sektordan bólinetin qarjy lımıtteri 1,2 mlrd teńgeden aspaıtyn somada belgilendi. Federasııalarmen júrgizilgen jumys nátıjesinde legıonerler sanyn tórt oıynshydan eki oıynshyǵa deıin qysqartý týraly sheshim qabyldandy», degen eken.
Bul rette, bizdiń oıymyzsha, jańa Úkimet burynǵy Úkimettiń «memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylatyn sport túrlerin kezeń-kezeńimen qysqartý» týraly usynysyn qaıta qaraýy qajet sııaqty. Osy oraıda, tipti aýyldary azyp-tozyp, turǵyndarynyń sany jyldan-jylǵa kemip bara jatqan depressıvti Soltústik Qazaqstan oblysynyń bıýdjetinen de jergilikti «Qyzyljar» fýtbol klýbyna 1,2 mlrd teńge bólingeni qazir soltústikqazaqstandyqtardyń oryndy narazylyǵyn týǵyzyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Bul Qyzyljar óńiriniń shalǵaı shetindegi, avtojoldary shurq-tesik bolyp jatqan Tımırıazev aýdanynyń bıylǵy bıýdjetinen 3 eseden astam kóp. Sondaı-aq burynǵy Úkimettiń: «Federasııalarmen júrgizilgen jumys nátıjesinde legıonerler sanyn tórt oıynshydan eki oıynshyǵa deıin qysqartý týraly sheshim qabyldandy», degeni de bos sóz bolyp shyqty. Sebebi, jaqynda elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary Fýtbol federasııasy jaqynda árbir fýtbol komandasyna shetten shaqyrylatyn legıonerler sanyn 7-den asyrmaý jónindegi lımıtti alyp tastaǵanyn jarysa jazdy. «Jyrtyl, qazaq, jyrtyl!» degenniń keri.
Buǵan qosa, memlekettik bıýdjet esebinen atap ótiletin mereıtoılardy da tártipke keltirý kerek dep bilemiz. Buǵan zańdy negiz bolatyn qujat – Úkimettiń «Mereıtoılar men ataýly kúnderdi merekeleý týraly» 1999 jylǵy 28 qyrkúıekte qabyldaǵan №1465 qaýlysy. Osy qaýlyda oblystardyń, qalalardyń, uıymdardyń jáne jekelegen tulǵalardyń mereıtoılary júz jyldyǵynda, odan keıin árbir jıyrma bes jylda atalyp ótiledi dep kórsetilgen. Alaıda bul normanyń saqtalýyn qazir eshkim qadaǵalap otyrǵan joq. Sebebi, elorda men óńirlerde tarıhı tulǵalardyń jáne ǵalymdar men jazýshylardyń 60, 65, 70, 75, 80, 85, 90, 95 jasqa kelgen jáne qoldanystaǵy zańnamada kórsetilmegen basqa da mereıtoılaryna oraılastyrylǵan «ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar» birinen soń biri ótkizilip jatyr. Demek, jańa Úkimet ózine burynǵy Úkimetten mura bolyp qalǵan qaýlyny buljytpaı oryndatýy nemese ony qalyptasqan ómir shyndyǵyn eskere otyryp ózgertý máselesin qaraýy qajet.
