– Tursynǵalı aǵa, 2000 jyly elimizdiń bylǵary qolǵap sheberleri alystaǵy Aýstralııada aıdy aspanǵa shyǵardy. Sol kezderi boksshylarmen birge sizdiń de dańqyńyz shartarapqa tarady. Desek te Edilov esimdi bilikti bapkerdiń baryn biz 1996 jyly Atlanta Olımpıadasy qarsańynda bilgen edik. Atalǵan dodaǵa siz Ermahan Ybyraıymovty baptap apardyńyz. Áńgimemizdiń álqıssasyn sodan bastasaq...
– О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ekinshi jartysynda Ermahandy jattyǵý zaly men túrli jarys jıi kóretinmin. Syrttaı onyń dene bitimi, shoıyn judyryǵy, rıngtegi qımyl-qozǵalysyna qyzyqtym. Sodan 90-jyldary tabaldyryqtan attady. Zamannyń apaı-toı kezi. Qıyn ýaqyt. Joqshylyq. «Baıtal túgil, bas qaıǵy» bolǵan kezeń. Sol tusta Ermahan sharshy alańnan múldem kórinbeı ketti. Birde ony kezdeısoq keziktirip qaldym. «Ermahan, joq bolyp kettiń ǵoı. Boksty múldem qoıǵansyń ba?» desem, «Aǵa, ara-tura daıyndalyp júrmin», dep til qatty. Ony estigende kóńilim qulazydy. Ekeýmiz dalaǵa shyǵyp, biraz áńgimelestik. Syr sýyrtpaqtasam, tolyqqandy jattyǵý jasaýǵa jaǵdaıynyń joqtyǵyn alǵa tartady. Ol kezde meniń jeke kásibim bar, jaı-kúıim jaman emes edi. «Boks – kıeli óner. Oǵan júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy. Sen «Dınamoǵa» kel, sol jerde durystap daıyndal. Al basqa máselelerge bas qatyrma, ol jaǵyn ózim sheshemin», dep jas jigitti jigerlendirdim.
Kóp uzamaı Ermahan jattyǵýǵa keldi. Dańqty bapker Stanıslav Boldyrevtiń «Mine, zalǵa Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri keldi...» dep aıtqany sol kez edi ǵoı. Biz tek ezý tarttyq. Ermahan yńǵaısyzdanyp qaldy. Rasynda da, Qazaqstannan shyqqan tuńǵysh álem chempıony Valerıı Rachkov bastaǵan bir shoǵyr juldyzdy tárbıelegen bapkerdiń aýzy dýaly eken. Arada eki jyldan asa ýaqyt ótkende shákirtim 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda qola medaldy moınyna ildi. Shyny kerek, áý basta men Boldyrevtiń sózin kekesin retinde qabyldadym. Keıinnen oılanyp kórsem, kópti kóregen qart bapker eger Ermahan janyn salyp jattyǵyp, osy sport túrine adaldyq tanytsa, onyń bolashaǵy jarqyn bolatynyna sengen eken. Al joǵarydaǵy sózdi Stanıslav Mıhaılovıch óziniń altyn ýaqytyn zaıa qylyp, kóshede bosqa dalaqtap júrgen daryndy boksshynyń namysyna tıip, qamshylaý úshin kópshilik aldynda ádeıi aıtqan eken ǵoı.
– Sharshy alańǵa qaıta oralǵannan soń, Ybyraıymovqa burynǵy deńgeıinen kóriný ońaı bolmaǵan sekildi. Olaı deýge negiz 1995 jyly Berlınde ótken álem chempıonatynda sátsiz óner kórsetti emes pe?
– О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda 71 kg salmaq dárejesinde básekelestik óte kúshti boldy. Ol salmaqta kileń «sen tur, men ataıyndar» edi. Álemniń eki dúrkin chempıony, rýmynııalyq Franchık Vestag pen álem chempıony, Panamerıka oıyndarynyń jeńimpazy Alfredo Dýherheldi Ermahannyń jeńe almaıtynyn bildik. Oılana-tolǵana kele 75 kg salmaqqa aýysýdy jón kórdik. Sodan 1995 jyly Berlındegi álem chempıonatyna attandyq. О́kinishke qaraı, Ybyraıymov tusaýkeser kezdesýinde Majarstannyń marqasqasy Jolt Erdeıden jeńildi. Osy sátsizdikten keıin úırenshikti salmaqqa qaıta oralyp, Tashkenttegi Ortalyq Azııa oıyndaryna qatystyq. Ol jaqta da jolymyz bolmady. Sonyń kesirinen shákirtim ulttyq quramadan shyǵyp qaldy. Tipten, «Ermahan Ybyraıymovtan jaqsy boksshy shyqpaıdy» dep aıtqandar da tabyldy. Biraq biz «bıtke ókpelep, tonymyzdy otqa jaqqan» joqpyz. Qaıta ádettegiden eki-úsh ese artyq daıyndaldyq. Aldaǵy mańyzdy jarys Rımde alaýy tutanǵan Dúnıejúzilik áskerıler oıyndary edi. «Máńgi qala» atanǵan Italııanyń astanasyna men óz qaltamnan qarjy shyǵaryp, Ermahanmen qosa, Marat Mázimbaev pen Nurlan Qalybaevty apardym. Dúbirli dodada Ybyraıymov bas júldeni oljalady. Sóıtip, uzaqqa sozylǵan sátsizdiktiń seńi sógilip, qaıta «atqa qondyq». Rımdegi ónerimizge rıza bolǵan ulttyq komandanyń bas bapkeri Ábdisalan Nurmahanov shákirtimdi Azııa chempıonatyna qatysatyndardyń tizimine qosty. Tashkentte Ermahan erledi. Osynyń aldynda ǵana jeńilgen ózbek boksshysyn bul joly kógala qoıdaı sabap, jarys jeńimpazy atandy.
– Hosh, sonymen Amerıkaǵa da jettińizder. Shákirtińizdiń Atlantadaǵy óneri kóńilińizden shyqqan bolar?
– 1996 jyly AQSh-ta alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda Ermahan jaqsy óner kórsetti. Múıizi qaraǵaıdaı boksshylardy aıqyn utqan Ermahannyń tek Alferdo Dýverhelge áli jetpedi. Negizi kýbalyqpen ol eki raýnd boıy teń dárejede aıqasty. Biraq sheshýshi tusta sharshap qaldy. Bul rette Ybyraıymovtyń kezinde eki-úsh jyldaı bokstan qol úzip qalǵany keri áserin tıgizdi. Nátıjesinde, Atlantada ol qola medaldy moınyna ildi.
– 1997 jyly Qazaqstan quramasynyń tizginin ustadyńyz. Sol kezde Kýba quramasy biz úshin alynbas qamal edi. Olaı deýge negiz, Atlanta Olımpıadasynda qara qabylandarmen jolyqqan tórt jerlesimiz de jeńilistiń kermek dámin tatty.
– Onyńyz ras. Atlantada Bolat Jumadilov Maıkro Romerodan, Bolat Nııazymbetov Gektor Vınetten, Nurjan Smanov Hýan Ernandesten, Ermahan Ybyraıymov Alferdo Dýverhelden utyldy. Basqa da jarystarda solarǵa únemi esemiz ketip júrdi. Ulttyq komandanyń tizginin ustaǵan bette «Nege kýbalyqtardan qaıta-qaıta jeńile beremiz?» degen oı meni qatty mazalady. Sol tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn qarastyrdyq. Al onyń joly bireý ǵana – Kýba quramasymen birlesken oqý-jattyǵý jıynyn ótkizý. Osyndaı qadam arqyly Bostandyq araly boksshylarynyń biraz qupııasyna qanyǵý edi.
– Olardy elge kimder arqyly shaqyrttyńyzdar? It arqasy qııanda Kýbanyń juldyzdy quramasy qazaqtardyń usynysyn birden qabyldady ma?
– Joǵarydaǵydaı sheshimge kelgennen soń, dosym, tanymal taekvondoshy Qabıbek Muhıtovpen osy másele týraly keńinen aqyldastym. Isker azamat dereý sheshimin tapty. Ekeýmiz Kýbanyń konsýly Marselo Kabaleronyń qabyldaýyna bardyq. Áńgime barysynda men aty ańyzǵa aınalǵan boksshy, Olımpıada men álemniń úsh dúrkin chempıony, Barker kýboginiń ıegeri Teofılo Stıvensonmen birge túsken sýretimdi kórsettim. Ol ań-tań. Lezde: «Bizdiń ulttyq batyrymyzdy siz qaıdan tanısyz?» dep suraqtyń astyna aldy. Men shimirikpesten: «Teofılo – meniń jan dosym!» dep jaýap berdim. Sodan Kabalero Kýbaǵa habarlasyp, jergilikti federasııa basshylarynyń ruqsatyn aldy. Kelisim boıynsha barlyq shyǵyndy Qazaqstan jaǵy kóterdi. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Kýba qabylandary Qazaqstanǵa keldi. Alataý baýraıynda oqý-jattyǵý jıynyn ótkizip, sońynda qos memlekettiń gúrzi judyryqty jigitteri arasynda matchtyq kezdesý uıymdastyrdyq.
– Osyndaı aýqymdy sharany atqarý úshin qyrýar qarjy qajet. Ol tusta el ekonomıkasy álsiz kúıde edi. Tyǵyryqtan qalaı shyqtyńyzdar?
– Men Almatydaǵy «Bekker» kompanııasynyń basshysyna kirdim. «Sizderge myqty jarnama kerek bolsa, kileń juldyzdardan jasaqtalǵan Kýba quramasyn Almatyǵa shaqyrtýǵa múmkindigimiz bar. Olarmen birge jattyǵamyz, sosyn jarys ótkizemiz. Sizder bas demeýshi bolsańyzdar, marhabat!» dedim. Alǵashynda olar senbedi. Sosyn kezdesýge ózderi shaqyrdy. AIBA-nyń birinshi vıse-prezıdenti Beket Mahmýdovpen birge kelisilgen jerge bardyq. Ol jerde bizden bólek Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Qaırat Bókenov te boldy. Bárin aıttyq, túsindirdik, uǵyndyrdyq. «Bekkerdiń» basshysy 70 myń dollar berdi. Bókenov myrza da osy bastamany qoldap, barynsha kómek kórsetti.
Nezigi, bul jıynnyń bizge bergeni kóp. Birinshiden, 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda qazaqtyń qaısar uldarymen joldary qıysqan kýbalyq boksshylardyń úsheýi de jeńilistiń kermek dámin tatty. Ekinshiden, Qazaqstannyń sol kezdegi Premer-mınıstri Nurlan Balǵymbaev osy jarysty tamashalaýǵa sport saraıyna arnaıy keldi. Dál sol kezde Beket Mahmýdov AIBA-daǵy basshylyq qyzmetke aýysyp, respýblıkalyq boks federasııasynyń orny bos turǵan. Men sony Balǵymbaevqa aıttym. Laýazymdy tulǵa esh oılanbastan otandyq bokstyń tizginin ustaýǵa kelisimin berdi. Mine, kýbalyq bylǵary qolǵap sheberlerin elge shaqyrǵannyń arqasynda biraz másele oń sheshimin tapty.
– Bir kezderi óz shákirtterińizdi jarysqa aparý úshin bazarda makaron satqan ekensiz. Sol áńgime qanshalyqty ras?
– Onyń esh ótirigi joq. 1997 jyly Taılandta ótetin Korol kýbogine qatysý úshin qarajat tappaı qınaldyq. Sodan gazet betterin paraqtaı otyryp, un ónimderin satatyn bir fırmaǵa kózim tústi. Ermahandy ertip alyp, Almatynyń irgesindegi Baıserke aýlynda ornalasqan kásiporynnyń basshysy Ákejan Izimbaevpen kezdestik. Ol kisi bizdi syrttaı biledi eken. Ne jaǵdaımen kelgenimizdi aıttyq. Ákejan: «Aqshanyń bári aınalymda, qazir qolymda qarjy joq. Qalasańyzdar, un ónimderin bereıin. Sony satsańyzdar biraz paıda kóresizder», dedi. Sodan eki KamAZ-ǵa makarondy tıep aldyq ta, kók bazarǵa tarttyq. Ol jerde bokstan KSRO chempıonatynyń júldegeri Talǵat Berdibekov basshylyq qyzmet atqaratyn. Ol sózge kelmedi. Talǵat taýarymyzdy ótkizip, tıesili aqshamyzdy sanap berdi. Sodan túsken qarajatqa Bangkokke baryp, jaqsy nátıje kórsetip qaıttyq.
– Ǵasyrlar toǵysynda alaýy tutanǵan Sıdneı Olımpıadasynda boksshylarmen birge sizdiń de juldyzyńyz jarqyraı jandy. Sol dodaǵa qatysqan qazaqtyń jeti jigitiniń tórteýi jeńis tuǵyryna kóterilip, jalpykomandalyq esepte úshinshi orynǵa taban tiredik. Jasyl qurlyqtaǵy jarysty jadyńyzda jıi jańǵyrtatyn shyǵarsyz.
– Ondaı sátter esh ýaqytta umytylmaıdy. Sıdneıde alǵashqy altyndy Bekzat Sattarhanov oljalady. О́zimniń tól shákirtim Ermahan Ybyraıymovqa da teń keler eshkim bolǵan joq. Bolat Jumadilovtiń de Olımpıada chempıony atanatynyna kúmándanǵandar kemde-kem edi. Alaıda fınalda ol taılandtyq Vıjan Ponlındige ese jiberdi. Muhtarhan Dildábekov sheshýshi tusta aǵylshyn Odlı Harrısonnyń osal tusyn taba almady. Qalǵan úsh boksshymyz da jaman judyryqtasqan joq. Olar shırek fınalǵa deıin jetti.
– Bizdi bir erekshe qyzyqtyratyn jaıt, siz Sıdneı Olımpıadasyna 20 jastaǵy Bekzat Sattarhanovty apardyńyz. Sol kezde ol el chempıonatynda áli top jarmaǵan edi. Bekzatqa aıryqsha senim artýyńyzdyń syry nede?
– Iá, ol kezde Bekzat Qazaqstan chempıony atanbaǵan. Qostanaıda ótken el birinshiliginiń jartylaı fınalynda onyń saqa sportshy Marat Mázimbaevtan oısyraı utylǵany esimde. Biraq bapkerlerde ishki túısik bolady. Jalpy, óz basym Bekzat Sattarhanovtyń sýyrylyp shyǵatynyna kámil sendim. Al Bekzat bolsa, kóp jarystyń biri emes, Olımpııa oıyndarynyń altyn tuǵyryna kóterildi. Sonymen qatar Sıdneıde besinshi oryn alyp, keıinnen jazǵy Azıadanyń jeńimpazy atanǵan Nurjan Kákimjanov ta 20 jasta edi. Sol mejeden kóringen Danııar Muńaıtpasovtyń jasy 22-de. Jalyndy jastar júlde almasa da, jasyl qurlyqta ózderin jaqsy qyrynan kórsetti.
– Ádette dúbirli dodalarda keremet nátıje kórsetken bapkerler óz oryndarynda qalady nemese qyzmette joǵarylaıdy. Biraq boksta múlde kerisinshe boldy. 1996 jyly Atlantada aıdy aspanǵa shyǵarǵan Ábdisalan Nurmahanovty zeınetke durystap ta shyǵaryp sala almadyq. Sıdneıden keıin siz de sondaı jaǵdaıǵa dýshar boldyńyz. Tarıhı tabysqa qol jetkizgen Tursynǵalıdy jumystan shettetkende basshylyq qandaı ýájdi alǵa tartty?
– Onyń sebep-saldaryn maǵan eshkim aıtqan joq. Barlyq «sharýa» ún-túnsiz sheshildi. Keıde oılaımyn, «túrli jıyn barysynda meniń shyryldap turyp aıtqan ashy shyndyǵym basshylardyń shymbaıyna tıdi-aý» dep. Ár basqosýda qarajattyń azdyǵyn alǵa tarttym. О́zińiz oılap kórińiz, jattyǵatyn turaqty jerimiz joq. Shtattaǵy jattyqtyrýshylar men sportshylardyń sany shekteýli. Al elimizdiń birinshi nómirli boksshylaryna únemi sparıng-serikter kerek. Qarajattyń joqtyǵynan qosalqy quramdaǵy jigitter jıynǵa kele almaıdy. Eńbekaqymyzdy aıtýdyń ózi uıat. Máselen, bas bapker bola tura, men nebári 200 dollar aldym. Qatardaǵy jattyqtyrýshylardyń aılyǵy odan da az. Nurlan Balǵymbaev Boks federasııasynyń basshylyǵyna kelgennen keıin 1 000 dollar qolǵa tıdi. Sál bolsa da jaǵdaıymyz jaqsardy. Biraq barlyq másele túbegeıli sheshimin tappady. Sony men basshylarǵa únemi aıtyp júrdim. Bálkim, osy birbetkeıligimniń kesirinen arandaǵan bolarmyn.
– Bas bapkerlikten ketkennen keıin jaǵdaıyńyz asa jaqsy bolmaǵan sekildi. Sol kezderi bázbireýlerden «Sıdneı Olımpıadasynda qazaq boksynyń abyroıyn asqaqtatqan áıgili bapker jataqhanada turady eken» degen áńgimeni qulaǵymyz shaldy...
– Ol ras. Kezinde jeke kásibimniń baryn jáne turmys jaǵdaıymnyń jaqsy bolǵanyn joǵaryda aıttym. Úlken sportqa oralǵannan soń, barlyq jumysym jaıyna qaldy. Tabysym kemidi. Áıelimmen ajyrasyp, úıimdi otbasyma tastap, jeke kettim. Birer jyl Kólik jáne kommýnıkasııa akademııasynyń jataqhanasynda turdym. Osylaı qınalyp, jumyssyz júrgenimde Ermahan habarlasyp, Birikken Arab Ámirlikteri (BAÁ) jaqsy bir jumystyń baryn aıtty. Kóp oılanbastan Parsy shyǵanaǵyna jol tarttym. Sonda baıqaǵanym, arabtar boks, kúres sekildi jekpe-jek túrlerine múldem qyzyqpaıdy eken. Dýbaıǵa kelsem, osy ónerdi meńgeremin dep qulshynyp turǵan eshkimdi kórmedim. BAÁ-de jeti aıdaı eńbek ettim de, elge oraldym. Qazaqstanǵa kelgennen soń, belgili kásipker, mesenat Baýyrjan Ospanovtyń qoldaýymen Almaty oblysy boks federasııasynyń vıse-prezıdenti, keıinnen sol óńirdiń aǵa jattyqtyrýshylyǵyna taǵaıyndaldym.
– Ermahan Ybyraıymovtan keıin jeke bapker retinde kimderdi tárbıeledińiz?
– Qyrǵyzstanda týyp-ósken qandasymyz Rýslan Myrsataevty elge ákelip, onymen biraz jumys istedim. Asa aýyr salmaqta aıqasqan ol 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda óner kórsetti. Bozbala kezinen Isa Aqperbaevty jattyqtyrdym. Marat Mázimbaev, Iýrıı Chernobrovkın, taǵy basqa tanymal bylǵary qolǵap sheberleriniń eleýli tabysqa jetýine meniń de qosqan úlesim bar.
– Qazirgi qyzmetińiz qandaı?
– Qatardaǵy qarapaıym bapkermin. Talǵardaǵy sport mektebinde jarty stavkada jumys isteımin. Sonymen qatar turyp jatqan úıimniń mańynan jataqhana men boks zalyn saldym. Bir qýantarlyǵy, respýblıkamyzdyń ár óńirinen arnaıy izdep kelip, qol astymda jattyǵýdy qalaıtyn jastar áli de bar. Ara-tura sheteldik boksshylar da kelip turady. Berisi Qyrǵyzstan men О́zbekstannan bolsa, arysy Iemennen kelgender. Solardy jattyqtyramyn.
– Áńgimeńizge kóp rahmet, aǵa! Halyqaralyq arenada atoı salatyn shákirtterińiz kóp bolsyn!
– Ámın! Kóp rahmet!
Áńgimelesken –
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
