Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Keıingi statıstıkalarǵa kóz júgirtsek, álemde 3,97 mlrd er adam (50,42%) bolsa, áıelderdiń úlesi – 3,9 mlrd (49,58%). Osydan álemde erler áıelderden shamamen 65,5 mıllıonǵa kóp degen aqparat shyǵa keledi. Iаǵnı keıbir elderde erler áıelderden basym. Bizde de álemdik demografııalyq ózgeristerge saı uldar kóbirek dúnıege keledi eken. Qyzyǵy, táýelsizdik jyldarynan berige deıin osy basymdyq saqtalypty. Ulttyq statıstıka bıýrosynan alǵan aqparatqa zer salsaq, 2000 jyldary elde 222 054 sábı dúnıe esigin ashsa, onyń 113 751-i – ul, 108 303-i – qyz. Osy aralyqtan 2010 jylǵa deıin elde týý kórsetkishi jyl saıyn birqalypty satylap ósip otyrǵan. Mysaly, 2010 jyly 367 707 sábı dúnıege kelse, uldar – 189 197, qyzdardyń úlesi – 178 510. Sáıkesinshe, týý kórsetkishi taǵy joǵarylap, 2016 jyly 400 myńnan asa sábı týǵan. Keıingi karantın tusynda, naqtyraq aıtsaq, 2020 jyly – 426 824, tıisinshe, 2021 jyly 446 491 sábı týyp, kórsetkish ótken jyldardaǵydan áldeqaıda joǵarylady. Osy jyldary dúnıege kelgen qyzdardyń sany 200 myńnan asqan. Máselen, 2020 jyly – 206 046, 2021 jyly 216 219 qyz dúnıege kelgen. Sol sekildi 2009 jyly uldardyń sany – 7 698 875 bolsa, qyzdardyń úlesi 8 283 495 bolypty. Al byltyr erler – 9 647 701, qyzdar 10 119 106-ǵa jetken. Osy jalpy aqparttyń ózinen-aq qyzdardyń jigitterden asa kóp emes ekenin paıymdaı berýge bolady.
Budan ári egemendik jyldarynan berige deıin jyl saıyn uldar kóp týsa, nege qyzdardyń úlesi basym degen oryndy suraq týady. Bul degenińiz – ómir súrý uzaqtyǵy jaǵynan áıelder erlerden alda tur degen sóz. О́mir súrý uzaqtyǵyndaǵy ózgerister elimizdiń demografııalyq artyqshylyǵynan dep aıta almaımyz. О́ıtkeni erler men áıelder arasyndaǵy demografııalyq ózgerister bizde ǵana emes, búkil elde baıqalady. Tek keıbir elderde 3-4 jyldyń kóleminde bolsa, ekinshisinde 10 jyldan da asýy múmkin. Jalpy alǵanda, kósh ilgeri memleketterde ómir súrý uzaqtyǵy bizdegiden 5-10 jylǵa joǵary bolýy múmkin. Statıstıka boıynsha elde uldar kóp dúnıege kelgenimen, qyzdardyń úlesi basym bolyp tur. 2023 jyldyń bas kezindegi derekterdi mysal etip salystyrsaq, 1 jastan 17 jasqa deıingi uldar qyzdardan 5,8% kóp. Bul basymdyq jastar arasynda da saqtalyp tur. Al 36-55 jasta erlerdiń úlesi tómendep, odan keıin 70 jasqa deıin de názik jandylar alǵa shyǵady eken. Odan keıingi jyldarda erlerdiń úlesi áıelderden 2-3 ese tómendeı beredi.
Saıasattanýshy, demograf Ázimbaı Ǵalı eldegi demografııalyq ózgerister álemdegi úrdisterge saı keletinin aıtty.
«1959 jyldan bastap qazaq dalasynda náresteler ólimi azaıǵan. Buǵan medısınadaǵy jańalyqtar da áser etti dep aıtýǵa bolady. Esesine, sol jyldary qazaqtyń demografııalyq ósý qarqyny álem boıynsha joǵary kórsetkishterge jetti. Keıin 1965 jyldarǵa qaraı týý deńgeıi tómendeı bastady. 1980 jyldardyń sońyna qaraı jaqyn sheteldegi qazaqtar ataqonysqa at basyn bura bastap, halyq sanynyń ósýine ájeptáýir yqpal etti. Kóptegen memlekette qyzdarǵa qaraǵanda uldar kóp týylady. Jahandyq derekterge úńilsek te solaı, er men áıeldiń úlesi bir mezgilderi teńese bastap, erler qaıta azaıady. Jalpy, álemde uldardyń kóp týýy tabıǵattyń ereksheligi bolsa kerek. Qyzdar kóp týylǵanda, statıstıkalyq derekter qazirgiden birshama qubylar ma edi, kim bilsin?» deıdi Á.Ǵalı.
Osy oraıda akýsher-gınekolog Sáýle Derbisbek te qyzyqty derekterdi alǵa tartty.
«Negizi ul-qyzdardyń garmondaryndaǵy úlken ózgerister jasóspirim shaqta bolady. Ulǵa qaraǵanda qyzdar shıraq, eptirek bolady degen túsinik bar. Biraq bul kóbine-kóp tuqymǵa, ósken ortaǵa qaraıdy. Balanyń aqyl-esi 1 jastan 14 jasqa deıin belsendi damıdy. Osy shaqta balalar paıdaly aqparat alýy kerek. Balanyń myqty bolmaǵy ata-ananyń tárbıesine, ósken ortaǵa baılanysty. Balanyń bolashaǵy belgili bir deńgeıde onyń genetıkasymen sabaqtasady dep jatady. Biraq kóp jaǵdaıda balanyń qalyptasýyna ortasy áser etedi. Qazir qoǵam balaǵa ınvestısııa quıýdyń artyqshylyǵyn túsinip keledi. Memleket te balanyń bolashaǵyna serpin bolarlyq bastamalardy qoldap otyr. Bul – jaqsy. Sol sekildi qoǵamda qyzdar erterek eseıedi degen túsinik bar. Biraq bul da – túsinik qana. Qazirgi damyǵan medısına balalardyń erte damýy tehnologııalardyń damýymen tikeleı baılanysty degendi quptaıdy. О́ıtkeni balalar qazir bir ǵana smartfonnyń ózinen kóptegen aqparat qabyldaıdy. Jalpy ul-qyzdardyń jasóspirim kezeńi 9-19 jas aralyǵy dep alamyz. Sondyqtan ul-qyzdardyń tárbıesine dál osy kezeńde kóbirek qaraılasyp, durys baǵyt-baǵdar kórsetý kerek», deıdi S.Derbisbek.
Bolmysynan sulýlyqqa, ásemdikke qumar názik jandylardy aqyn-jazýshylar, sýretshi, sazger – bári-bári shyǵarmashylyǵyna arqaý etti. Áıel beınesin, obrazyn qal-qaderinshe sýretteýge tyrysty. Osylaısha, qazaq arýlarynyń ózindik bet-beınesin qalyptastyrdy. Batyr analardyń tabıǵaty, kórkem minezi, izgi qasıetteri búgingi qyz-kelinshekterdiń boıynan tabylyp, bolmysyna belgili bir deńgeıde áser etedi. Muny urpaqtar sabaqtastyǵy, býyn almasýdyń erekshe úlgisi retinde qabyldasaq bolady. Rasynda, «Ádemilik bizge kóptik etpeıdi» degendeı, besik terbetetin áıelzatymen kósegemiz kógere túsedi.
