Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sizderge tarıhty jazýdyń qıyndyǵyn aıtaıyn. Nege jaza almaı otyrmyz? Áńgime mynada. Bul tarıhty jazý úshin, «Tarıhty kimge arnap jazamyz?» dep oılaýymyz kerek. Bizdegi tarıhshylardyń jarym-jartysy – orystildi, orys mektebinde oqyǵandar. Al endi qazaq mektebinde oqyǵandar da jetisip turǵan joq. Olar meniń aıtyp otyrǵanym sııaqty: Alashordany maqtaǵanda, bolshevıkterdi jamandaıdy. Tursyn Jurtbaı degen dosym bar. Jazýshy, ádebıet tarıhshysy. Sol «Sáken Seıfýllındi satqyn», «Turar Rysqulov Alashty ustap bergen» deıdi. Al endi munyń sebebi mynaý: 1934 jyly Turar Rysqulov Alashorda týraly Alashty aıyptap maqala jazdy. Sáken Seıfýllın 1927 jyly Alashordany áshkerelep «Tar jol, taıǵaq keshýdi» jazdy. Nege? О́ıtkeni Alashorda 1925 jyldan keıin qýǵyndaldy. Kimde-kim Alashqa jaqyn bolsa, sol qýǵynǵa ushyrady. Munan keıin 1930 jyldyń basynda Alashtyń 44 qaıratkerine sot boldy. Olar jer aýdaryldy. Birazy alǵashynda atý jazasyna kesildi. Sodan keıin 1934 jyly Turar Rysqulov Alashordaǵa qarsy maqalasyn jazdy. Sebebi oǵan saıası qaýip tóndi. Buryn ony «pantúrkıst» dep júrgen, endi onyń jeke basyna «Alashpen baılanysty» degen jala jabylyp jatty. «Basmashylardy basqarǵan Zákı Ýálıdımen dos bolǵan» dep, tabalady. О́ıtkeni bashqurt qaıratkeri emıgrasııaǵa ketken edi.
Z.Toǵan «Hatırasynda» (estelik kitaby) rasynda «Turar Rysqulovpen dos edim, baılanys jasap turdyq» dep, atap jazady. Al endi osyndaı jaǵdaıda T.Rysqulov janyn saqtap qalý úshin qaıtti? Aman qalýy úshin, Alashpen birge túrmege aıdalyp ketpeýi úshin Alashordany synap, atalǵan maqalany jazdy. Bul – bir. Al endi biz mynany aıtqymyz kelmeıdi. Qazir Muhtar Áýezov pen Álimhan Ermekovti maqtap júrmiz ǵoı. «Álimhan Ermekov Lenınge baryp, shekaramyzdy syzyp berdi» dep... Shekarany jasaǵan Álimhan Ermekov emes qoı! Ony jasaǵan – Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynuly. Álimhandardyń súıengeni – solar. Álıhan turǵanda Álimhan Ermekov shekarany qalaı syzyp, dáleldep jasaıdy? Álıhan Bókeıhan onyń baıandamasyn daıyndap, kún saıyn qulaǵyna «Mynany Lenınge búıtip aıt» dep sybyrlap turǵany túsinikti. Álekeń qazaq jeriniń qyr-syryn, oı-shuqyryn, saıası amaldardy birkisideı bildi. Álıhan bolmasa, alash tuǵyrly Alash bola almaıtyn edi. Rýhanı jaǵynan A.Baıtursynuly bolmasa, alash tııanaqty Alash bola almaıtyn edi. Báriniń basyn qosqan – osy ekeýi... Eń myqtylary – Álekeń men Aqań!..
Endi Mustafa Shoqaıǵa kelsek, ol negizi túriktik ıdeıamen ketti. Ár tulǵanyń joly men saıası salmaǵyna durys baǵa bergen jón. Aıtaıyn degenim: sizder Muhtar Áýezovtiń 1932 jyly Almaty túrmesinen F.Goloshekınge jiberilgen hatyn oqydyńdar ma? Onda M.Áýezov sypaıy ǵoı, ózin-ózi jamandaı beredi. Jalpy maǵynasy: «Mynaý ońbaǵan Alash degenge beker túsippin, beker múshe bolyppyn. Abaıdy beker zertteppin. Endi Abaıǵa jolamaımyn, ol – baıdyń tuqymy. Mynaý endi Alashorda degen – bizdiń qoǵamǵa múlde jat ıdeologııa. Budan endi aýlaq júremin». Shamamen osylaı degen.
Al osy kezde sol abaqtyda jatqan Álimhan Ermekov odan da asyp tústi. Tipti oqyǵan kezde uıalǵanymnan tómen, ústeldiń astyna qaradym... Álimhan Ermekov janyn alyp qalý úshin Alashordaǵa jaqpaǵan qara kúıesi joq. Bul eki hat 1932 jyly «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde jarııalandy.
Biz, árıne, tarıhshy retinde Muhtar men Álimhannyń nege bulaısha hat jazǵanyn jaqsy túsinemiz. Bári ýaqytpen, tarıhı jaǵdaımen salystyra qaraı bilgen durys. Konteksten faktini julyp almaı...
Al endi búgin Alashty maqtap júrgen azamattar «T.Rysqulov pen S.Seıfýllındi satqyn» degende, atalǵan ekeýiniń (M.Áýezov, Á.Ermekov) hatyn aıtpaıdy. Olar da janyn saqtap qalý úshin jazdy. Solaı!
Álimhan Ermekov Alashty jetiskennen emes, ótirik jamandap otyr. Turar Rysqulov ta ótirik jamandap otyr. О́ıtkeni Turar Alash azamattarynyń birsyrypasymen birge júrgen, talaıymen jaqyn aralasqan. Bajasy – Jahansha Dosmuhameduly.
1920 jyly Turar Rysqulov, Ahmet Baıtursynuly, Nızametdın Hodjaev, Ahmet Zákı Ýálıdı, Harıs Iýmaǵulov (bashqurt) beseýi qol qoıyp V.I. Lenınge jazǵan hat bar. Bizge memleket alyp kelgen, ... ulttyq táýelsizdiktiń rýhanı negizin qalaǵan Ahmet Baıtursynuly esimi osy hatta Turar Rysqulovtan keıin tur. Beseýdiń ishinde birinshi famılııa T.Rysqulovtiki. Endi oılanyńyzdar: A.Baıtursynuly men Á. Ermekov jańaǵy beseýdiń ishinde nege birge júrmegen? Sebep: bolshevıkter baqylaýǵa ala bastaǵanda, qaıratkerler birinen-biri qasha bastady. О́ıtkeni birine-biri «kedergi jasaıtyn» boldy.
Mynadaı derek bar. D.Qamzabekulynyń «Smaǵul Sádýaqasuly» atty kitabyn qarasańyzdar, sodan kóresizder. Smaǵul Sádýaqasuly 1933 jyly Máskeý-Donbass temirjolynda «apatqa ushyrap», qapııada qaza bolady. Ol – Álıhannyń kúıeý balasy. Sonda Sádýaqas molda (ákesi) elden janyna jaqyn adamdaryn ertip Máskeýge jetedi. Á.Bókeıhannyń kommýnaldyq páteriniń esigin taqyldatsa (men baryp kórgen joqpyn, bireý «bir jarym bólmelik» deıdi, bireý «eki bólmelik» deıdi), orys áıel ashady. Kútýshi áıel eken, kir jýyp jatyr eken. Ol kezde Álıhanǵa kómektesetin eshkim joq qoı. Sodan Sádýaqas qudasy ishke enip, Álıhanǵa ursady: «Seni qazaqtyń hany dep júrsek, qazaqtyń betke ustar tulǵasy dep júrsek, ne qazaqtyǵyńnan qalǵansyń ba? Mynaý ne, qaraly habardy jetkizbeısiń, biz kelip turǵanda esikti óziń ashpaısyń...». Balasynan aıyrylyp otyrǵan jannyń ashýy. Al qudasy (Sádýaqas aqsaqalǵa, keıin repressııalanatyn molda Sádýaqasqa) keterde, Álıhan Bókeıhan bylaı dep aıtady: «Turar Rysqulovqa kirip shyǵyńdar!». Kórdińizder me? T.Rysqulov Kremlde otyr ǵoı. Turar men Álıhannyń arasynda baılanys bolyp tur ǵoı. Sóıtip, ózi syrtta qalyp, T. Rysqulovty kirgizip jiberedi. Al kirgende, Turar ne isteıdi? Arhıvte bar, «Sádýaqas aqsaqaldy barlyq salyqtan bosatyńdar» degen qaǵaz jazyp beredi. Endi ózderińiz aıtyńyzdarshy: kommýnıst T.Rysqulov pen alash Á.Bókeıhan arasynda baılanys joq pa? Bolǵanda qandaı!..
Kúrdeli kezeńde Goloshekın aılasyn asyryp qýǵyndy uıymdastyrǵanda, T.Rysqulov Máskeýge bardy ǵoı. Baryp Kremlde otyrǵanda, Á.Bókeıhan Stalınge de tanys adam, ol kezde kireberis bos. I.Stalın men T.Rysqulovtyń kabıneti qatar bolǵan. Álıhan Turardyń qabyldaýyna barypty. Endi quttyqtaıyn dedi me, kim bilsin? Sóıtse T.Rysqulovtyń qabyldaý bólmesinde orys áıel otyr eken. OGPÝ-dyń tyńshysy ǵoı hatshy áıelder. T.Rysqulov ony ózi qoıǵan joq. Taıaǵyn tyqyldatyp baryp Á.Bókeıhan jańaǵy áıelge esikti nusqapty. «Ana bastyǵyńa aıt. «Bókeıhanov keldi» de...». Rysqulovtyń jasy kishi, ornynan atyp tursa (Álekeńdi «Hannyń tuqymy, Shyńǵyshannyń urpaǵy» dep búkil Máskeý biledi), anaý orys áıeli T.Rysqulovqa júgirip kirip: «Bókeıhanov kelip tur» depti. Sonda Turar aıtypty: «Aıtyńyz, ol kisini qabyldaı almaımyn» dep. Qabyldasa – bitti saýdasy. Ańdyp tur ǵoı. «Qashan Á.Bókeıhanmen betpe-bet kezdeser eken?» dep.
«Sodan keıin ne bolǵan eken?» deńiz. «Qabyldaı almaıdy» degendi estigen Álekeń jalt burylyp, taıaǵyn tyqyldatyp shyǵyp ketken. Biraq Turar artynan ne istegen? «Kúnshyǵys» baspasynyń basshysy Názir Tórequlovqa (alǵashqy dıplomat) basqa jolmen: «Álıhan Bókeıhanov jumyssyz júr eken, baspaǵa jumysqa ornalastyr» dep aıtypty. Birden bilgen ǵoı ne úshin kelgenin. KSRO Shyǵys ulttar baspasyna bıblıograf qylyp ornalastyrǵan – Turar Rysqulov.
Biz ony aıtamyz, Álekeń óziniń kúıeý balasymen da durys kezdese almapty. Ár jerden qaraýyl qoıylǵan zaman. Smaǵul Sádýaqasuly – Qazaqstannyń halyq aǵartý komıssary. Goloshekınmen aıtysyp jatqan kezi. Balasy Eskendirdi kórýge barady. Álekeń taıaǵyn tyqyldatyp Máskeýdiń pálen degen oramyndaǵy (pereýlok) kóshe mańyna Eskendirdi ertip keledi eken. Eskendirge aıtatyn uqsaıdy: «Qazir jarty saǵattan keıin nemese túgen mınýttan keıin myna jerge ákeń keledi. Qozǵalmaı kútip tur. Men túgen saǵat pálen mınýttan soń seni osy jerden alyp ketem».
Álıhan Bókeıhan jıen-nemeresin tastap, qaıtyp ketedi. Smaǵul Sádýaqasuly sol belgilengen jerge kelip, balasymen Máskeýdi aralap, oǵan kıim alyp berip, taǵy da álgi orynǵa oralyp: «Pálen mınýttan keıin osy jerge atań keledi. Eshqaıda ketip qalma, seni alyp ketedi» deıdi eken. Tragedııa ǵoı. Týǵan kúıeý balasymen kezdese almaıdy. Kúıeý balasy – bolshevıkterdiń narkomy. Al ózi – qýǵyndaǵy Alashordanyń lıderi. Ol S.Sádýaqasulymen kezdesip, qushaqtasyp kóriser bolsa, onda Smaǵulǵa bolashaq joq, qurıdy...
Smaǵuldy aqtyq saparǵa shyǵaryp salarda Turar qazaqy dástúrmen jigeri qum bolǵan Á.Bókeıhanǵa kóńil aıtqan. Muny hattap, jazyp alǵandar bolǵan.
Mine, osyndaı kúrdeli ahýaldy bilip otyrmyz. Endi ne isteý kerek? Tarıhty qalaı jazý kerek?
Máseleden bastaıyq. Bizdiń qazirgi orystildi tarıhshylarymyz «akademııalyq basylym» deıdi. Osylaı degenine kúlkim keledi. «Akademııalyq basylym» degen – keńes ókimetinen qalǵan aýrý. Sol ataýmen tarıhı oqıǵalardy qalaı burmalap jazǵanyn bárimiz bilemiz. «Akademııalyq basylym» bolǵandyqtan, bul zertteýde aýyzsha jetken derek, olar «mıfologııa» dep sanaıtyn halyq jadyndaǵy áńgime bolmaýy kerek.
«Mıfologııa aralasqan qazaqtyń shejiresin paıdalanýǵa bolmaıdy. Qazaqtyń batyrlar jyryn paıdalanýǵa bolmaıdy. Qazaqtyń dastandaryn paıdalanýǵa bolmaıdy. Maqal-mátelderdi paıdalanýǵa bolmaıdy...». Osylaı degen, áli de osylaı dep júr...
Onda tarıhymyzǵa ultqa, taza qazaqqa ǵana tán kósemder, rýhanı tulǵalar kirmeıdi. Oǵan búkil túrkige ortaq Qorqyt enbeıdi. Oǵan Asan qaıǵy kirmeıdi. Oǵan bizdiń tarıhymyzdaǵy úsh Maıqy bı de enbeıdi. Qazaqtyń rý-taıpasyn aman alyp qalǵan nemese qorǵaǵan batyrdyń barlyǵy kirmeıdi. Attary atalýy múmkin... «Ańyraqaıǵa bálen-bálen qatysty» deı salamyz... Boldy. Ár batyrdyń tarıhy jazylmaıdy. Handardyń tarıhyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Handardyń tarıhy oqshaý, nemketti jazylady. Al sonda qandaı tarıh jazýymyz kerek? Ǵalymdar ǵana oqıtyn emes, halyq oqıtyn tarıh jazý kerek.
HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy qaıratkerlerdi ádebı shyǵarmanyń keıipkerlerindeı bir-birine qarsy qoımaı, tarıhtyń kúrdeli konteksindegi eldik, ulttyq, halyqtyq múddesin alǵa shyǵaryp, jan-jaqty zertteı bilýimiz qajet. Qur kommýnıst aty úshin nemese belgili saıası maqsatta («ózara syn» naýqany) jazǵan haty men maqalasy úshin jazǵyrý – ábestik. Orys oqyǵandary mundaıdy «neetıchno, neprılıchno» deıdi...
Sáken men Turardy qazaqtyń azattyq ıdeıasyna, ulttyń saıası-ekonomıkalyq derbestigine qarsy qoıyp, bolshevızmniń túrli qııampurys áreketterimen baılanystyrý – 20-jyldardyń tarıhyn múlde bilmeý nemese oqıǵalar men faktilerdi óziniń qabyldaýynsha birjaqty túsinip, oqyrman men jas urpaqty adastyrý.
Qaı memlekette bolsyn tarıh irgeli ǵylymǵa aınalǵanda ǵana shynaıy tarıh jazylady. Álem tájirıbesinde tarıh – saıasatsyz ómir súre alatyn ǵylym. Túbi bizde de solaı bolady. Qazir memlekettiń saıasaty da, ǵylymy da damý jolynda. Biz Qazaqstan órkendi el qatarynan kórgimiz keledi. Sol kezde jańa býyn tarıhshylar shyǵady dep úmittenemin. Olar Talas Omarbekovtiń, basqa da zamandas áriptesterimniń zertteýlerine syn kózben qaraıdy. Durys, bul – ǵylym talaby. Biz – keńes kezeńinde daıarlanǵan mamanbyz. Kommýnıstik júıe tálimi men tárbıesi sanamyzda tur. Sondyqtan eki júıeniń tarıhshysymyz. Bul – bizdiń kemshiligimiz emes, ómirdiń shyndyǵy. Biz qazir kommýnıstik júıeni synaımyz, biraq qazaq tarıhyn sol júıemen salystyryp jazamyz.
Árıne, biz demokratııalyq qoǵamda ómir súrsek, tarıhymyz da, jazǵanymyz da basqasha bolar edi dep armandaımyz. «Joqqa júırik jetken be?», bizdiń birneshe býyn totalıtarlyq júıede ómir súrdi. Kompartııany maqtaý qalypty jaǵdaı edi. Qazir Sáken men Turardy synap júrgenderdiń 70-80 jyldary ne jazǵany kitaphanalarda tur ǵoı. Eshkim esh jaqqa áketken joq.
Iá, zaman qandaı – tarıhshy sondaı. Tarıh ta sol aıada jazylady. Biz ótpeli kezeńniń tarıhshysy bolsaq ta, jańa býyn jolyna jaryq túsirý úshin de ótkenge ǵylym kózimen qaraý – asyl paryzymyz.
Keleshekte el tarıhyn eshqandaı júıemen salystyrmaıtyn, shynaıy jazatyn tarıhshylar keledi. Biz solarǵa kópir salýǵa mindettimiz. El tarıhyn túgendeıtin naqty ǵylymı jobalary bar, qarjy máselesi júıeli sheshilgen, eshkimge jaltaqtamaıtyn sondaı ǵalymdar basqa jaqtan kelmeıdi, óz ishimizden shyǵady.
Ázirlegender –
Ramazan Ábildos, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ qyzmetkeri,
Eskergen Imanbaı, zertteýshi
