Otyrysqa Ortalyq referendým komıssııasynyń músheleri, Syrtqy ister, Mádenıet jáne aqparat, Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrleriniń orynbasarlary, sonymen qatar TMD mıssııasynyń baıqaýshylary, EQYU Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń referendýmdy baǵalaý mıssııasynyń ókilderi qatysty.
Beıne-konferensııalyq baılanysqa oblystardyń, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń aýmaqtyq komıssııalarynyń tóraǵalary men músheleri de qosyldy. Otyrys translıasııasy komıssııanyń ınternet-resýrsynda jáne YouTube platformasynda sýrdoaýdarmamen qamtamasyz etile otyryp júrgizildi.
Qazir elde respýblıkalyq referendýmǵa daıyndyq júıeli túrde jalǵasyp jatyr. Osy baǵyttaǵy jumysty pysyqtaý maqsatynda Ortalyq referendým komıssııasynyń músheleri eldiń barlyq óńirine ınspeksııalyq saparlar jasap, ýchaskelerdiń jabdyqtalý deńgeıin tekserdi.
Ortalyq referendým komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovtiń aıtýynsha, daýys berý ýchaskelerin zańnama talaptaryna saı tolyq ázirleý qajettigi, ásirese múgedektigi bar adamdar úshin qolaıly ári kedergisiz orta qalyptastyrý máselesine basymdyq berilgen.
«Búginde barlyq daýys berý ýchaskeleri múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan buryshtarmen jabdyqtalǵan. Onda kompıýterler, úlkeıtkish áınekter, qosymsha jaryq kózderi, daýys berý bıýlletenine arnalǵan Braıl qarpindegi trafaretter, sondaı-aq Konstıtýsııa jobasynyń aýdıo nusqalary qarastyrylǵan. Sonymen qatar ýchaskeler pandýstarmen, kireberistegi taktıldi kórsetkishtermen, ǵımarat ishindegi taktıldi navıgasııa quraldarymen qamtamasyz etilgen. Al mundaı jabdyqtar áli tolyq ornatylmaǵan nysandarda jergilikti atqarýshy organdar ýaqytsha pandýstar men taktıldi baǵyttaǵyshtardy ornalastyrý jumysyn qolǵa aldy», dedi Nurlan Ábdirov.
Daýys berý kúni múgedektigi bar azamattar úshin ınvataksı qyzmeti men sýrdoaýdarmashylardyń kómegi usynylady. Bul olardyń referendýmǵa tolyqqandy qatysýyna jaǵdaı jasaıtyn mańyzdy tetik.
«Komıssııa múshelerin daıarlaý isi de nazardan tys qalǵan joq. Ýchaskelik komıssııalardy qosa alǵanda, komıssııa músheleri múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary men qajettilikterine qatysty arnaıy oqytýdan ótti. Oqý barysynda qarym-qatynas ádebi, durys termınologııany qoldaný jáne múgedektigi bar azamattardyń túrli sanattarymen tıimdi jumys isteý erekshelikteri keńinen túsindirildi», dedi ORK tóraǵasy.
Budan bólek, elimizdiń úsh óńirinde – Aqtóbe, Qostanaı jáne Pavlodar oblystarynda qanatqaqty joba aıasynda múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan jańa ınnovasııalyq sheshimder engizilgen arnaıy daýys berý ýchaskesi jumys isteıdi. Osylaısha respýblıkalyq referendýmǵa daıyndyq barysynda ınklıýzıvti orta qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar qolǵa alynyp otyr.
Al referendýmǵa qatysýshylardyń tizimderin qalyptastyrý «Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq zańynyń 25-babyna jáne «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańynyń 24-babyna sáıkes júzege asyryldy. 22 aqpandaǵy derek boıynsha oblystar, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalary ákimdikteriniń málimetterine sáıkes, respýblıka kóleminde 12 461 796 azamat tizimge engizilgen.
27 aqpannan bastap referendýmǵa qatysýshylardyń tizimderi ýchaskelerde jáne onlaın formatta tanysý úshin qoljetimdi. Azamattardyń túzetýler men naqtylaýlar engizý týraly ótinishteri kelip túsken kúni qaralatyn bolady.
Jıynda Ortalyq referendým komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Muhtar Erman Qazaqstan Respýblıkasy halyqaralyq baıqaý ınstıtýtynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi júıeli túrde oryndap kele jatqanyn atap ótip, óz kezeginde sheteldik baıqaýshylardyń qatysýy referendýmdy uıymdastyrýdyń bedelin arttyrýǵa jáne azamattardyń daýys berý úderisine degen senimin nyǵaıtýǵa yqpal etetinin jetkizdi.
Onyń málimetinshe, 9 naýryz kúni saǵat 18:00-de akkredıtteýge ótinimderdi qabyldaý aıaqtaldy. Osy ýaqytqa deıin Syrtqy ister mınıstrligi Ortalyq referendým komıssııasyna 38 memleket pen 11 halyqaralyq uıymnan 359 baıqaýshynyń kandıdatýrasyn usynǵan. Olardyń qatarynda TMD-nyń baıqaýshylar mıssııasy, TMD Parlamentaralyq assambleıasynyń baıqaýshylar toby, EQYU-nyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń (DIAQB) mıssııasy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń (ShYU) baıqaýshylar mıssııasy, Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) halyqaralyq baıqaý mıssııasy, Túrki memleketteri Parlamenttik assambleıasynyń (TÚRKPA) baıqaý mıssııasy, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy (UQShU) Parlamenttik assambleıasynyń halyqaralyq baıqaý toby, Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń (IYU) baıqaýshylar delegasııasy, sondaı-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń (AО́SShK), Islam azyq-túlik qaýipsizdigi uıymynyń jáne Túrki akademııasynyń ókilderi bar.
Muhtar Erman halyqaralyq baıqaýshylardyń qatysýy referendýmnyń ashyq ári aıqyn ótýin qamtamasyz etýde mańyzdy deıdi. Negizi sheteldik baıqaýshylardyń qatysýy «Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 6-babynyń 4-tarmaǵynda belgilengen. Bul normaǵa sáıkes referendým ótkizý kezinde ózge memleketter men halyqaralyq uıymdardyń akkredıttelgen baıqaýshylary qatysa alady.
Sheteldik baıqaýshylar referendýmdy baıqaýǵa Ortalyq referendým komıssııasy tóraǵasy men Syrtqy ister mınıstriniń shaqyrýymen keledi. Al olardy akkredıtteý mınıstrliktiń usynysy negizinde Ortalyq referendým komıssııasy arqyly júzege asyrylady. Eske salsaq, halyqaralyq baıqaý ınstıtýtyn ashý týraly sheshim 12 aqpanda qabyldanǵan edi.
Otyrysta oblystardyń, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń referendým komıssııalarynyń tóraǵalarynyń óńirlerdegi daıyndyq barysy týraly esepteri jeke-jeke tyńdaldy. Olar bıýlletenderdi ýchaskelerge jetkizý josparlary, esepten shyǵarý kýálikterin berý, aqparattyq jáne ádistemelik materıaldardyń bolýy, ýchaskelerdi jaraqtandyrý, múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn iske asyrý úshin jaǵdaı jasaý, komıssııa múshelerin oqytý, sondaı-aq azamattardyń ótinishteri men shaǵymdaryn qaraý jáne halyqty aqparattandyrý týraly keńinen baıandady.
Aýmaqtyq komıssııalardyń ókilderi azamattarǵa qolaıly bolý úshin Memlekettik organdardyń ınternet-resýrstarynyń biryńǵaı platformasynda daýys berý ýchaskesin izdeý servısi iske qosylǵanyn, sondaı-aq mobıldi banktik qosymshalar arqyly PUSH-habarlamalar taratý uıymdastyrylǵanyn jetkizdi.
Sonymen qatar referendýmǵa qatysýshylarǵa keńes berý úshin Call-ortalyqtar jumys isteıtini, uıaly baılanys abonentterine SMS-habarlamalardy ortalyqtandyrylǵan túrde jiberý júrgizilip jatqany aıtyldy. Ýchaskelik komıssııalardyń músheleri úı-úıdi aralap, azamattarǵa referendým týraly málimetterdi qamtıtyn QR-kody bar derbes shaqyrý bıletterin tabystaýda.
Daýys berý saılaý kúni jergilikti ýaqytpen saǵat 7:00-den 20:00-ge deıin ótkiziledi. Aýmaqtyq referendým komıssııalary tıisti ákimniń, ýchaskelik komıssııalarynyń usynysy negizinde daýys berýdi bastaıtyn jáne aıaqtaıtyn basqa ýaqytty belgileýge quqyly. Bul rette daýys berýdi saǵat 6:00-den erte bastap, saǵat 22:00-den kesh aıaqtaýǵa bolmaıdy.
12 aqpannan bastap Ortalyq jáne aýmaqtyq referendým komıssııalary uıymdastyrýshylyq is-sharalar keshenin júrgizip jatqany atap ótildi. О́ńirlerdegi ınfraqurylymdy tekserýmen qatar ýchaskelik referendým komıssııalary músheleriniń daıyndyq deńgeıi de baǵalandy. Referendýmdy uıymdastyrýshylardy oqytý úsh kezeńde júrgiziledi.
Birinshi kezeńde Ortalyq referendým komıssııasy aýmaqtyq komıssııalardyń turaqty músheleri úshin respýblıkalyq onlaın-semınar ótkizdi, oǵan 821 adam qatysty. Ekinshi kezeńde óńirlerde 908 aýmaqtyq komıssııa músheleri, sondaı-aq 31 233 ýchaske komıssııasynyń tóraǵalary, tóraǵa orynbasarlary jáne hatshylary oqytyldy. Kóshpeli oqytý semınarlary 24 aqpan – 9 naýryz aralyǵynda ótti.
Qazirgi ýaqytta úshinshi kezeń júzege asyrylýda: daıyndyqtan ótken ýchaske komıssııalarynyń basshylary aýmaqtyq komıssııalardyń kómegimen qalǵan 38 068 ýchaskelik komıssııa múshelerin oqytýda. Daıyndaýdy aıaqtaý 13 naýryzǵa deıin josparlanǵan.
Referendým uıymdastyrýshylaryn oqytýmen qosa ashyqtyq pen jarııalylyqty qamtamasyz etý maqsatynda Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Elektoraldyq oqytý ortalyǵy alańynda akkredıttelgen qoǵamdyq birlestikter, kommersııalyq emes uıymdar jáne BAQ ókilderi úshin arnaıy onlaın-semınar ótkizildi. Oǵan 500-den astam adam qatysty.
Qoǵamdyq birlestikterdi, kommersııalyq emes uıymdardy akkredıtasııalaý jumysy jalǵasyp jatyr. Sonymen qatar jeti zańdy tulǵa referendýmǵa baılanysty qoǵamdyq pikirge saýal salý júrgizetini týraly Ortalyq referendým komıssııasyn habardar etti. Zańnamaǵa sáıkes, daýys berýge bes kún qalǵanda jáne daýys berý kúni saýal salý nátıjeleri, boljamdar jáne basqa da zertteýlerdi jarııalaýǵa tyıym salynady. Osyǵan baılanysty, 9 naýryz olardyń jarııalanýynyń sońǵy kúni boldy, kesheden bastap olardyń taralýy men qaıta basylýyna jol berilmeıdi.
Referendým: Ortalyq komıssııa óńirlerdiń daıyndyǵyn tekserdi
Otyrysty qorytyndylaı kele, Ortalyq referendým komıssııasynyń tóraǵasy barlyq deńgeıdegi aýmaqtyq komıssııalarǵa 15 naýryzdaǵy daýys berý kúnin joǵary deńgeıde uıymdastyrýdyń, sondaı-aq elektoraldyq rásimderdiń jarııaly ári ashyq bolýyn qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Referendým uıymdastyrýshylary men qatysýshylaryna qoıylatyn negizgi talap – zańnamany qatań saqtaý.
Referendým-2026: Sheteldegi daýys berý ýchaskeleriniń tizimi jarııalandy
Otyrys aıaqtalǵannan keıin komıssııa músheleri men basqa da qatysýshylar BAQ úshin dástúrli brıfıngke qatysyp, jýrnalısterdiń barlyq suraqtaryna jaýap berdi.
