Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Munaı ónimderi ishki naryqty jabady
Bizde jyl saıyn 80 mln tonnadan astam munaı óndiriledi. Basym bóligi shıki munaı kúıinde eksporttalady. О́ńdelgen jekelegen munaı ónimderi ishki naryqty qamtamasyz etýge baǵyttalady. Alaıda ken oryndaryndaǵy túrli jaǵdaıǵa baılanysty keıingi jyldary óndiris deńgeıi qubylyp, jospardan tys aýytqý jıi týyndaıtyn boldy. Bıyl munaıdyń 73–75 mln tonnasyn eksportqa, 17–18 mln tonnasyn ishki naryqqa baǵyttaý josparlanyp otyr. Byltyr Energetıka mınıstri 2024 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıingi merzimge Qazaqstannan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elderi aýmaǵynan tysqary jerlerge eksporttaýǵa tyıym salynǵan munaı ónimderiniń tizbesin bekitý týraly buıryqqa qol qoıdy. Qazaqstannyń Reseıden dızel otynyn baj salyǵynsyz satyp alýyna, tıisinshe dızeldi jáne basqa da munaı ónimderin, onyń ishinde jeńil dıstıllıattardy, ıaǵnı naftany (tikeleı aıdalatyn benzın) keri eksporttamaýǵa mindetteme qoıǵan bolatyn.
Mınıstrliktiń baǵamdaýynsha, MО́Z, munaı bazalary men joldardaǵy dızel otynynyń jıyntyq qory – 626 myń tonna. 2023 jylǵy 12 sáýirde naryqtaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatynda Energetıka mınıstrligi №140 buıryǵyn jarııalady. Onda munaı ónimderin bólshek saýdada ótkizýge, ásirese dızel otynyna (jazǵy, maýsymaralyq) shekti baǵa boıynsha lıtrine 450 teńgeni bekitti.
MО́Z-di básekege yntalandyrý mardymsyz
«QazMunaıGaz» (QMG) ulttyq kompanııasynyń jyldyq esebine kóz júgirtsek, onda jańǵyrtýdan keıin munaı óńdeý jónindegi úsh MО́Z-diń jıyntyq qýaty 16,3%-ǵa, jylyna 16,1 mln tonnaǵa deıin óskenin baıqaýǵa bolady.
MО́Z jańǵyrtý baǵdarlamasy óńdeý tereńdigin 90%-ǵa deıin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Qaıta jańǵyrtý júrgizilgenge deıingi kezeńde elimizdegi otyn naryǵynyń qajettiligi Reseıden ımporttyq jetkizilimder esebinen qamtamasyz etilip otyrdy. Bizdiń naryqtyń ımportqa táýeldiligi – shamamen 30%, al jekelegen pozısııalar boıynsha – 40%. Sarapshylardyń aıtýynsha, jańǵyrtý nátıjesi benzın ımportyn tolyqqandy sheshýge múmkindik bergen.
Dızel otyny men avıakerosın ımportyna qajettilik shamaly saqtalyp otyr – naryqtaǵy jyldyq tutynýdyń shamamen 5%-yn quraıdy. Sonymen qatar janarmaı quıý beketterinde dızel otynyna suranys óte joǵary. Keıingi jyldary Qazaqstanda dızel otynyn tutyný negizinen Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstanmen shektesetin oblystarda joǵary suranys esebinen ósip jatqany aıtylady. Bul osy elderden keletin aýyr júk kólikterine tranzıttik janarmaı quıý qajettiligine baılanysty. Qajettiliktiń artqany sonsha, janarmaıdy kontrabandalyq jolmen áketý de óris alǵan.
Áıtpese ózimizde óndirilgen benzın ishki qajettilikti qamtı alady. Alaıda keıingi jyldary salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń tómendeýine baılanysty jeke sektordyń ishki ınvestısııasy ǵana emes, tikeleı sheteldik ınvestısııa da quldyraǵan. Geologııalyq barlaý jumystarynyń aýqymy qysqardy, jumys istep turǵan ken oryndarynda óndirý azaıdy, al jańalarynda qorlardyń ósýi is júzinde nólge teń. Munaı ónimderin óndirý men ótkizýdiń negizgi nobaıy retinde tollıng syzbasynyń basym bolýy munaı óńdeý zaýyttaryn kommersııalyq paıda tizbeginen shyǵarýǵa ákelgen. Nátıjesinde, munaı óńdeý oryndarynda básekege qabilettilikti odan ári damytýǵa yntalandyrý kemip ketti. Qaıta óńdeýge jeke ınvestısııa tartý múmkindigi tómendep, MО́Z qyzmeti tolyǵymen memleketke qarap qalǵan (memlekettik kompanııalar arqyly). Bul qoǵamnyń neǵurlym basym mindetterin sheshý úshin bıýdjet qarajatyn bosatýǵa múmkindik bermeıdi.
Búginde elimizdegi iri munaı óńdeý zaýyttary is júzinde kvazımemlekettik sıpatqa ıe. Túgelge jýyǵy jobalaryn Qazaqstan damý banki arqyly qarjylandyrady. Osy tizbektegi táýekelderdiń negizgi úlesi «ulttandyrylsa», paıdanyń negizgi úlesi «jekeshelendirilgen» bolar edi.
Shaǵyn zaýyttyń shynaıy ahýaly
Dál qazir shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary qıyn jaǵdaıda. Qýattylyǵy tómen munaı óńdeý zaýyttarynyń negizgi tabys kózi – mazýt, pesh jáne keme otyny, sondaı-aq nafta sııaqty munaı ónimderiniń túrlerin óndirý ári eksportqa shyǵarý. Sarapshylar búkil el boıynsha jıyrmadan astam qýaty az munaı óńdeý zaýytynyń birazy jabylýdyń sál-aq aldynda tur deıdi. О́ıtkeni munaı óńdeý salasyndaǵy jumysshylardyń jalpy sany ondaǵan myń adamǵa jetedi. Árbir zaýyttyń ekinshi deńgeıli bankter aldynda birneshe mıllıard teńgege jýyq qaryzyn eskersek, jaǵdaıdyń rasynda múshkil ekenin túsinýge bolady. Munaı óńdeý zaýyttarynyń jumysy toqtasa, el ekonomıkasyna áser etpeı qoımaıtyndyǵy anyq. Sebebi bıýdjet salyq túrindegi orasan zor aqshalaı túsimderden aıyrylady, al ekinshi deńgeıli bankter óz qaryzyn qaıtaryp ala almaıdy. Sonymen qatar jumyssyzdar sanynyń da artyp keteri belgili.
EAEO sheńberinde saýdaǵa salynǵan shekteýler shaǵyn munaı óńdeý zaýyttarynyń jaǵdaıyn túzetpeıdi, sebebi elimizde áleýetti satyp alýshylar óte az. Nafta, pesh jáne keme otyny EAEO naryǵynda suranysqa ıe emes. Bizdegi nafta ótken jyldyń sáýir aıynan bastap, Aqtaý zaýytynda rezervýarlyq parkte, sondaı-aq Mańǵystaý oblysynyń Baýtıno kentindegi Teńiz munaı quıý termınalynda jınaqtalyp jatyr. Onda ol kemege aýystyryp tıeý jáne eksport úshin saqtalady. Nafta óndirisiniń úlesi basqa ónimderimen qatar 2023 jyly – shamamen 20%, al dızel otyny shamamen 25%-dy quraǵan.
«Mangystau Oil Refining» JShS munaı óńdeý zaýytynyń ókilderi de barlyq rezervýardyń naftamen toltyrylǵanyn, budan ári jınaqtaıtyn jer joq ekendigin aıtady.
«Biz úlken shyǵynǵa ushyraımyz, kólemi búginde shamamen 8 mln dollardy quraıdy. Qarjy nesıe jelilerin óteýge, zaýyt jumysyna, shıkizat satyp alýǵa baǵyttaldy. Nesıe jelisin alý úshin biz barlyq múlkimizdi, sonyń ishinde zaýyttyń ózin, keńselerdi, ınfraqurylymdardy kepilge qoıdyq. Búginde atom elektr stansasynan tys munaı eksportyna tyıym salýdyń qalyptasqan jaǵdaıyna baılanysty bizdiń nesıe tólemderimiz úzilissiz júrip jatyr, zaýyt toqtap qalaıyn dep tur. Eń qıyny – qyzmetkerlerimizdiń jalaqysyn jáne salyq mindettememizdi ýaqtyly tólem jasaı almaımyz. Ári shıkizat úshin munaı ken oryndary aldyndaǵy bereshegimiz de bar. Barlyq aınalym qarajatymyz rezervýarlardaǵy naftada jatyr. Sonymen qatar syıymdylyǵy 60 tonnadan asatyn bir sısternany jalǵa alý úshin kúnine shamamen 45 dollar tóleımiz. Al bizde 100-ge jýyq sısterna bar», deıdi «Mangystau Oil Refining» JShS dırektorynyń orynbasary Qýanysh Taıǵuqov.
Biraz ýaqyt buryn memleket tarapynan shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary shyǵaratyn ónimniń sapasyn arttyrý úshin tehnıkalyq retteý talaptaryn kúsheıtý qajettiligi men EAEO tehnıkalyq reglamentine sáıkes kelmeıtin atalǵan óndiriske salyqtyq jáne kedendik jeńildikterdi alyp tastaý jóninde usynys aıtylǵan edi. Odan ózge, janar-jaǵarmaı jóneltý kezinde temirjol qyzmetin kórsetý turǵysynan baǵanyń negizsiz ósýin, jekelegen kompanııalardyń básekesiz qyzmetine jol bermeý úshin tarıfterdi tómendetý týraly áńgime qozǵaldy. Degenmen áli de bolsa munaı óńdeýshi shaǵyn zaýyttar tolyq qýattylyǵynda jumys isteı almaı otyr. Sáıkesinshe, elde janarmaı tapshy ári baǵasy qymbat.
MО́Z-derge Energetıka mınıstrliginen óz ónimderin óndirýge, munaı ónimderin óńdeý men aınalymy týraly turaqty esep jasaýǵa pasport berilgen. Málimetterge qaraǵanda, shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary jyl saıyn orta eseppen 750 myń tonna munaı ónimin óndirse, onyń ishinde mazýt orta eseppen 350 myń tonnadan kem emes nemese iri munaı óńdeý zaýyttarynda óńdelgen barlyq munaıdyń 3 paıyzynan aspaıtyn kórinedi. Qalǵan bóligi 350-450 myń tonna munaıdan, teńiz otynynan, mazýttan jáne dızeldik otynnan túziledi.
Mamandar ne deıdi?
«Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynda óndiriletin munaı ónimderiniń jalpy kólemi 20-25%-dy quraıdy. Naftany EAEO elderinde satýǵa bolmaıdy, Reseıdiń ózinde bar, biraq Qyrǵyzstanda mundaı mólsherde qajet emes. Oblysta qazirdiń ózinde jarty jylda 30 myń tonnadan astam dızel otyny túrindegi aksızdeletin taýarlardy shyǵaratyn zaýyt jumys istep turǵan kezde dızel Reseıden óte joǵary baǵamen ákelinip jatyr. Biraq nege ekeni belgisiz, memleket bizdi qoldamaıdy. Úkimetke kórshiles elden ımporttap, onyń óndirýshileriniń quqyǵyn shekteıtin kelisimge qol qoıýy yńǵaılyraq. Elimizde shaǵyn munaı óńdeý zaýyttarynyń barlyǵy osyndaı kúıde tur», deıdi «Mangystau Oil Refining» JShS dırektorynyń orynbasary.
Atalǵan zaýyttan shyǵatyn ónimder zerthanalyq synaqtan ótken, standartqa saı. 2023 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda 125 myń tonna munaı ónimi óndirilip, onyń 33 myń tonnadan astamyn dızel otyny quraǵan. О́ndirilgen ónimniń túgeli óńirde satylǵan.
«Joǵary kúkirtti munaıdan jasalǵan ónimderge salynatyn eksporttyq baj salyǵy dızeldik otynǵa qaraǵanda 2,5 ese joǵary – tonnasyna shamamen 60 dollar. Mundaǵy ónimniń quramynda sý, tuz, qyshqyl kúkirt bar. Mundaı ónimdermen shaǵyn munaı óńdeý zaýytynda K4-K5 sapaly dızeldi shyǵarý múmkin emes. Bul úshin iri zaýyttar qajet. Al iri zaýyttar mundaı ónimderdi qabyldaýǵa jabdyqtalmaǵan. Olar bizdiń ónimderdi shıki munaımen aralastyra almaıdy», deıdi Aqtóbedegi «Vernal Oıl Qazaqstan» munaı óńdeý zaýytynyń ókili Amanaı Sembekuly.
Elimizdegi barlyq shaǵyn munaı óńdeý zaýyty mazýt, dızel jáne naftany shyǵarady. Ishki naryqtaǵy iri oıynshylardyń arqasynda olar óz ónimderiniń basym bóligin eksporttaýǵa májbúr. Al aksızdeletin taýarlar ishki naryqqa shyǵady. Jergilikti jerde óndiriletin dızel kóktem men kúzgi vegetasııalyq kezeńde aımaqtyq tapshylyqty óteıdi.
