Alaıda qoǵam tarapynan batyl aıyptalyp, áshkerelenip, tıisti memlekettik oryndar ashyq kúres júrgizip jatqanyna qaramastan, elimizde jemqorlyq kórinisteri tyıylmaı, kerisinshe ádilettilik, eldik, tutastyq syndy qundylyqtardy jegi qurttaı jalmap bara jatqany qatty alańdatady.
Qoǵamdy indetteı jaılaǵan sybaılas jemqorlyqtyń aýyr bir salasy – paraqorlyq. Paraqorlyq – eldiń damýyna kedergi keltiretin kertartpa keseldiń biri. Jemqorlyq, paraqorlyq etek alǵan jerde ádildik pen shyndyqqa, izgilik pen adamshylyqqa oryn qalmaıdy.
Klassıkalyq basqarý úlgisine jetip, órken jaıyp otyrǵan qaı memleketti alyp qarasańyz da jappaı jemqorlyq ataýlydan ada. Úkimetiniń bul jegi qurtpen kúresi de kúshti, halqynyń paraqorlyqqa degen nóldik tózbeýshiligine de tánti bolasyń.
Al bizde she? Bizde balanyń da, paranyń da alǵashqy qadamy perzenthanadan bastalady demeske sharań joq. «Qoly jeńil bolsyn» dep hırýrg, akýsher-gınekologterdi baıytyp jatqan da ózimiz. Biz úshin aqshany bireý astyrtyn kelip berip ketip jatqan joq. Bul rette birjaqty qaraýǵa taǵy bolmaıdy. Akýsherlerdiń keıbiri ymdap yńǵaı tanytsa, keıde alǵysy kelmegen adaldyǵyna qaramaı, jabysa ketip qaltasyna tyqpalaıtyn taǵy ózimiz. Sóıte otyryp, qoǵamda qalyptasqan «bizde aqshasyz esh tirlik bitpeıdi, sheshilmeıdi» degen kereǵar kózqarastyń ómirsheńdigine ózimiz «úles» qosyp kelemiz.
Balabaqshaǵa balańdy ornalastyrý, mektepke muǵalim bolyp jumysqa turý mashaqatynyń da tóresi taǵy da – paraqorlyq. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń resmı ınternet-resýrsyn aqtaryp shyqsańyz, jańalyqtar tizbegindegi paramen ustalǵan, sybaılas jemqorlyq boıynsha kúdikke ilingenderdiń ishinde bilim salasyna qatystylardyń qatary basym. Quddy bir osy sala basshylary bilimdi júıeleýmen emes, óz «tirligin sheshýmen» aınalysyp ketken be dersiń. Jýyrda ǵana Taldyqorǵan qalalyq bilim bólimi esepshisiniń eki mıllıard teńgeni «jansyzdarǵa» jalaqy etip berip, qazynadan qarjy jymqyrǵany jurtshylyqtyń ǵana emes, jemqorlyqqa qarsy kúresetin kúshtik qurylym ókilderiniń de jaǵasyn ustatty. Bul endi sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy faktiler. Al para túrindegisin de az dep aıta almaımyz. «Antıkor» ondaılardyń talaıyn áshkereledi.
Jýyrda bir óńirge saparlap barǵanymyzda bir dúkendegi satýshysy men onyń tanysynyń áńgimesin qulaǵymyz shalyp qaldy. Dúkenshiniń aıtýynsha, sol qaladaǵy jańadan ashylǵan mektepke muǵalimderdi qatań konkýrspen qabyldap jatyr eken. Onysyna ishimiz jylyp qaldy. Alaıda dúken satýshysynyń qaryndasynyń ol konkýrsqa qatyspaı-aq, 2 mıllıon teńgemen sol mekteptiń muǵalimi atanǵanyn estip, kóńil qulazydy. Elimizde urpaq tárbıesi men ulttyń bolashaǵy senip tapsyrylǵan salada asqan saqtyqpen ári parasatpen sheshilýge tıis nárselerdiń paramen sheshilip ketip jatqany qynjyltady.
Elimizde tek bilim salasy jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq bylyǵyna batyp jatyr deýden aýlaqpyz. Urpaqty adal eńbegimen, taza arymen tárbıelep otyrǵan muǵalimder de barshylyq. Alaıda quzyrly organnyń resmı ınternet-resýrsynan qoǵamnyń kez kelgen salasyna qatysty sybaılas jemqorlyq, paraqorlyq, alaıaqtyq faktilerin tabýǵa bolady.
Qaı óńirdiń bolsyn jol qurylysy men avtomobıl joldaryna qatysty basqarmasy basshylarynan joldyń sapasy nege uzaqqa shydamaıtynyn surasań, onyń sebebin kóliktik baqylaý komıtetiniń qyzmetkerlerine ákelip tireıdi. Iаǵnı olar kóp jaǵdaıda aýyr júk kólikteriniń normadan tys salmaq artpaýyna, kún kúrt ysyp ketip, asfalt jumsaratyn kúıge jetkende olardyń jolda júrýine shekteý qoımaıtyn kórinedi. Qysqasy, júrgizýshiler onyń bárin kóz qysty, barmaq basty áreketpen «sheship» ketedi eken. Osydan keıin jol sapasy týraly kimnen, ne suraımyz? Jańa salynǵan keıbir joldyń da jaıy qabyldaǵandardyń qaǵazynda ǵana qanttaı. Aınalyp kelgende taǵy ózimizge kelip tireledi. Para suraıtyndarǵa beretin de, almaıtyndarǵa alýdy úıretetin de ózimiz.
