Qazaq tarıhy tulǵalardan kende emes. Biz ajaldy jeńgen Qorqyt atamen, álemniń ekinshi ustazy Ál-Farabımen, uly oıshyldarmen qatar turǵan Á.Bókeıhanmen, jer-jahanǵa Abaıdy tanytqan M.Áýezovpen maqtanamyz. Bular – planetarlyq qubylys pen qundylyqty týyndatýshylar.
Halqynyń, memleketiniń taǵdyryna betburysty ózgeris ákelgen, ıntellektýaldy baılyǵyna baǵa jetpes olja salǵan, ǵasyrlardy attap, qoǵamdyq sanada ańyz adam mártebesimen saqtalǵan tulǵalar aldynda máńgilik qaryzdar ekenimizdi urpaqtan-urpaqqa amanattaýymyz kerek.
Mine, HH ǵasyrdaǵy tap osyndaı tulǵalardyń qatarynda kimder bar deıtin bolsaq, olardyń biregeıi – Sáken Seıfýllın. Onyń Abaı armandaǵan «Tolyq adam» ekendigine aıǵaq-dálel kóp. Búginde qazaqqa qazaq ataýyn qaıtarǵanyn ǵalymdar dáleldedi. Is qaǵazdaryn qazaq tiline aýdarýǵa bas-kóz bolǵan qaıratkerligi, memlekettik shekaramyzdy anyqtaýǵa tikeleı aralasqany, úkimet basshysy qyzmetinde otyryp, partııalyq tyıymǵa qaramastan A.Baıtursynulynyń 50 jyldyq toıyn ulyqtaǵany barsha qazaqqa málim. Qazaq áleminiń bilimpazy hám janashyry Aqseleý Seıdimbektiń qulager aqynǵa qarsy Baraqbaılardyń daýysy estile bastaǵanda-aq: «Sáken jalǵyz «Taý ishinde» ánimen ult tarıhyna kirgen», degenin óz qulaǵymmen estigen janmyn.
Rýhanııat salasyndaǵy Sákenniń izasharlyǵyn Ǵ.Músirepovten asyra aıtqan sýretker joq shyǵar, sirá. «Poezııa, proza, drama – osy úsh janrda, – depti Ǵabań, – Sáken eńbek etti. Sol ýaqytta «bulaı bolý kerek, olaı bolý kerek» deı qoıǵan Sákennen basqa jazýshymyz joq bizdiń. Keıin bárimizdiń oı-sanamyz, bilimimiz tolyqqan saıyn Sáken bastaǵan sharýany keńeıtip, tereńdetip ákettik».
Qylyshynan qam tamǵan totalıtarlyq dáýirdiń ózinde jańashyldyǵymen, qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen halqynyń rııasyz mahabbatyna bólengen Sákendi táýelsiz Qazaqstannyń keıbir azamattary «bolshevık edi, Alashty satty» degen sózdermen tulǵasyn tómendetkisi keletini janyma batady.
Negizsiz jala. Kolchaktyń túrmesinde otyrǵanda da, NKVD sheńgeline ilingende de Sáken eshkimdi satpaǵan. 70–80 jyl boıy arnaıy arhıvte qupııa saqtalyp kelgen qujattarmen tanysqan maman retinde aıtarym: sońǵy demi taýsylǵansha uly tulǵa zańsyzdyqqa, zorlyq pen júgensizdikke qarsy kúresýmen boldy. 1937 jyly antıkeńestik ultshyl kontrrevolıýsıoner degeni úshin tergeýshige kisendeýli qolymen umtylǵan eki «halyq jaýy» bolsa, bireýi – S.Seıfýllın. Tergeý barysynda áriptesteri men serikteri týraly aıtylǵan biren-saran qıǵash moıyndaýlarynan sottaǵy sońǵy sózinde bas tartty. Jeke basqa tabyný synala bastaǵanda osy sońǵy sózi biraz adamdy aqtaýǵa (máselen, jazýshy G.Serebrıakovany) negiz boldy.
Iá, qaıratker Sáken sosıalıstik qurylys jarshysy bolǵany aqıqat. Biraq ol týǵan halqyn sheksiz súıdi. Ultyna qyzmet etýde, ultynyń bolashaǵyna alańdaýynda alashtyqtardan esh aıyrmashylyǵy joq. Muny Alash kósemi Á.Bókeıhan da aıtqan bolatyn. Máskeý túrmesinde 1937 jyly 6 tamyzda bergen jaýabynda Qazaqstannyń basshylary S.Qojanov, N.Nurmaqov, S.Seıfýllın, S.Sádýaqasuly – bári ultshyl, alashordashyl degen eken. Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy S.Qojanovpen asa mańyzdy máselelerdi ult múddesi turǵysynan sheship otyrǵanyn aıtýy kezdeısoqtyq emes. Bolshevıktik baǵyttaǵy N.Tórequlovpen, N.Nurmaqovpen tyǵyz baılanysta bolǵanyn jasyrmaǵan.
Ult múddesin bárinen joǵary qoıǵany qyzyl suńqar Sákenniń partııa teorııasy men praktıkasyna syn aıta alǵanynan kórinip tur. Ol lenındik elektrlendirý jospary Qazaqstannyń ereksheligin eskermeıtinin, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý asyra silteýmen júzege asqanyn óleńimen de, qara sózimen de jetkizdi. 1929–1931 jyldary kóteriliske shyqqan halyqty qorǵaýǵa baryn saldy.
Halqymyzdyń ardaqty azamatyna qatysty zertteýler, estelikter, qujattar barshylyq. Negizgi deni aqtalǵannan keıin jarııalandy. Bularda ásireleý, jaǵympazdaný, kóńil jyqpastyqqa salyný dertteri joq. Adalynan, shyn kóńilden jazylǵan dúnıeler.
Ýaqyt shirkin toqtaǵan ba? Qazaqtyń «tar jol, taıǵaq keshýin» bilmeıtin urpaq ósip shyqty. Olardyń Sákendeı tulǵalarǵa qatysty tarıhı sanasy men tanymyn shatastyryp almaıyq. Buǵan qol jetkizýdiń eń durys ta qysqa joly – esimi men isin ulyqtaý. Ásirese tikeleı aralasýmen dúnıege kelgen nátıjeni túsindire alsaq, qudaıdyń jóni bolar edi. Keıingi jyldary máseleni sheshýdiń tamasha tájirıbesi jınaqtaldy. Abaı oblysy, Qonaev qalasy, Maǵjan Jumabaev aýdany tárizdi ákimshilik-aýmaqtyq birlestikterdiń qurylýymen tulǵatanýdyń ózekti mindeti sheshimin tapty. Osyndaı kúnge jetýdi Jańaarqa aýdanynyń turǵyndary armandaıdy. Birneshe jyldan beri ardagerler aýdanǵa S.Seıfýllın esimin berýdi túrli deńgeıde kóterip keledi. О́te oryndy bastama. О́ıtkeni olar aýdannyń qurylýy, búgingi ataýy áıgili jerlesteriniń tikeleı aralasýymen júzege asqanyn jaqsy biledi. Munyń syrtynda 1936 jyly Sáken esimi Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyna, Jaryq temir jol beketine berilgen edi. Totalıtarlyq óktemdikpen alynyp tastaldy. Ádiletti Qazaqstan el tulǵalaryn búgingi jáne keleshek urpaqqa laıyqty nasıhattaıdy dep senemiz.
P.S. Osynaý shaǵyn maqalany aıaqtaı bergenimde ústelimde jatqan «Azaly kitaptyń» 9-basylymy kózime tústi. Munda Almaty men Almaty oblysy aýmaǵynda «Úlken terror» sheginde atylǵandardyń tizimi berilgen. Sákenniń 1938 jyly 25 aqpanda atylǵanyn biletinmin. Sol kúni taǵy kimder atyldy degen suraqqa jaýap izdesem... Janym shoshydy. Tizimnen professorlar S.Asfendııarov pen Q.Jubanovty, Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵalary U.Qulymbetovti, S.Meńdeshovti, narkomdar T.Júrgenov pen S.Esqaraevty, Alash qaıratkeri T.Jamanmurynovty, Almaty obkomy men qalasynyń birinshi hatshysy J.Sádýaqasovty kórdim. Bir-aq kúnde aıdyń-kúnniń amanynda halqymyz qara jamylǵan eken-aý degen oıǵa qaldym...
Hankeldi Ábjanov,
UǴA akademıgi
