Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tóńkeriske deıin qazaq qoǵamynda baı men kedeı arasynda eshqashan tartys, kelispes qaqtyǵys bolǵan joq. Kedeı óziniń kedeıligin, ash-aryqtyǵyn baıdan emes, Qudaıdan kórdi. Jaratqannyń basqa salǵanyna shydaý, kóný kerek degen basty qaǵıda boldy. Baı kedeıdiń malyn eshqashan zorlyqpen tartyp alǵan joq, ondaıǵa dala zańy jol bermeıtin. Al ekijaqty daý týǵan bolsa, onyń sheshimin bıler aıtty. Juttan maly qyrylyp qalǵan kedeıge baı aǵaıyndary qaraılasty, aǵynan bólisti, ashtan óltirgen joq. Esesine jas azamattar baıdyń maldyń baǵysyp, jalǵa júrdi, jumysyn istedi, jumsaǵanyna bardy. Ketetin bolsa, baı enshisin berip, úı qylyp, aldyna mal salyp, rızashylyǵymen bosatqan.
Osynyń bárin keńes ókimeti halyqqa teris uǵyndyryp, baı kedeıge eshqandaı qysym jasamasa da, ony halyqtyń jaýy, «qanisher», «eńbegińdi sorǵan», «malyn alǵan», «qanypezer», «zalym» dep uqtyrdy. Sóıtip, eki topty bir-birine aıdap salyp, óshiktirdi. Ondaı qujattar kóptep tabylyp jatyr, jaqynda kitap bolyp shyqty da. Kedeıdi baılardan kek alýǵa úndedi. Qazaq aýlynda buryn eshqashan bolmaǵan «belsendi» degen áleýmettik topty oılap tapty. Olar bolshevık ýákilderiniń aqylymen baı men kedeıdiń arasyn ashyp, eki jaqtyń bir-birine jaýyǵa túsýine qyzmet etti. Orasholaq, topas, aqylsyz isterine qarap, halyq olarǵa «sholaq belsendi» degen at berdi. Eshqandaı aqyl-aılasy joq, kóbi hat tanymaıtyn «jyrtyq bóriktilerdiń» arasynda shynynda da «shash al dese, bas alatyn» ury-qarylary, urdajyqtary kóp bolǵan. Barlyq nasıhat quraly, ókimet adamdarynyń sózderi, baspasóz materıaldary, shyǵarmashylyq ónimderi tek baıdy jamandap, ony barynsha qubyjyq qylyp kórsetýge tıis boldy. Sóıtip, qazaq aýlynda eki toptyń arasynda qoldan qaqtyǵys týǵyzyldy. Al sol «sholaq belsendilerdiń» jazbalaryn, aryzdaryn kórgen qazirgi jas «tarıhshylardyń», blogerlerdiń kóbi qazaqty «satqyn» dep óz halqynan ózi jerip júr. Alaıda olardy ókimet mindettegenin, jazbasa kózderin joıatynyn oılamaıdy. Sol sııaqty Alash qaıratkerleriniń ústinen jazylǵan jazbalar, ótirik jazǵyrýlar qyzmette júrgen kózi ashyq adamdardyń bárine mindettelgenin bilmeıdi... О́z basyn aman saqtaý úshin olar burynǵy alashordalyqtardy jamandaýǵa amalsyz bardy. Muny ózara syn dep oılady. S.Seıfýllınniń de, T.Rysqulovtyń da, basqalardyń da taǵdyry solaı.
Jýyrda qurmetti akademık, professor marqum Talas Omarbekovtiń ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń 155 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Tarlan» ıntellektýaldyq klýbynda aıtqan sózderi «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalandy (27.02.2024). Ǵalymnyń aıtqanynyń bári – ózi bilgen derekterden alynǵan, rastyǵyna kózi jetken dúnıeler. Ásirese myna derektiń shynaıylyǵy shúbásiz: Álekeń ol kezde Máskeýde, kúndiz-túni sońynan qalmaıtyn OGPÝ – NKVD baqylaýynda. Jumysy joq, tabys kózi toqyraǵan. Basqa amaly bolmaǵan soń, birde ol RKFSR halyq komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary T.Rysqulovtyń qabyldaýyna barady. Alaıda Rysqulov hatshysy arqyly «qabyldamaımyn» dep bir-aq qaıtarady...
Mundaıda qazirgi jeńil oılaıtyndar T.Rysqulovty jamandap, Á.Bókeıhanǵa kómek qolyn sozbaǵan dep oıbaılap shyǵa keler edi. Al Turar Rysqulov Álekeńniń ózine ne sebepti kelgenin aıtpaı-aq bilip, jumyssyz júrgen tulǵany Názir Tórequlov arqyly baspaǵa qyzmetke aldyrǵan... Al eger T.Rysqulov Á.Bókeıhandy qabyldaǵan bolsa, basy sol kúni keter edi. Sondyqtan arystarymyz uzaq ýaqyt bir-biriniń problemasyn emeýrinnen-aq sezip, qoldaǵan. Al syrt kózge olar bir-birinen qashqan sııaqty kórinedi.
1938 jyly Turar Rysqulov atyldy, al áıeli men enesi úsh birdeı sábı qyzymen birge stalındik qapasqa qamaldy. Tiri qalǵan arystarymyzdyń bári de Alashordadan at-tonyn ala qashýǵa májbúr bolǵan. Báriniń de ony jamandap jazǵan haty bar. T.Omarbekov atalǵan maqalasynda M.Áýezovtiń, Á.Ermekovtiń Alashordany synaǵan hattaryn oqyp, uıalǵannan jerge qaradym deıdi. Al osylaı jazbasa, qandy ókimet olardyń bárin de qurtar edi. Osyny túsinbegen qazirgi baıbalamshyldar «oıbaı, anaý satqyn eken, mynaý satqyn eken» dep aıǵaı-súreń salyp júr.
Basqa amaly qalmaǵan soń, ótirik jamandaýǵa májbúr bolǵan tulǵalardy jerden alyp, jerge salýdy toqtatatyn kez jetti. О́tirik kýálik berý, jany úshin jalǵan aıtý orys jáne basqa halyqtar arasynda da kóp bolǵan. Ol jaǵdaıdy maǵan kórnekti grýzın de, ýkraın da ǵalymdary aıtatyn. Alaıda basqa halyqtar mundaıdy tez túsinip, tez tyıyldy. О́kinishke qaraı, bizdiń aramyzda, ásirese ózderin jarnamalaýǵa qumar blogerler osyndaıdy jalaýlatýdy jalǵastyryp keledi. Talas Omarbekovtiń: «HH ǵasyrdyń 20–30-jyldaryndaǵy qaıratkerlerdi ádebı shyǵarmanyń keıipkerlerindeı bir-birine qarsy qoımaı, tarıhtyń kúrdeli konteksindegi eldik, ulttyq, halyqtyq múddesin alǵa shyǵaryp, jan-jaqty zertteı bilýimiz qajet. Qur kommýnıst aty úshin nemese belgili saıası maqsatta («ózara syn» naýqany) jazǵan haty men maqalasy úshin jazǵyrý – ábestik... Sáken men Turardy qazaqtyń azattyq ıdeıasyna, ulttyń saıası-ekonomıkalyq derbestigine qarsy qoıyp, bolshevızmniń túrli qııampurys áreketimen baılanystyrý – 20-jyldardyń tarıhyn múlde bilmeý nemese oqıǵalar men faktilerdi óziniń qabyldaýynsha birjaqty túsinip, oqyrman men jas urpaqty adastyrý» degen oıymen tolyq kelisemin. Sensasııa izdegish blogerler ǵana emes, kásibin syılaıtyn tarıhshy, ádebıetshi men jýrnalıst aǵaıyndar da osyny árdaıym eskerýi kerek.
Árıne, qur dúrmekke erip, óz zamanynda adasyp, ultymyzdyń arystaryna, olardan keıingi tulǵalarymyzǵa qara kúıe jaqqan «sholaq belsendi» adamdar ǵylymı jáne mádenı-shyǵarmashylyq qaýymnan oqta-tekte shyǵyp otyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Olardyń birazy týraly estýshi edik. Keıbireýlerin kórdik te. Ondaılar óz basyna qaýip tónbese de, jaýapty qyzmette júrmese de, sol kezdegi ıdeologııanyń, kúshpen tańylǵan nasıhattyń áserimen Alashordany, ult tarıhyndaǵy eleýli zertteýlerdi, el rýhyn kóteretin shyǵarmalardy jamandap shyqty. Bulardyń birazy – jańa ókimetke jaǵynyp, kózge túsý úshin, jaqsy qyzmet, jaqsy turmysqa jetýdi ańsaǵan karerıster, shyn mánindegi satqyndar. Al kóbi aldanyp, keńestiń jalǵan ıdeologııasyna qurban, túsinigi tómen pendeler.
Jalpy, stalınızmniń elge ákelgen qasireti týraly Otan tarıhshylary az jazǵan joq. Qazir tarıhshylar Alash qoǵalysyn, 1928–1933 jyldarǵy ashtyq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Qazaqstan azamattarynyń qatysýy, tyń jerlerdi «ıgerý» naýqany sııaqty taqyryptardy tııanaqty zerttep júr. Osy úderisten biz de qalmaı, belgili zańger, professor E.Nurpeıisov, tarıhshy ǵalym Á.Aýanasova úsheýmiz birigip, 2018 jyly shyǵarǵan monografııada bolshevızm ıdeologııasyn jasaýshylardy, ony dáripteýshilerdi jáne sol solaqaı dogmalardy Qazaq dalasy men Orta Azııa respýblıkalarynda iske asyrǵan saıasatkerlerdi, olardyń ádis-qımyldaryn zerttep-zerdeledik.
Sátin salyp Qazaqstan ǵana emes, Reseı, Tatarstan, Qyrǵyzstan arhıvterinde osy asharshylyq, repressııa tarıhyna qatysty arhıv qorlaryn aqtardym. Sondaı-aq Gýver arhıvi (AQSh) jáne Gollandııa koroldik arhıvindegi bolshevızm qozǵalysy men olardyń shyǵý tarıhy týraly málimettermen tanystym.
Sol eńbekterdi aqtarý barysynda «sosıalızm-kommýnızm» quramyz degen kósem «qaıratkerlerdiń» túgelge jýyǵynyń moraldyq deńgeıi, psıhologııalyq túısigi, ıntellektýaldyq alǵan bilim dárejesi óte tómen bolǵanyna kóz jetkizdik (muny 2005 jylǵy «Qyzyldar men qaralar» atty kitabymnyń 37–39-betterinen kóre alasyzdar). Sol basshylar men «kósemder» mıyna tek adamzat qoǵamyndaǵy baı men kedeı arasyndaǵy ekonomıkalyq teńsizdikti jáne ony kúshpen joıýdy ǵana sińirip, al onyń alǵysharty men qalyptasýyn túsine almaǵan. Sonymen birge búgin aıtqan sózinen erteń tanyp shyǵa kelgen. О́tirik, aıarlyq, qorlaý, shettetý, kinálaý, aıdap salý qalypty jaǵdaıǵa, jumys tásiline aınalǵan.
Bolshevızm kósemderiniń sózinde turmaıtynyn, aıtqandary jalań nasıhat pen jalǵan uran ekenin Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mustafa Shoqaı erte kúnnen-aq bilgen. Álekeń 1917 jyldyń kúzinde-aq olardyń árketterin áshkerelegeni belgili. Qazaq zııalylarymen qoıan-qoltyq birge kúresken bashqurt ultynyń serkesi Zakı Ýálıdı Toǵan bylaı dep jazady: «My azıaty, obmanýlıs, sohranıaıa vernost klochkam býmagı, kotorye po mnenııý Lenına, ne ımeıýt nıkakoı sennostı. Ranshe my predstavlıalı Lenına lıchnostıý, otlıchaıýshegosıa ot tashkentskogo Kolesova, orenbýrskogo Svıllınga, Artema ız Sentra. Teper vyıasnılos,chto mejdý etımı lıýdmı ı Lenınym net nıkakıh razlıchıı» (Z.V.Togan. Vospomınanııa. Kn.1.Ýfa, 1994 – 224,364-b).
Teorııaǵa jetik boldy degen Lenın, Troskıı, Zınovevter klassıkalyq ádebıetterden, onyń arasynda K.Marks pen F.Engels murasynan tek baı men kedeı arasyndaǵy ekonomıkalyq teńsizdikterdi joıý joldaryn terip oqyp, ony kúshpen iske asyrýdyń joldaryn izdegen. Al I.Stalın sııaqty esh jerde jumys istep kórmegen «kásibı revolıýsıonerler» olardyń eńbekterin túrmelerde, qýǵynda, jer aýdarylǵan jerlerinde qýana «jutyp», iske asyrýda tóńiregindegi kánigi qylmyskerlerdiń ádis-tásilderin qoldanǵan. Sondyqtan da búrkenshik attar jamylyp, oılaǵanyn iske asyrýdy qalaı uıymdastyrýdyń úlgisin de qylmyskerlerden alǵan. Uıymdaryna aqsha túsirýde de ashyq qylmysqa baryp, adam óltirgen, bank tonaǵan, baılardy, aqshalylardy bopsalaǵan. Kýáger qaldyrmaı, birge bolǵan joldastaryna deıin kózin joıyp otyrǵan. Kamo, Haltýrın, Krasın degen tóńkerisshilerdiń osyndaı isteri belgili. Lenın olardyń isin «eksproprıatorlardy eksproprıasııalaý» degen sózben aqtaǵan. Olar tipti kóptegen jyldar KSRO elin jasyryn ataýlar men «klıchkalaryn» qoldanyp basqarǵanyn barshylyq biledi.
I.Stalınniń ózi de bul iste úlken «sheberlik» kórsetken. Onyń aram isteri týraly kezindegi kómekshisi bolǵan Borıs Bajanov ta jazyp ketken. Borıs Bajanov degen kim? B.Bajanov 1923 jyly aldymen I.Stalınniń kómekshisi, artynan Ortalyq komıtet hatshysy bolyp taǵaıyndalǵan adam. 1928 jylǵa deıin Kremlde jumys atqaryp, sol kezdegi L.Troskıı, N.Býharın, B.Kamenev, G.Zınovev arasyndaǵy (olardyń barlyǵy búrkenshik famılııamen) saıası kúrestiń kýágeri bolǵan. Sonymen qosa ol barlyq otyrystardyń hattamasyn júrgizip, daıyndaǵan adam. Iаǵnı kóptegen qupııa áreketti óz kózimen kórgen. Al saıasatta kóp biletin adam mindetti túrde biraz ýaqyt baqylaýda bolyp, sosyn kózi joıylatyn. О́mirine qaýip tóngenin sezgen B.Bajanov 1928 jyly Ashhabad qalasyna,Túrikmenstanǵa ádeıi aýysyp, odan Iranǵa, odan Eýropa arqyly Amerıkaǵa qashqan.
Onyń estelikterinen bolshevıkterdiń is-áreketin bilgen adamnyń da tóbe shashy tik turady. Búgin paıdalanǵan adamyn bolshevıkter erteńgi kúni joıyp otyrýdy kózdegen. Osy B.Bajanov I.Stalın men onyń jaqtastary mańaıynda júrgen partııa músheleri, respýblıka basshylarynyń sońyna arnaıy tyńshylar qoıyp baqylap, únemi qaraýyldap otyrǵanyn naqty faktilermen kórsetip jazǵan. Sonyń ishinde Turar Rysqulov nemese basqa da barlyq ulttyq kadrlar kúni-túni baqylaýda bolǵany aıdan anyq. Osy úrdis Máskeýde ǵana emes, ulttyq respýblıkalarǵa da taraǵan. Sondyqtan men professor Talas Omarbekov materıalyndaǵy Turar Rysqulovtyń Álıhan Bókeıhanmen kezdesýden qashqanyn, biraq baılanysty basqa jolmen jasady degen boljamyn tolyq qostaımyn. Turar óziniń únemi baqylaýda ekenin bilgen. Osyndaı adam Alashordanyń basshysyn jeke qabyldaı alar ma? Mysaly, Zakı Ýálıdı Toǵan Turar Rysqulovpen tyǵyz baılanysta bolǵanyn aıtady. V.I.Lenın týraly derekti Z.Ý.Toǵan T.Rysqulovqa bergenin, al sol hat Bókeı Ordasy Alash azamattaryna (Jahansha Dosmuhamedov pe eken?) jetkenin, keıin sol hat Túrkııa Prezıdenti Mustafaǵa tapsyrylǵanyn eske alady. Iаǵnı T.Rysqulov 1920–1930 jyldary Kremlde bolyp jatqan saıası kúrester týraly aqparatty alyp otyryp, bolshevızm kósemderiniń bet-álpetin tereń asha bilgen (Toǵan, 367-b.).
Zakı Ýálıdı Toǵan biz úshin taǵy da mynadaı óte mańyzdy málimet beredi. 1919 jyldary bolýy kerek, Ýfa qalasynda ótken kezdesýde Álıhan Bókeıhan, Muhamedjan Tynyshbaev, Mustafa Shoqaı jáne Iýsýf Akchýrınmen kezdesken kezinde olar Musylman halyqtarynyń federasııasyn qurý týraly áńgime qozǵaıdy. Kelesi kezdesýde bolshevızmnen eshqandaı jaqsylyq kútýge bolmaıtyny bilgen olar shetelge, damyǵan Eýropa elderine ketip, túrki halyqtarynyń tragedııasyn pash etemiz dep sheshim qabyldaıdy. T.Rysqulov bul áńgimeden habardar bolǵan.
Jalpy aıtqanda, bolshevıkter ókimetti qylmystyq jolmen tartyp aldy, ony 70 jyl boıy qylmystyq ádis-tásildermen basqardy. Arasynda kommýnıstik ıdeologııaǵa berilgen ıdealdy kommýnıster bolmasa, Kremldiń tóbesinde otyrǵandardyń kóbi jaıdaq, qaıtse de halyqty typyr etkizbeı ustaýdy kózdegender edi. Stalınniń jeke óz basy barlyq qýlyq-sumdyqty meńgergen, qalaı pıar jasaýdy tez boljaıtyn, óte qý, «vor v zakone» boldy dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Ne bilimi, ne ıntellektisi joq ol óz bıligin nyǵaıtýda tipti ádebıet pen ónerdi de ýysynda ustap, onyń daryndy adamdaryn, qazaqsha aıtqanda, arqandap ustap otyrǵan. Ákesin jaqsy bilgen Svetlana Alılýeva «12 pısem drýgý» atty esteliginde I.Stalındi «dıktator» dep kórsteýi de beker emes.
N.Hrýshevtiń tusyndaǵy kommýnıstik bılik qandy jolmen júrgizilmese de, halyqtardy rýhanı turǵydan ezgilep, tamyrynan aıyryp, ulttyq mektepterdi jaýyp, ulyorystyq shovınızmdi jappaı taratý jolymen ketti. Eshqandaı tıimdi ekonomıkalyq joba bolmaǵan tyń ıgerý ıdeıasy naq osy maqsatty iske asyrý úshin oılap tabylǵan. Júıeli oqymaǵan, bilimsiz, minezsiz, ózin ózi ustaı almaıtyn ushqalaq jan Stalın mektebiniń «úzdik oqýshysy» retinde kommýnıstik-qylmystyq bılikti nyǵaıta tústi. Jalpy, biz 1985–1990 jyldary Alash qaıratkerlerin aqtaý kezinde olardyń kóbine shyǵarmashylyǵyn aıtyp, saıası qyzmetin kórsete almadyq. Mysaly, Maǵjan Jumabaev tek lırık aqyn retinde kórsetilip, onyń talaı saıası úderis ishinde bolǵany aıtylmady. Al qazir arhıvterdegi biz tapqan qujattar aqyn Maǵjan iri saıası qaıratker bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Qazaq zııaly qaýymy otarshyl bılikpen saıası kúreske birigip shyǵyp, el úshin jan aıamaǵany anyq.
Sózdiń túıinin aıtar bolsaq, qazirgi jastar «qazaqtar birin-biri kórsetipti» degen aıǵaı-súreńge, «bir-birin qurtqan ózderi eken» degen laqapqa emes, máselege tereń boılap, sol zamandaǵy ahýaldy tereń zerdelese eken deımin. Sol kezdegi bılik saıası qyzmetkerlerinen birin-biri kórsetýin, biriniń ústinen biri aryz jazýyn, jamandaýyn talap etip otyrǵanyn eshqashan umytpaǵan jón. Olar bul isti barynsha qoshtap, «naǵyz kommýnıst», «shynshyl pıoner», «qyzyl belsendi», t.s.s. ataqtarmen yntalandyryp otyrǵan. Alǵys jarııalap, marapat bergen, qyzmetin ósirgen... Sondyqtan barlyq tragedııanyń túbirin sol kezdegi stalındik bılikten izdegen durys.
Búrkitbaı AIаǴAN,
Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
