Kósheli ǵuryp umytylmaýy kerek
Qyr qyzǵaldaqqa tolyp, báısheshek búrin jaryp, jer jibekke malynǵandaı qulpyra túsedi. Qar kóbesi sógilip, saı-sala gúrildep sýǵa tolady. Osy bir shýaqty mezgilde tabıǵattyń da adamzat balasynan suraýy bar.
Qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Beıimbet Maılın «Naýryz» óleńin «О́mirge jańa joldar ashatuǵyn, Jańa jyl – búgingi kún, jazdyń aldy» dep bastaıdy. Iаǵnı tabıǵatty tazartý arqyly ózimizdiń de tazaryp, jańa kúnniń shapaǵy sezilgende jańa joldardyń ashylatynyn tegin yrymdamasa kerek. Kóktemmen birge biz de jańaryp, kógeredi ekenbiz.
Qarqaraly aýdany Mataq keńsharynyń «Aqbulaq» bólimshesinde ómiriniń kóp bóligin ótkergen Keńes aqsaqal da osyny aıtyp, qamyǵady. Jer-anaǵa degen ol kezdegi eldiń peıilin saǵynady.
– Bizdiń ólke «Aınala bulaq basy teń» malǵa jaıly, qutty qonys edi. Ulys keldi degendi estisek boldy, erkekkindikti bulaq basynda jınalatynbyz. Ol shaqta bólimshe meńgerýshisimin ǵoı. Moınymda mindet kóp. Alaqandaı aýylda qyryqqa tarta bulaq úlkendi-kishili kól ataýlysyn lyqa toltyratyn edi. Jaıylymdaǵy mal kól tabany asa sarqylyp ketpesin degen jalǵyz ıgi nıetpen kúrek-ketpenimizdi alyp, bulaq kózin tazalaıtynbyz. Qaınaryn laı basqan bulaq tazarǵan soń túbinen móldir sý jaryqtyq atqaqtap shyǵa keletin-di. Sol sýǵa ózimiz de jýynyp máre-sáre bop jatatyn kez áli esimde, – deıdi aqsaqal.
Aqbulaq aýylynan árirekte Táttimbet tóbesi bar eken. Sol shoqynyń ústinde baıyzdap, shertpe kúıdiń kúmbezi dombyrasyn qońyrlatqan desedi kónekózder. Aınalasy – nýly toǵaı. Qazirgi «Josaly» sanatorıiniń mańy. Aqsaqal ol toǵaıdyń jaınap turýy úshin mańaıyndaǵy ózen-kóldiń de arnasyn tazartqandaryn esine aldy.
– Balalarymyz da mundaı muntazdaı qalypqa kózderi qanyqqan. Tazalyq jumysy bitken soń, birdi-ekili qaıyńnyń «terisin» bákimen tilip, sólin ishkizetin edik. Al qaıyrylǵan qabyǵyn tabaǵa qant aralastyra qýyryp, saǵyz jasap beretin edik. Qyzmet babynda aýyldyń geologııalyq jaǵyn kóp zertteıtinbiz. Ekologııaǵa qaraǵanda geologııa degen sózdi kóbirek aıttyq. Keńes ýaqytynda jerasty sý mólsherin jiti baqylaıtynbyz. Sondyqtan zamanymyzda albaty tasqyn da bola qoımaıtyn. Ágárákı bolsa, aldyn alyp aýyzdyqtaıtynbyz. Mine, bizdiń qorshaǵan ortaǵa degen qamqorlyǵymyz asyly osyndaı edi. Qarap otyramyz, qazir tek senbilikpen ǵana shektelip jatady. Burynǵydaı bulaq kózin ashý umytqa aınaldy. Kóshet otyrǵyzý degen kósheli ǵurpymyz esep úshin sııaqty kórinedi maǵan. Ony kútip, baptaýmen aınalysatyn agronomdardyń kómegine nege júginbeıdi eken degen oıda qalamyn, – dep tujyrdy sózin Keńes qarııa.
Kóshet egý – kórsetkish úshin emes
Oblystaǵy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy bıyl memlekettik orman qorynyń 552,5 gektaryna 1 mln 272 myń aǵash kóshet otyrǵyzbaq. Munyń ishinde 532,5 gektarǵa 1 mln 183 myń qaraǵash kósheti men 20 ga aýmaqqa 89 myń qylqanjapyraqty kádimgi qaraǵaı kóshetin egedi. Buǵan baǵyttalatyn qarjy kólemi 62 mln teńgeni quraıdy. Muny bizge Qaraǵandy orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi mekemeniń dırektory Maqsat Muqanov aıtyp otyr.
Keıingi kezde áleýmettik jelide kóshet otyrǵyzýǵa qatysty baǵyt-baǵdar kórsetip júrgen agronom Sáken Sábıdenulynyń mundaı máselege kelgende aıtary kóp. Tabıǵattyń tamyrshysyna aınalǵan aǵamyz Qaraǵandyda 1 mln 800 myń aǵash baryn, onyń 5 myńy apattyq kúıde turǵanyn aıtady.
– Bul Naýryz – jańarýdyń, tazarýdyń aıy. Iаǵnı ómirdiń jańarýyn beıneleıtin jappaı aǵaz otyrǵyzý uıymdastyrylady. Biraq Qaraǵandy óńirinde qardyń kóbesi sógilgen joq. Degenmen tamyry jabyq kóshetti topyraǵymen otyrǵyzýǵa bolady. Eskeretin eń basty jaıt, kóshetter mindetti túrde aımaqqa beıimdelgen, standartqa saı bolýy kerek. Ony otyrǵyzǵanda barlyq tehnologııany saqtaý kerek. Mindetti túrde mamandardyń keńesine júginý qajet. Sonda ǵana tamyrlanyp ósedi. Eger bul eskerilmese, onda bos áýreshilik bolady. Kóshetter tamyrlanbaı, tekke jerdi qazyp, topyraqty búldiremiz. Qazyp, topyraǵy búlingen jer qaıtadan qalpyna kelý úshin kóp jyl qajet. Jer-anany bosqa jaralamaıyq, – deıdi S.Keldibaev.
Bilikti agronomnyń oılaǵany jalqy ıgilik – qyrýar qarjy quıyp, otyrǵyzǵan kóshetter jasyl jelekke aınalyp, jaıqalyp ósse, qalanyń shyraıyn ashsa. Birlese jumys atqarýdan da qashpaıdy.
– Qaraǵandyda keıingi bir-eki jylda kóp aǵash óspeı qaldy. Nege deseńiz, ósip ketken materıaldy ákep otyrǵyzǵan. Sosyn onyń kútimine qatysty da kemshin tustar ketip jatady. Qatty jelden saqtaý úshin ony baılaýdyń ózindik tehnologııasy bar. Jóndi baılamaıdy. Baılaıtyn jiptiń astyna rezeńke oraý kerek. Áıtpese, álgi jip ortańǵy dińi ósken saıyn qalyp qoıyp, qysyp tastaıdy. Qazir bul sharýa túzelip keledi. Odan keıin durystap sýarylmaıdy. Kún ystyqta eki ret, aptasyna bir ret sý quıýdyń ózin umytyp ketedi. Qylqanjapyraqty aǵashty sýarǵanda ústine búrikken ońdy. О́ıtkeni olardyń ıneleri juqa, aptap ystyqta jyldam qýraıdy. Odan keıingi másele, ártúrli zııankesten qorǵap, dári-dármek sebý kerek. Ol da umyt qalady. Eń kóp jiberiletin qatelik, qýraǵan butaqty durys kespeıdi. Tuqylyn qaldyrady. Ol erteń shirip, ortasynan qýys paıda bolady. Sodan keıin dińine ótedi. Aǵashtar dińinen shirise, daýylda qulaıdy. Kesken jerin maıly boıaý, áıtpese arnaıy jaǵatyn maımen sylaý kerek. Ystyqta ylǵal tıip, qýys paıda bolmaý kerek. Osy sekildi qaǵıdattardy eskerse, Qaraǵandy jasyl jelekke aınalar edi. Jáne birigip jumys isteýge ár kez ázir ekenimdi jetkizgim keledi, – deıdi agronom.
Budan bizdiń túıgen oıymyz da – bireý. Tabıǵat-anaǵa kórsetetin qurmetimizdi naýqandyq sıpattan aryltyp, shynaıy janashyrlyqpen jumylsaq, ıgi bolar ma edi? О́ıtkeni Jer-ana da qamqorlyqty kútedi.
Qaraǵandy oblysy
