Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Aqmola oblysyna qarasty Aqkólde ótken «Egistikti maıly, dándi-burshaqty jáne jemshóp daqyldarymen ártaraptandyrýdyń ózektiligi» atty semınar kezinde «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy Serik Egizbaev aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi ártaraptandyrý, eń aldymen, óndiriletin ónim túrin jańa jáne dástúrli aýyl sharýashylyǵy daqyldary negizinde keńeıtýmen baılanysty dedi. Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erbol Tasjúrekovtiń aıtýynsha, soltústik aımaq aýyl sharýashylyǵy óndirisin ártaraptandyrýǵa jáne egistik alqaptarynyń qurylymyn qaıta qurýǵa qolaıly óńir.
«Biz aıtyp otyrǵan maıly daqyldar bul óńirde jaqsy ósedi ári ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi. Eksport boıynsha da suranysqa ıe. Semınar búginge deıin qozǵalǵan máselelerdi, sondaı-aq Qazaqstannyń soltústiginde mal sharýashylyǵy jemshóp bazasynyń turaqty damýyna baılanysty birqatar ekonomıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq sharýany sheshýge múmkindik bermek», dedi.
Aqmola oblysy aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Kenesh Álimjanov oblystyń aýyl sharýashylyǵy boıynsha jetekshi óńir ekenin aıta kelip, Prezıdent tapsyrmasyna oraı egistik daqyldaryn ártaraptandyrý boıynsha atqarylyp jatqan jumystardy tilge tıek etti.
«О́ńirde salany odan ári damytý jáne onyń áleýetin paıdalaný úshin 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy ázirlendi. Qujatta qabyldanatyn sharalar memlekettik qoldaý kólemin ulǵaıtý, zamanaýı tehnologııalardy engizý jáne agrotehnıkalyq sharalardy júzege asyrýmen birge ónim kóleminiń ulǵaıýyn, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ósimin arttyrýdy qamtamasyz etedi. О́ńirde ótken jylmen salystyrǵanda maıly daqyldar (kúnbaǵys, soıa, maıburshaq, t.b.) alqaby eki esege jýyq ulǵaıtylyp, jalpy alqap 400 myń gektarǵa jetkizilse, aldaǵy besjyldyqta ony 600 myń gektarǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Buǵan qol jetkizý úshin oblysta maıly daqyldarǵa memlekettik qoldaý kórsetý máselesi qarastyrylyp jatyr», dedi.
Qyzylorda oblysynda sýdy kóp qajet etetin kúrish kólemi 5,1 myń gektarǵa qysqarmaq. Ornyna sýdy az qajet etetin ártaraptandyrý baǵytyndaǵy daqyl kólemin 2,3 myń gektarǵa ulǵaıtý mejelenip otyr. Munyń sebebi de belgili: Syrdarııada sý jyl saıyn azaıyp barady. Byltyr óńirdegi dıqandar ósirgen kúrishti sýǵa bastyrýda qıyndyq bolmaı qalǵan joq. Jergilikti bılik buǵan amal oılastyrǵanmen, aldyn alar sharýasy da óte kóp. Bul jerde bir ǵana maqsat tur. Ol – egistikte sýdy az qajet etetin daqyl túrin kóbeıtý. Jaı ǵana kóbeıtý dep aıtqanmen, olardy ósirý tehnologııalary bar emes pe? Udaıy kúrish ekken eginshi qaýym buryn qolǵa da, kózge de tanys emes ózge egindi egýge tosyrqaı qaraıtyny shyndyq.
«Osy jerde anyqtap aıtatyn bir nárse bar. Egindi ártaraptandyrý degennen góri sharýashylyqty qaıta mamandandyrý dep aıtqan jón. Mysaly, maqsary, burshaq, qumaı, júgeri, soıa sııaqty daqyldardy egýdi keıingi jyldary qolǵa aldyq. Onyń jerin daıyndaıtyn, tuqymyn sebetin, jınaıtyn tehnıkasy bólek. Bizge aldymen osy qajet. «Mynadaı egýdi qolǵa alyńdar» degen tapsyrma sharýaǵa qıyndyq týdyrady. Sondyqtan sharýashylyqtardyń múmkindigine qaraı birtindep, osylardy jergilikti topyraqqa sińirý kerek. Sharýashylyqty qaıta mamandandyrý degenimiz sol. Oǵan úsh-aq tehnıka jetkilikti. Kýltıvator, dán sepkish jáne ónimdi jınaǵysh tehnıkalar. Al kartop egetin sharýashylyqtarǵa bul úsheýinen bólek, saqtaý úshin qajetti temperatýra bere alatyn qoıma kerek», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Qanaǵat Begalıev.
Aýyspaly egistikte kúrishten keıin jońyshqany paıdalanyp kelgen. Qazir onyń ornyn joǵaryda aıtqandaı túrli daqyl basyp jatyr. Buǵan mysal, osy kúnderi aımaqta kúrishten bólek, ártaraptandyrýǵa qatysty daqyldardy egýdi qolǵa alǵan sharýashylyq sany az emes. Iri kúrish alqabyn ıgergen seriktestikter qurǵaqshylyq pen tuzǵa tózimdi daqyldardy da ósiredi.
Fermerlerde múmkindik jetkilikti. Tek barynsha qoldaý kerek. Ásirese aýyl – qalanyń asyraýshysy dep eseptesek, mundaı eldi mekenderdi damytýǵa basymdyq bergen durys. Sondaı-aq tek agro salaǵa baǵyttalǵan jeke qarjy uıymy bolǵany maqul. Ekinshiden, tuqym ınstıtýttaryn damytyp, zerthanalardy qaıta zamanaýı úlgide jabdyqtaý jaǵyn qolǵa alǵan jón. Úshinshi túıtkil – lızıng máselesi. Prezıdent aıtqandaı, kóptegen sharýashylyq keńes zamanyndaǵy tehnıkany paıdalanyp keledi. Kóbi tozǵan. Tómen paıyzben jańa aýyl sharýashylyǵy mashınalary berilse, sharýasyn júrgizip otyrǵan aǵaıynǵa tıimdi kómek bolary sózsiz. Munyń bári – ár óńirdegi sharýalardyń bir jerden toǵysqan pikiri.
Sharýalar aıtqan ýáj ben pikirdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Áset Toqtamysov ta qostaıdy. Aıtýynsha, tıimdi baǵdarlama men qarjylyq qoldaý bolmaı, sala jetistikke jetpeıdi. Sondaı-aq qazir tek shaǵyn nemese orta deńgeıdegi sharýashylyqtar jeke adamdy ǵana baıytyp jatyr.
«Aýyl sharýashylyǵyna qarjylyq qoldaý jasalmaı, damý bolmaıdy. Olar tehnıka, tuqym, tyńaıtqysh alýǵa jeke ınvestordyń qarjysyna júginip júr. Ásirese bul – egistikke qatysty jaǵdaı. Kóktemde ınvestordan aqsha alady, kúzde bıdaı ne qara kúrishpen óteıdi. Tehnıka alý úshin de qomaqty aqsha kerek. Ár daqyldyń ózine arnalǵan aýyl sharýashylyǵy mashınalary bolatynyn eskersek, munyń kóbi shet memleketterden keledi. Osynyń barlyǵy kedergi emeı nemene? Ekinshiden, elimizde aýyl sharýashylyǵyna qatysty 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolsa, bulardyń da jaǵdaıy máz emes. Túrli sortty shyǵarý, sý tapshylyǵy men qurǵaqshylyqqa beıim daqyldardy zertteý, mal tuqymdaryn qaıta qaraý – osy ınstıtýttardyń quzyretinde. Eger bularǵa qarjylaı hám materıaldyq qoldaý bolmasa, onda olar qalaı qarqyndy jumys júrgizbek? Ǵalymdar qandaı sort daıyndaıdy? Bile bilseńiz, bir daqyldyń sortyn daıyndaý úshin kóptegen jylǵa sozylǵan zertteý jumysy qajet. Úshinshiden, biz áli sý únemdeýdi úırenbedik. Memleket basshysynyń alańdap otyrǵany da osy. Ásirese sýarmaly egistikpen aınalysyp otyrǵan ońtústik aımaqtarda bul – úlken másele. Elde sýdy paıdalanýdyń ozyq tehnologııasyn ıgerý – kezek kúttirmeýge tıis», deıdi ǵalym.
Agrarlyq salany alǵa jyljytý úshin qarjyny jetkilikti ári ádil bólý, tyń tehnologııa ákelý, jańa tuqym daıyndaýda ǵylymı jańalyqtardy qoldaý, sýdy tıimdi paıdalaný, jer qunaryn saqtaý, aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn qurastyrý aıryqsha mańyzdy. Salada eńbek etip júrgen ǵalymnyń da, fermerdiń de pikiri osyǵan saıady.
