Qazaq áıelderiniń erendigi umyt bolmaýy kerek – kilem betine sýret salǵan Assol

«Uly dalanyń kórnekti áıelderi»

- Kilemge sýret salý ıdeıasy qalaı týdy? Qaı keıipkerlerden shabyt aldyńyz?

- Beıneleý óneri - meniń taǵdyrym dep esepteımin. Ár adam óz taǵdyry men ómiriniń sýretshisi, men óz ómirime tek shabyt qostym. Ideıam da osy dep aıta alamyn. Meniń jumysym shyǵarmashylyq eksperımentterge toly boldy. Máselen, karantın kezinde kilem betine alǵash ret sýret salyp kórdim. Kilem betine salynǵan áıel beınesin buryn-sońdy eshkim kórmegen, sondyqtan bul óner súıer qaýymnyń kóńilinen shyǵyp, áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń oń pikirin jınady. Keıin ózimdi dál osy baǵytta damyta alatynymdy, qylqalamymdy jetildire alatynymdy túsindim.

Shabyt týraly aıtar bolsaq, shabyt nárin adam balasynan alamyn, portretshimin ǵoı. Baıqasańyz, kilemderde de tek adam beınesi salynǵan. Bul jaǵdaıda túrki halyqtary áıelderiniń beınesinen shabyttandym. Eskeretin jaıt, shabyt joq jerden týa salmaıdy. Keıipkerdiń bet-álpetine qarap biraz dúnıeni bilýge bolady. Boıjetkenniń jalyndaǵan ot kózderi, shıedeı qyzyl erni, uzyn burymy nemese dana analardyń betine túsken ájimi... Jalpy, ómirlik tájirıbesi mol, ji­geri myqty, túr-sıpaty erekshe adam­dar­dy, sondaı-aq qarııalardy jaqsy kóremin. Olardyń ener­gııasynan, harızmasynan, syrt kel­be­tinen, tipti, terisiniń túsinen de energııa ala­myn. Alaıda, keıipkerdiń sulýlyǵyna ǵana tamsanyp qaraý jetkiliksiz. Danagóı analarymyz ben batyr apalarymyzdyń beınesin salý úshin túrki halyqtarynyń mıfologııasyn, tarıhyn, halyq ertegileri men dástúrlerin zerttedim. Sondyqtan kilem betine túsken ár boıaý, ár syzyq, ár keskin tarıhqa negizdelgen. Bul jaı ǵana kilemdegi sýretter emes, bul – keshegi kúnniń mándi maǵlumaty, keıingi urpaqtyń qundy jádigeri.

Qazir 15 kilemnen turatyn toptama daıyn. Olarda Kók bóri, Umaı, Aıbıke batyr, Saq patshaıymy, Rábııa sultan, Bopaı, Aıǵanym, Súıimbıke, Gaýhar batyr, Qurmanjan Datqa, Aıtolqyn batyr jáne basqa da Uly dalanyń kórnekti áıelderiniń obrazdary beınelengen.

- Nege tek áıelder beınesi?

- Joǵary atap ótkenimdeı, janym beıneleý óneriniń portret janryn jaqsy kóredi. 5 jyldan beri gı­per­realızm janrynda sheberligimdi shyńdap ke­lemin.  Gıperrealızm – nysandy fo­torea­lı­zasııaǵa negizdelgen sýret salý men mú­sin­deýdiń stıli. Dálirek aıtqanda, bul – shynaıy beıneni qaǵazǵa túsirý.

Iske kirispes buryn túrli qoljazbalar men basqa da kartınalardy zerttedim. Kóne zamanda fotoapparat bolmaǵan, eshkim sýretke túspegen. Babalarymyzdan qalǵan asyl sózder ǵana bar, fantazııany 100 paıyzǵa qosý kerek boldy. Keıipkerlerdiń kıimderin, zergerlik buıymdaryn jáne stılin zertteýge týra keldi.

Nege tek áıelder beınesi? Sebebi bolashaq urpaq tarıhta óz izin qaldyrǵan uly áıelderdi este saqtap, bilýi kerek. Arǵy urpaqqa da mura qaldyrýymyz kerek qoı.

Qazaq áıelderi memleketti basqardy, saıasatpen aınalysty, aǵalarymen, kúıeýlerimen jáne ákelerimen teń dárejede shaıqasty. Kilemge túsken kez kelgen keıipker týraly tyń derek bar. Sol derekterdi barynsha saqtaýymyz kerek. Qazaq áıelderiniń erendigi men úlesi elenip, umyt bolmaýy qajet.

- Jaqynda alty qaryn­da­sh­pen bir ýaqytta alty adamnyń port­re­tin salyp, jurtty tań­­­­ǵaldyrǵan edińiz. Ásel hanym, osy oraıda ózińiz jaıly aqparat bere ketseńiz. Beıneleý ónerine qalaı keldińiz, bilimińiz bar ma?

- Men kásibı portret sýretshisimin. Jalpy, shyǵarmashylyǵym blogerlikten bastalǵan. Laqap atym - Assol. Instagram jáne TikTok jelilerinde belsendimin, úlken aýdıtorııam bar. Týyndylarymdy alǵash ret áleýjelige júktegenimde halyqtyń súıispenshiligine ıe boldym. О́zim sııaqty azamattardan qoldaý kórmesem, bálkim qazir osylaı suhbat bermes pe edim..

Qaǵaz ben qaryndashqa kishkentaı kezimnen bastap jaqyn edim. Balabaqshadaǵy tárbıeshiler, mekteptegi ustazdar beıneleýge degen qumarlyǵymdy jıi baıqap otyratyn.

Osylaısha, Astanadaǵy kórkemsýret mektebin bitirdim. Sodan keıin kolledjge «stanoktyq keskindeme» mamandyǵyna tústim. Magıstr dárejesin de aldym. Dıssertasııany «Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy portretindegi tarıhı tulǵanyń beınesi» taqyrybynda qorǵadym. О́zim uıymdastyrǵan kórmelerde usynylǵan jumystar akademııalyq bilimmen órilgen. 

Shyǵarmashylyq jolynda ózimdi ártúrli baǵyttar men stılderde synap kórdim. Bul natıýrmort, peızajdar, portretter jáne eksperımenttik jobalar sııaqty klassıkalyq formattar boldy, tipti kólikter men, kıimge de sýret saldym. О́z blogymda qolymmen, aıaqtarymmen de sý­­ret saldym, sonymen qatar 3 jáne 6 port­retti bir ýaqytta salyp, túrli tájirıbe ja­sadym. Osylaısha, aýdıtorııam kúnnen kún­ge kóbeıip, ónerge qyzyǵatyn jandardyń sany artty. Mundaǵy maqsatym shyǵarmashylyqty nasıhattaý, ónerge degen qyzyǵýshylyqty jastar arasynda «trendke» aınaldyrý boldy. Aqyry, tájirıbe barysynda ózimdi kilemde sýret salý isinen taptym. Bul ıdeıamdy Forte Kulanshi Art Space galereıasynyń dırektory Leıla Mahat qoldady. Ol tálimgerim, kolledjde sabaq bergen. Osylaısha, Leıla Mahattyń usynysymen Astanada kórme ótkizgen jaıymyz bar. Kilemderdi elordalyqtardyń nazaryna usyndyq.

«Ulttyq boıaýy qanyq qazaq mádenıeti»

- Sizdiń ónerińiz ben qazaqtyń salt-dástúri bir-birimen qanshalyqty ushtasady? Týyndylaryńyzda «ulttyq rýhtyń» sıpaty bar ma?

- Árıne! Shyǵarmashylyǵym ulttyq qundylyqqa toly dep aıta alamyn. Sýret salý isinde zamanaýı tehnıka men stıldi qoldanamyn jáne áleýmettik jeliler arqyly ulttyq rýhymyzdy nasıhattaımyn. Jelige júktegen kontent 5-ten 13 mıllıonǵa deıin qaralym jınaıdy. Bul qazaq óneri búkil álemde baǵalanatynyn bildiredi.

Kilemniń ózi túrki halqy úshin qasıetti mánge ıe: bul jaı ǵana kenep emes, ulttyq biregeıliktiń bir bóligi, eldiń mádenı kodyn skanerleýge bolatyn element. Bizdiń ata-babalarymyz kıiz úılerdi bezendirý úshin kilemniń san túrin toqyp, turmysta paıdalanǵan. Birneshe ǵasyr buryn kilem qundy syılyq retinde dáýletti tulǵalarǵa tartý etilgen. Qazir kıiz úıde turmasaq ta árqaısymyz kilem satyp alamyz, áli de turmysta paıdalanamyz, bólmelerdi bezendiremiz. Bul birneshe ǵasyrlar boıy bizdiń kúndelikti ómirimizdiń bóligi bolyp qala beretin atrıbýtıka. Túrki sımvolızmi men ótken shaqpen, tarıhpen baılanys meni kilemderge sýret salýǵa odan ári ıtermeledi. Qazaq mádenıeti álemge tanylýy úshin ulttyq boıaýy qanyq dúnıelerdi shyǵarý qajet, bul meniń ustanymym.

- Osy kúnge deıin qandaı kórmelerdi ótkizdińiz? Eńbegińizdiń jemisin qalaı baǵalaısyz?

- Kilemdegi sýretterim Astana, Berlın, Baký jáne Parıj qalalarynda uıymdastyrylǵan kórmelerde qoıyldy. Avtorlyq kartınalarymdy, myna kilemderdi de satatynymdy jasyrmaımyn, árıne. Tapsyrys tússe kisiniń kóńilin qaldyrmaı jazyp beremin. Odan bólek, blogymda brendterdi jarnamalaımyn, óner týyndylaryn jasaımyn, keıde sýret salý kýrstaryn ótkizemin.

Shyny kerek, óner adamdary eshqashan aqsha týraly oılamaıdy, materıaldy dúnıege qunyqpaıdy. О́zim de sondaımyn. Men úshin tek óner mańyzdy. Al kommersııalyq suraqtarǵa, uıymdastyrý máselelerine, kelissózderge kúıeýim jaýap beredi. Ol meniń prodıýserim - Nurdáýlet.

Qazir kilemdegi sýretterge úlken suranys bar, qolymda tek 6 sýret qaldy, aldyńǵy jarty jylǵa tapsyrys kezegi bar. Kartınalardyń quny 3 000 dollardan bastalady.

- Ár istiń óz qıyndyqtary bolatynyn haq. Kilem - kádimgi aq qaǵaz emes, qıynǵa soqqan bolar?

- Men demalyssyz jumys isteımin, sebebi jańa ıdeıalar men olardy júzege asyrý joldaryn oılaımyn. Shabyt kele qalsa, qaǵaz ben qaryndashym daıyn turady. Tipti 2-3 kún qatarynan uıqysyz sýret salǵan sátter de bolǵan. Josparymdy júzege asyrǵannan keıin ǵana sapaly demalýǵa tyrysamyn. Onyń ústine bireýge jar, bireýge anamyn, otbasylyq mindetterdi de qatar alyp júrýge tyrysamyn. Jubaıym ekeýmiz árqashan birgemiz, barlyq mańyzdy aspektilerdi teńestirip, birge jumys isteımiz.

Dál qazir eń qıyn sýretti salyp jatyrmyn, kilemniń eni - 7 metr, uzyndyǵy - 3 metr, óte úlken. Ony Shymkenttegi tekstıl zaýytynan arnaıy aldyrttym. Otandyq ónimdi paıdalanyp, ulttyq órnektermen bezendirilgen sýret salǵym keldi. Qazaqstandy álemge tanytyp júrgen azamattar barshylyq, men de solardyń qatarynan kóringim keledi. Sol úshin Gınnestiń rekordtar kitabyna engen kilemdegi eń úlken sýrettiń avtory ataný josparlanyp otyr. Biraq qarjylandyrý máselesi istiń qarqynyn baıaýlatyp otyr. Demeýshilerdi izdep jatyrmyz. Meniń oıymsha, bul keremet joba bolady.

«Qazaq mádenıetin zamanaýı tásilmen nasıhattaý»

- Bolashaqta taǵy qandaı ıdeıalardy júzege asyrǵyńyz keledi? Kilem betinde taǵy kimderdi kóremiz?

- Qazir Almatyda ótetin kórmege daıyndalyp jatyrmyz. Kórmege batyrlar, handar beınesin, qazaqı otbasy beınesin jáne abstraksııany qoıǵym keledi. Bola­shaq­ta áli talaı kórmeler men baıqaýlarda baq synaımyn dep úmittenemin. Berlınde, Londonda, Nıý-Iork­te kórme ótkizip, mádenıetimizdi tanytyp, tarıhy­myz­­da qandaı tulǵalar bolǵanyn nege kór­­­set­peske?

Sońǵy ýaqytta qorshaǵan ortany qorǵaý jobalary týraly kóp oılaımyn. Ekologııany ónermen ushtastyryp, zamanaýı ıdeıa usynǵym keledi. Ol úshin áleýmettik jobalardy iske qosýymyz qajet. Máselen, alys óńirlerde turatyn balalarǵa arnalǵan sýret salý úıirmelerin ashý josparda bar. Sondaı-aq ekologııany qorǵaý jónindegi jobalardy da iske asyramyz degen oıdamyn.

Al kilem betine taǵy kimderdiń beınesin salatynym, ázirge, qupııa bolyp qalsyn. Men jas­tar­ǵa qazaqtyń umyt bolǵan batyr qyz­da­ryn, tarıhymyzdaǵy myqty áıel obraz­da­ryn kórsetkim keldi. Sebebi batyr analary­myz­dyń rýhy eshqashan óshpegen, olar Ota­n úshin kúresken.

- Jubaıyńyzben birge sýretshilerge arnalǵan «Boyau House» qaýymdastyǵyn qurǵanyńyz belgili boldy. Joba qazaqtyń jas sýretshilerine qandaı múmkindik beredi?

- Qazaqstanda beıneleý ónerin damytý maqsatynda sabaq berýdi uıǵardym. О́zim sııaqty túrli tústi boıaýlardy jaqsy kóretin adamdar óte kóp. Ásirese, elimizde daryndy jastardyń sany kún saıyn artyp baratyny barsha aıan. Basqalarmen de nege tájirıbe bólispeske? Bıyl 3 oflaın kýrs ótkizdim, nátıjesinde 38 adamdy gıperrealızm janrynda portret salýǵa úırettim. Olarǵa óz qabiletterine senimdilik uıalata aldym degen úmittemin. Oǵan qosa onlaın kýrstardy da jıi ótkizip turamyn, qazir ony Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen 90-nan astam oqýshy aıaqtady, sondaı-aq TMD-dan, tipti Eýropa men Amerıkadan da oqýshylar bar.

Osy isti ilgeritý maqsatynda jýyrda jubaıym ekeýmiz sýretshiler qaýymdastyǵyn qurdyq, ony «Boyau House» dep atadyq, sýretshilerdiń damýyna kómekteskimiz keledi. Sondyqtan biz durys baǵytta kele jatyrmyz dep esepteımin. Qazir ulttyq biregeılikke trend júrip jatyr. Meniń aınalam da buǵan yqpal etýge tyrysady. Eń bastysy - jańa tehnologııalar men áleýmettik jeliler týraly umytpaý qajet. О́ner adamy qashanda trendte bolyp, qazaq mádenıetin, ulttyq qundylyqtardy zamanaýı tásildermen nasıhattaý kerek.

Eń bastysy, men qoǵamǵa paıda ákelýge, ónerdi nasıhattaýǵa, jas býynǵa sýretshi qyzdyń da tabysty bola alatyndyǵyn kórsetýge tyrysamyn.

- Siz Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń marapatyna ıe boldyńyz. Bul marapat shyǵarmashylyǵyńyzǵa jańa serpin berdi me?

- Iá, Memleket basshysynan «Eren eńbegi úshin» medal alý mártebesi buıyrdy. Buǵan deıin de Prezıdentten qazaq ónerin álemge tanymal etýge qosqan úlesi úshin alǵys hat pen jeke hat alǵan edim. Bul men úshin úlken jetistik ári kúshti motıvasııa.

Memleket ónermen ushtasqan jobalardy qoldaǵanyn qalaımyn. Máselen, memleket tarapy ulttyq ónerdi qoldaý maqsatynda men úshin Almaty qalasynan sheberhana ashýdy usyndy, sondaı-aq qarjylandyrý máselesine de qol ushyn tıgizýge ýáde berdi.

- BAQ ókilderine bergen suhbatyńyzdyń birinde: «Jas sýretshilerge úlgi bolǵym keledi» degen edińiz. Osy tusta qazaqtyń jas sýretshilerine qandaı aqyl-keńes berer edińiz?

- Jas býynǵa jergilikti jáne halyqaralyq konkýrstarǵa qatysýǵa keńes beremin. Bul qylqalamyńyzdy shyńdaýǵa múmkindik beredi. Dálirek aıtqanda, kóp sýret salý kerek. Jeke tájirıbemde myńnan asa sýret salǵan ekenmin, bul qolymdy jattyqtyrdy. Qolyńyzdan týǵan barlyq týyndylardy kameraǵa túsirip, áleýmettik jelige júkteńiz.

Taǵy bir mańyzdy keńes - aǵylshyn tilin úırenińiz. Sebebi, álem sýretshileriniń kolleksııasy óte baı, Alec Monopoly nemese Greg Mike sııaqty zamanaýı amerıkalyq sýretshilerdiń jumystarymen tanysyp kórýge bolady.

«Qazaqstanda sýretshiniń eńbegi ba­ǵa­lan­baıdy» dep aıta bergennen túk shyqpaıdy. Árbir sýretshi jeke brendin ózi damytýy kerek. Sýretterdiń qundylyǵyn kór­setý arqyly eńbegińizdi nasıhattaısyz. Barlyǵy óz qolyńyzda.

- Shyǵarmashylyǵyńyzǵa shabyt pen tabys tileımiz! Áńgimeńizge rahmet.