Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Sın Szıalo qazir elimizdiń ǵylymı ádisi aıasynda zertteý jasap júr. Onyń aıtýynsha, QazUÝ – Ortalyq Azııadaǵy eń úzdik ýnıversıtet, al Qazaqstannyń ǵylymı áleýeti – qýatty. Qazir ol ǵylymı zertteýlermen tolyqqandy aınalysady. Sebebi Sın geologııa – jer betindegi tabıǵı jáne adam elementteriniń ózara árekettesýi men rólin zertteıtin praktıkalyq ǵylym dep oılaıdy.
– Qazaqstan men Qytaıdyń oqytý úlgilerinde aıtarlyqtaı erekshelik bar. Sizderde jas ǵalymdar men stýdentterge úlken qurmetpen qaraıdy. Olarǵa oqýda, ǵylymı zertteýde erkindik berilgen. Meniń ǵylymı jetekshim – Sánim Begimqyzy. Qazir men «Jerdi paıdalaný» taqyrybynda zertteý júrgizip, jumys istep jatyrmyn, – dedi Sın.
Ǵylym men bilimniń paıdasy – elge ıgilik ákelý. Adam qyzmetiniń qorshaǵan ortaǵa áseri birshama. Bul taqyrypty zertteý adamǵa qorshaǵan ortaǵa tıetin zııandy áserdi azaıtatyn tıimdi sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi. Qytaıdan kelgen jas ǵalym tabıǵat pen ónerkásipterdiń, sharýashylyǵyn zertteýde muqııat bolýymyz kerek degen másele kóterdi. Sondaı-aq «Meniń týǵan jerim Dasın – ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy damyǵan jer. Biraq, ókinishke qaraı, bul qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyna jaqsy áser etpeıdi. Eger múmkindigim bolsa, alǵan bilimimdi týǵan qalamdaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin paıdalanǵym keledi», degen oıyn aıtty.
Sheginis jasap, osy máseleni tarqatyp kórsek. Jas ǵalym kótergen máseleniń bizdiń elge qatysty tusy kóp. Sonyń biri munaıly aımaqtaǵy, ónerkásibi bar jerdegi halyqtyń jaǵdaıy. Mysaly, Maıamı ýnıversıtetiniń ǵalymdary munaı-hımııa ónerkásibin qaterli isik aýrýynyń oshaǵy, mańyzdy qaýip faktory dep ataǵan. Zertteý nátıjeleri «JAMA Oncology» jýrnalynda jarııalandy. Rasynda da, tabıǵatty zertteý qajet-aq. Ǵalymdardyń zertteýi men sholý maqalasynda munaı-hımııany óńdeýdiń barlyq kezeńiniń adam densaýlyǵyna áseri kórsetilgen. Sonyń ishinde shıkizat óndirý, tazartý, óńdeý, tasymaldaý, paıdalaný jáne kádege jaratýdy kezeńderiniń áserin jeke-jeke taldaǵan. Mysal retinde Mıssısıpı ózeniniń boıynda ornalasqan 200-den asa munaı-hımııa kásiporyndary bar ýchaske keltirilgen. Bul jerde basqa óńirlerge qaraǵanda qaterli dert ortasha deńgeıden 50 ese joǵary. Munaı-hımııa ónerkásibi klımattyń ózgerýine ákeletin parnıktik gazdardyń kóp mólsherin shyǵarady. Al qatty ystyq, dala órtteri, daýyldar men sý tasqyny onkologııalyq naýqastardyń densaýlyǵyna keri áser etedi. Halyqaralyq ǵalymdar toby sońǵy 30 jylda 50 jasqa tolmaǵan adamdar arasynda qaterli isiktiń jahandyq ósýin tirkedi. Boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı qaterli aýrýdyń erte jasta bastalýy taǵy 31 paıyzǵa artady. Eń úlken qaýip 40 jastan asqan adamdarǵa tónip tur. Aýrýdyń kóbeıýi kóbine genetıkalyq beıimdilikke baılanysty emes, ózgeretin, syrtqy faktorlarǵa baılanysty deıdi ǵalymdar.
Qazir doktorant «Scopus» ǵylymı jýrnalyna óziniń zertteýlerin daıyndap júr. Onyń taǵy bir zertteý baǵyty – «ártúrli agroekojúıelerdegi qashyqtyqtan zondtaý jáne geografııalyq aqparattyq júıe tehnologııalaryn paıdalana otyryp, aýyl sharýashylyǵyn ıntensıfıkasııalaýdyń keńistiktik zańdylyqtarynyń degradasııasy men sý resýrstaryn basqarýdaǵy saldaryn taldaý». 2-kýrs doktoranty «Geografııa» bilim berý baǵdarlamasynda bilim alyp júr. Elimizdiń joǵarǵy oqý ornyna túskenge deıin Heıhe ýnıversıtetinde oqyǵan. О́ziniń aıtýynsha, elinde júrgen kezinde Almaty qalasynyń geografııalyq erekshelikterine qatty qyzyqqan. Tabıǵat ǵylymynyń qyr-syryna qushtar Sın barlyq emtıhandy sátti tapsyryp, elimizdegi úkimetaralyq grantyn jeńip alǵan. Dıplom alǵannan keıin óz eline baryp tek zertteý emes oqytýshylyq qyzmetpen de aınalysqysy keledi. Quba-qup!
