Mańdaı ter ónegesi

Bala Sartaı Elenovka selo­syn­daǵy mektepten besin­shi synypty orys tilinde oqy­dy. Altynshy synypty – Kókshe­taýda. Odan soń jetinshi synypty naǵashylarynyń ataqonysy – Áljan aýylynda. Jetinshi synyptan soń eńbekke aralas­ty. Bilim qýýǵa, ilgerilep oqýǵa qabileti jetip turǵanymen, tur­mys jaǵdaıy kótermeıtin edi. Bulaq aýylyndaǵy mashına-traktor stansasynyń janynan ashylǵan úsh aılyq mehanızatorlar kýrsynda oqýǵa ótinish bildirgen. Ondaǵylar áli jasyń jetken joq depti. «Keıin ósken soń, qabyrǵań qataıyp, buǵanań bekingen soń kelersiń». Biraq ósýdi tosyp otyratyn jaǵdaı qaıda. Jasy jetpegenmen, jigeri, yntasy jetip tur. Basshylarǵa óz jaǵdaıyn soqyr kózden jas shyqqandaı qylyp aıtqannan soń, olar da jas quraqtaı jel­kildegen jetkinshektiń jaǵdaıyn túsinip, ruqsat etti.

1954 jyly traktorǵa otyrdy. Dońǵalaqty HTZ traktory. Ústi ashyq. Tisteri yrsıǵan temir dońǵalaq. Aıtpaqshy, jýyrda temir dońǵalaqtyń áldeqalaı úzilip qalǵan bir tisin taýyp alyp, esiktiń kózine, mańdaıshaǵa shegelep qoıǵan. Baǵzy zamandaǵy beınettiń óshpes kórinisi. Tot basqan temir bolsa da, esten ket­pes estelik. Qatty, ábden pisi­ril­gen temir dońǵalaqtyń tisi sál maıysqany bolmasa, sol qalpy tárizdi. Alaqanymen sıpalap kórdi. Temir dońǵalaq domalap qansha shaqyrym jol júrdi eken. Quıqaly óńirdiń qansha gektaryn tóńkerip tastady eken. Esepke kelmeıtin kóp shyǵar-aý. О́ıtkeni ol zamanda temirden jasalǵan dońǵalaq túgili et pen teriden jaralǵan Sartaı tárizdi jas jetkinshekter de san júzdegen, bálkim san myń­daǵan gektar alqapty óńdeı­tin. Tyńǵa salynǵan túren qan­daı qıyn deseńizshi. Eńbekke aralasqan eki jylynan soń, 1956 jyly keńes odaǵy qarýly kúshteriniń qatarynda azamattyq boryshyn óteýge shaqyryldy. Túrikmenstanda Irannyń shekarasynda boldy. Osy arada úsh jyl, úsh aı qyzmet etti. Shekarada qyzmet ete júrip, uıqysyz ótkizgen san túnderinde alysta qalǵan týǵan jerin, týǵan jerde óz betinshe tútin tútetip jatqan Aısha syndy asyl anasyn, áskerdiń aldynda ǵana otaý qurǵan jaryn oılaıtyn.

Ásker qatarynan oralǵanda da otbasynyń tútini túzý ushyp turǵan joq edi. Ákesi qandy qyrǵyn maıdannan aman-esen oralǵanymen, tutqynǵa túskensiń degen jeleýmen aıdalyp ketken. Áıteýir, ananyń janynda Sartaıdyń jary bar. Áskerge deıin úılenip ketkeni oń bolypty. Eki muńlyq bir-birine selbesip, serik-súıeý bolyp kún keshse kerek.

Áskerı kıimin shesher-sheshpesten ujymshar ortalyǵy Ele­nov­ka selosyna bardy. Ujym­shar tóraǵasy Aleksandr Ejovqa kirdi.

– Aleksandr Evgenevıch, meniń jumys istegim keledi.

– Jumys qaıda qashar deısiń, áýeli oqyp, bilim alý kerek.

Kókshetaý qalasyndaǵy keń profıldi aýyl sharýashyly­ǵyn mehanıkalandyrý ýchı­lıshe­­siniń bir jyldyq kýrsyn bitirdi. Sóıtip, áskerge deıin­gi tájirıbesi, tyrnaqtap jına­ǵan sońǵy bilimi bar aýyl sharýashylyǵynyń besaspap mamanyna aınalyp shyǵa keldi.

Ol tusta naýqan degenińiz bas kótertpeı, bir-birine elbesip-selbesip kele beretin. Ol tusta aýyldaǵy mehanızator jumys talǵamaıtyn. Sartaı da tańdaǵan, talǵaǵan joq. Qulaǵy qyltıyp shyǵysymen jer betine ózimen birge barlyq beınetti arqalap ala shyǵatyn dándi kútip, baptaý, shóp shabý, mal qoralaryn daıyndaý, saban tasý... Qoıshy áıteýir, bir tolas tappaıtyn, túgesilip bitpeıtin sharýa. Kúzetshi de, elektrık te boldy. О́ndiristik qajettilikke oraı kez kelgen isti dóńgeletip alyp, júre beretin. Qoımadan mal azyǵyn bosatatyn kiltshi de bolǵany bar.

Birde keńshar dırektory Petr Fılımonovıch Voznıýk meha­nıkalandyrylǵan qyrman­nyń meńgerýshisi bolasyń dedi. Meńgerýshiniń aılyǵynan kom­baınshynyń aılyǵy áldeqaıda az, al jaýapkershilik degeniń meń­gerýshide jetip artylady. Mańdaı terdi sorǵalatyp júrip ósirgen aqyq dán ysyrap bolmaýy kerek. Ári sol jyly kórshiles aýyldardaǵy meha­nıkalandyrylǵan qyrman­dar astyq qabyldaı almaı qalyp, úsh bólimsheniń astyǵyn qabyldady. Ýaqytpen sanasqan joq, tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı etken eren eńbegi ataýsyz qalmaı, keýdesine jarqyratyp Lenın ordenin taqty.

Birde qyrman basyna sol kezdegi Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Erkin Áýelbekovtiń kelgeni bar. Qasqaǵym sáttik kezdesýde birinshi hatshynyń bilim parasatyna, aýyldaǵy istiń kózin sonshalyqty tereń biletinine qatty tańǵalǵan.

Qansha degenmen, keshegi keńes zamanynda qarapaıym eńbek adamyn baǵalaı bildi ǵoı. Sol eskerip, marapattaýdyń arqa­synda ortaq múddege jumyl­dyra biletin. Birde kúzgi egin oraǵy kezinde aýdandyq partııa komıtetiniń Alǵyshatyn «Bulaq» keńshary partııa uıymynyń hatshysy Maǵaýııa Raqymbergenov tún ortasy aýa tanap basyna jetkizgen. Bul Vıktor Mıller ekeýi egin oryp jatqan. Bir mezgilde artqy jaqtan qaıta-qaıta janyp-sóngen mashına shamy kórinedi. Sóıtse, partııa uıymynyń hatshysy Maǵaýııa Raqymbergenov. Tún jarymyn eńserip turyp, tolaıym tabysymen quttyqtaǵan. Sol bir sát eńbek adamyna qanat bitirip, kóńiline qajymas qaırat darytty. Bir ǵana osyndaı mysaldan eńbek adamyna degen qoshemet, qurmetti kórýge bolady.

– Egin oraǵy kezinde jyljymaly konsert brıgadalary kelip, kóńilimizdi kóteretin. Pıo­nerler de gúl shoqtaryn qushaq­tatyp, quttyqtaıtyn. О́zderi de máz bolyp, úlken áser alyp ketýshi edi. Sol sátte biz de shar­shaǵanymyzdy umytyp, eńbekti eseleı túsetinbiz, – degen edi Sartaı Jumaǵalıev. – Qazirgi kúni kóptegen ata-ana balalaryna jaqsy oqysań zańger bolasyń, sot bolasyń degen nası­hat aıtady. Al eger oqý oqymasań, traktorshy bolasyń dep qorqytady eken. Meniń túsinbeıtinim, sonda qalaı bolǵany, toqshylyqtyń basy nan ósirgen traktorshy biz­diń qoǵamdaǵy eń jaman adam ba?

Qoshemet, qurmettiń eń úlke­ni Sosıalıstik Eńbek Eri ata­ǵy edi. Áli kúnge deıin esinde. Sanasynda sarytap bolyp saq­talǵan saltanatty sát. Almaty qalasynda ótken úlken jıynda osy joǵary ataqpen mara­pattalǵan alty adamnyń bireýi kókshetaýlyq Sartaı Juma­ǵalıev boldy. Eki márte ob­lystyq keńeske, úsh márte halyq depýtattary aýdandyq keńesine, QKOP XVI sezine delegat bolyp saılandy. Máskeý qala­syndaǵy Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesiniń astyq pavılonyn­da ótken keńeste sóz sóıledi. Odaq­tyń bas hatshysy Mı­haıl Gorbachevtiń qolaıyna jaq­paıtyn áńgime bolsa da. Sál ashylaý aıtylǵandyqtan bolar, ortalyqtyń barlyq gazeti jerden jeti qoıan tapqandaı japa-tarmaǵaı, jantalasa jaz­ǵanda, kókshetaýlyq Eńbek Eri Sartaı Jumaǵalıevtiń aty atalmaı qaldy. Áńgimesiniń aýjaıy tolaıym teris emes edi. Áýeli aýyl sharýashylyǵynyń hal-ahýa­lyn baqaıshaqtap ta­rat­qan, sodan sýdyń sútten qym­bat­­­ty­ǵyn, kirpishtiń nannan qym­bat­­tyǵyn tilge tıek etken. Aýyl sharýashylyǵy eńbekker­leriniń aqadal eńbekpen ósirgen óniminiń baǵasy bolymsyz bolsa, tutas salanyń alǵa basýy qıyndaı beretindigine, sol salada uzaq jyl eńbek etken tájirıbesimen baılanystyra otyryp, saraptama jasaǵan. El ekonomıkasyndaǵy irgeli úlesi bar salany damytpaıynsha, tutas tabysqa jetý múmkin emes. Eńbek Eriniń el mereıin kóterýdegi dáıekti áńgimesin bas hatshy onshalyqty jyly qabyldaǵan joq. Biraq ýaqyt óte kele, aıtqan ýájiniń oryndy bolǵanyna óziniń de, ózgeniń de kózi jetip otyr.

Sartaı aǵanyń sary dalada salıqaly ónegesi qaldy. Búgingi urpaq eńbegimen el eńsesin kóter­gen dańǵaıyr dıqannyń atyn umytpasyn dep kókirekte qap­talǵan kóne sýretterdi tirilttik. Keıingige úlgi bolýy úshin.