Foto: massaget.kz
Ultymyzdyń osy bir dástúri haqynda etnograf-arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Halel Arǵynbaev «Qazaqtyń otbasylyq dástúrleri» atty ǵylymı-tanymdyq monografııasynda: «Qazaq otbasyna tán erekshe abzal qasıetteriniń biri – ejelden beri kele jatqan qonaqjaılylyǵy. Qazaq úshin qonaqtyń tanys bolýy, teńdes bolýy shart emes, árbir jolaýshy-qonaq qonǵan úıine «bólinbegen enshim bar» dep qonaqasyn talap etedi», dep jazady.
Turmys-saltymyzdaǵy ulttyq sıpatqa, ulttyq naqyshqa, tipti ulttyq minezge aınalyp úlgergen keı ereksheligine talaı etnograf tereńnen toqtalyp, zertteý eńbekterin jazdy. Osy oraıda, joǵaryda atap ótken, elimizdegi etnograftar mektebiniń negizin qalaýshy Halel Arǵynbaevtyń eńbekterin tilge tıek etkeli otyrmyz.
1973 jyly ǵalymnyń «Qazaq halqyndaǵy semıa men neke» (tarıhı-etnografııalyq sholý) atty kúrdeli monografııasy jaryq kórdi. Ol 1996 jyly «Qaınar» baspasynan «Qazaq otbasy» degen ataýmen ekinshi ret basylyp shyqty. Bul – avtordyń shırek ǵasyr boıy el arasynan, etnografııalyq ekspedısııalardan, muraǵattardan, buryn-sońdy baspa júzin kórgen ádebı muralardan jınaǵan qyrýar etnografııalyq zertteý eńbegi. Onda qazaq otbasynyń ótkeni men búgini, halqymyzdyń oǵan baılanysty baı salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptary keńinen qaýzalǵan. Kitapta halyqtyń umytylyp bara jatqan ozyq dástúrlerin nasıhattaý, odan ǵıbrat alýǵa úndeý maqsat etiledi.
Sondaı-aq keıbir qyzyqty ǵylymı tujyrymdar da kezdesedi: «Qazaq dástúrinde birge ósken qurdastar arasyndaǵy qarym-qatynas ta damyǵan. Qurdastar bir-birimen óte qatty qaljyńdasyp, tipti biriniń áıelin biri «óz áıelim» dep ázildep otyrady... Odan ári taǵy bir jerde «Neke qurýdyń eń bir kóne túriniń, ıaǵnı, alǵashqy qaýymdyq qoǵamda bolǵan topty nekeniń jurnaǵy retinde qazaq arasynda ámeńgerlik (levırat) jáne baldyz alý (sororat) ádet-ǵuryptary boıynsha úılený tártibi kúni keshege deıin saqtalyp keldi. Bul ádetter tek qazaq halqyna emes, sonymen birge kóptegen túrki tildes halyqtar men mońǵol halyqtaryna da tán».
Halel Arǵynbaev budan bólek «Qazaq halqynyń qolóneri», «Hozıaıstvo kazahov», «Qazaq shejiresi haqynda», «Kazahı. Istorıko-etnografıcheskoe ıs-
sledovanıe», «Qazaqtyń mal sharýashylyǵy jaıynda etnografııalyq ocherk», «Mal aýrýlaryn emdeýdegi qazaqtyń halyqtyq tájirıbesi týraly etnografııalyq ocherk», basqa da tolymdy eńbekter jazdy.
Qazaqtyń týysqandyq júıesin, halyq sharýashylyǵynyń ereksheligin, ulttyq mánerin, kúndelikti turmystaǵy ádebin, qazaq qolóneriniń biregeıligin zerttep, onysyn únemi eki tilde jarııalaǵan H.Arǵynbaev 1960-1970 jyldary halyqaralyq basqosýlarǵa da jıi qatysyp, álemdik sahnada ǵylymı baıandamalar oqydy. Qazaq etnografııasynyń jetistikterin jarııalap, alys-jaqyn sheteldermen, atap aıtsaq, Reseı, О́zbekstan, Túrikmenstan etnograftarymen birlese jumys júrgizdi.
Máselen, etnograf-ǵalymnyń qazaqtyń at ábzelderine alǵash ret ǵylymı turǵydan baǵa berip, ondaǵy árbir detal men oıý-órnekti taldap, olardyń qoldanysy jaıynda keńirek sıpattaǵan. Qamshyny «múıiz sapty qamshy», «tobylǵy sapty sarala qamshy», «yrǵaı sapty qamshy», «úsh órimdi qamshy», «saby elik sıraǵynan jasalǵan qamshy», «órme sapty qamshy», «qamshy órimin ózinen órý úshin jasalǵan qamshy» dep jetige bóledi. Buǵan qosa quıysqan, ómildirik jáne tartpa túrlerin de jiktep bergen.
Aıta keteıik, bıyl etnograf Halel Arǵynbaevtyń týǵanyna 100 jyl tolady. Mereıtoı qarsańyndaǵy mindet – arda ǵalymnyń mol murasy zerttelip, esimin jas urpaqqa keńinen tanytý maqsatynda júıeli jumystar júrgizý kerek ekeni sózsiz.
