Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Maqpal Myrzabaı (keıipkerdiń qalaýymen aty-jóni ózgertildi) Qazaqstandaǵy bedeldi joǵary oqý ornynyń birinde doktorantýrany byltyr bitirgen. Biraq áli doktorlyq dárejesin qorǵamady. Oǵan birneshe sebep bar ekenin jetkizdi.
«Doktorantýrada 9 adam oqyp bitirdik, biraq áli eshkim qorǵamady. Oǵan birneshe sebep bar. Akademııalyq jazý, ǵylymı ádisnama negizderin bakalavrıat, magıstratýrada meńgerýge múmkindik jasalyp, doktorantýrada bul bilim tereńdeı tússe, quba-qup. Biraq bizde olaı emes. Kitaphana qory men túrli sheteldik bazanyń qoljetimdi bolmaýy da qıyndyq týdyrady. Taqyryp tańdaý kezinde naqty bir máseleden góri, zertteýge jalpylama sıpat kóbirek beriledi. Onyń ústine otandyq ǵalymdardyń jumysyn jınaqtaǵan ortaq bir bazaǵa da suranys bar», dedi M.Myrzabaı.
Al doktoranttardy daıarlap júrgen hımııa ǵylymdarynyń (PhD) doktory Jeksen Toqtarbaı dárejeni qorǵaı almaýdy doktorantýraǵa túsýdiń tym ońaılyǵymen baılanystyrady.
«Eń bastysy, bizde doktorantýraǵa túsý – óte ońaı, konkýrs joq deýge bolady. Sebebi doktorantýraǵa bólinetin grant sany tym kóp. Jaz bolǵannan bastap ýnıversıtetter doktorant izdeıdi. Ýnıversıtetterge berilgen memlekettik tapsyrysty ıgermese, kelesi jyly berilmeı qoıady dep jantalasady. Aǵylshyn tili emtıhanynan ótse boldy, sony alýǵa daıyn, onyń ǵylymı izdenisi, ǵylymǵa umtylysyna mán berilmeıdi. Sondyqtan doktorantýraǵa aǵylshynshasy táýir, magıstr dárejesi bar ekiniń biri jaqsy stıpendııasy úshin túsip alady. Úsh jyl oqyp shyqqany jetkilikti, doktorlyq dárejeni qorǵamaı qoıa salady, onyń kelip-keteri joq. Doktorantýrany oqyp, doktorlyq dárejeni qorǵaǵan, doktoranttardy daıarlap júrgen adam retinde aıtaıyn, doktorantýrada oqyp júrgenderdiń kóbi bakalavrıat pen magıstratýrada ǵylymı jumyspen aınalyspaǵan, ǵylymı maqala jazýdy bilmeıdi. Sol sebepti ondaılar ǵylymı jetekshisinen úmit kútedi. Al jetekshisiniń ózi halyqaralyq jýrnaldarǵa maqala jaza almaıdy. Sóıtip, qorǵaı almaıdy», deıdi J.Toqtarbaı.
Al aty-jónin ashyq kórsetkisi kelmegen keıipkerimiz doktoranttardyń ǵylymı sapaly maqala jaza almaýyna oqytý sapasynyń álsizdigi sebep ekenin jetkizdi. Onyń oıynsha, otandyq ýnıversıtetterde oqytylatyn pánder men ǵylymı ádisnama kóp jaǵdaıda halyqaralyq ǵylymı jýrnaldar talabyna saı zertteý júrgizip, maqala ázirleýge kómektespeıdi. Halyqaralyq bazalarda tirkelgen jýrnaldar kóbine ǵylymı ádisnamaǵa qatań talap qoıady, teorııadan góri praktıkalyq zertteýge negizdelgen jumystarǵa basymdyq beredi. Otandyq doktoranttarǵa maqalasyn «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda ındeksteletin jýrnaldarda jarııalaý úshin ǵylymı ádisnama negizderinen bilim men biliktilik jetispeıdi. Ýnıversıtetterde oqytylatyn pánder búgingi zertteý jumystaryna qoıylatyn halyqaralyq talaptarǵa saı kelmeıdi. Sol sebepti sheteldik jýrnaldarda zertteý nátıjesin jarııalaý kúrdeli úderiske aınalady. Onyń ústine bul jaǵdaı maqala jarııalaýǵa kómektesetin deldaldardyń kóbeıýine alyp keldi.
Jaqynda vıse-premerge saýal joldaǵan depýtattar da (Q.Tastekeev pen T.Júnisov) halyqaralyq derekqorlarǵa kiretin ǵylymı basylymdarda maqala jazý talabyn doktorlyq dárejeni qorǵaýdaǵy negizgi qıyndyq retinde atady. Depýtattyq saýalda: «Keıingi jyldardaǵy derekterdi taldaý negizinde doktoranttardyń edáýir bóligi «Scopus» halyqaralyq derekqorynda jarııalaýda qıyndyqtarǵa tap bolǵany anyqtaldy, bul olardyń dıssertasııa qorǵaýyn qıyndatady. Mysaly, 2011 jyldan 2022 jylǵa deıin doktorantýrada 10276 adam bilim aldy, al qorǵaǵandar sany – 4497, bul doktorantýrada oqyǵandardyń 44%-yn quraıdy. Bul – óte tómen kórsetkish. Olardyń kópshiligi halyqaralyq resenzııalanatyn ǵylymı basylymdarda maqalanyń bolmaýyna baılanysty qorǵaı almady. Budan basqa, 9616 adam memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen oqydy, bul doktorantýrada oqıtyndardyń jalpy sanynyń 93,5%-yn quraıdy. Budan shyǵatyny, biz doktoranttardy memlekettik bıýdjet esebinen oqytamyz, bul rette olardyń odan ári damýy men doktorlyq dárejesin alýyna kedergi keltiretin arnaıy qaǵıdalar belgileımiz», delingen. Bul jerde depýtattar doktorlyq dárejeni qorǵaýǵa halyqaralyq derekqorlardaǵy ǵylymı basylymdarda maqala jarııalaý talabynyń 2011 jyly engizilgenimen, derekqorlarǵa kirýge, ony qoldanýǵa tek 2018 jyldan bastap memlekettik bıýdjet esebinen qarajat bólip, jaǵdaı jasalǵanyn meńzep otyr. Biraq, bir qyzyǵy, memleketten jaǵdaı jasalsa da, nátıje kerisinshe keri ketken. Mysaly, 2018 jyly 4323 maqala jarııalansa, 2022 jyly tek 3853 maqala jarııalandy. Al eń soraqysy, sol 2018–2022 jyldar aralyǵynda jarııalanǵan 2644 maqala «jyrtqysh jýrnalda» (ıaǵnı jalǵan ǵylymı jýrnaldarda) jarııalaǵany úshin jaramsyz dep tanyldy.
Negizi gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ǵalymdar úshin osy talapty múldem alyp tastaýdy usynatyndar kóp. Olar «Shetelge bizdiń tarıhymyz, ulttyq qundylyqtarymyz, tilimiz týraly materıal qyzyq emes, qajetsiz» degen ýájdi alǵa tartady. Alaıda buǵan qarsylyq bildirip júrgen dál sol gýmanıtarlyq-áleýmettik salanyń mamandary da bar. Sonyń biri – bilim berý salasy boıynsha PhD, Zhubanov University rektory Laýra Qarabasova.
«Web of Science», «Scopus» derekqorlarynda ındeksteletin jýrnaldarda maqala jarııalaý talabyn áleýmettik-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy doktoranttar úshin tolyǵymen alyp tastaýdy usynyp júrgender bar. Bul – negizgi máseleniń sheshimi emes. Joǵarydaǵy keıipkerińiz aıtqandaı, basty másele doktoranttardyń ádisnamalyq daıyndyǵynyń jetkiliksizdiginde bolyp tur. Muny 2021 jyly júrgizilgen zertteýimiz de anyq kórsetti. Batystyń ǵylymı jýrnaldary zamanaýı baǵyttarda jumys isteıdi, al bizde áli kúnge deıin keńes kezindegi ádister qoldanylady. Odaq tusynda áleýmettik ǵylymdarǵa basymdyq berilmedi. Halyqaralyq jarııalanymdar, árıne, ǵylymnyń negizgi nátıjesi sanalmaıdy, biraq búkil álemde zertteý nátıjelerin taratýdyń jáne bar bilim kókjıegin keńeıtýdiń qýatty ádisi retinde qarastyrylady. Doktorlyq dáreje alyp, ǵylymı uıymdarda, ýnıversıtette jumysqa turatyn doktorant báribir halyqaralyq jýrnaldarda maqala jazýǵa mindetti bolady. Sol sebepti olardy áýelden, doktorantýrada oqyp júrgen kezinen-aq halyqaralyq jýrnaldarda jarııalaýǵa laıyqty maqalalar jazýǵa úıretýimiz kerek», deıdi L.Qarabasova. Ol ózi basshylyq etetin ýnıversıtette bul jumysty júıeli júrgizýdiń joldaryn da engizipti. Aıtalyq, shetelderde doktorantýrany bitirip kelgen Zhubanov University doktoranttaryna zertteý ádisterin úıretýge «Bolashaq» túlekterin tartqan. О́ıtkeni doktoranttardan 1-kýrsty bitirgende maqala jáne dıssertasııa jazýǵa daıyn bolýyn talap etedi eken. Soǵan saı ádistememen de qamtamasyz etip otyr, 2022 jyly áriptesterimen birge doktoranttar men olardyń jetekshilerine arnalǵan «Bilim berý zertteýlerine kirispe: teorııa, ádister jáne tájirıbeler» monografııasyn shyǵarýy – sonyń kórinisi.
Al joǵarydaǵy sarapshymyz Jeksen Toqtarbaı doktoranttardyń doktorlyq dárejesin qorǵamaý sebepteri tek maqalamen, másele tek sonyń aınalasyndaǵy túıtkilderdi sheshýmen shektelmeıtinin aıtady. О́ıtkeni doktorlyq dárejeni tek áleýmettik-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ǵana emes, jaratylystaný salalary boıynsha daıarlanǵan doktoranttar da qorǵamaǵan, qorǵaı almaı júr.
«Hımııa, fızıka, bıologııa ǵylymdarynda zertteý jasaý úshin zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan zerthana kerek. Sońǵy úlgidegi mıkroskoptar, zattardyń quramyn, sapasyn anyqtaıtyn jabdyqtar sekildi zertteý quraldary elimizde tapshy. Sondyqtan doktoranttar ǵylymı tájirıbe jasaı almaıdy. Tájirıbe jasaı almaǵan zertteýshi maqala da jaza almaıdy, jarııalaı da almaıdy. Bizdiń ǵylymdaǵy eń úlken máseleniń biri osy. Qaıtpek kerek? Sannan sapaǵa kóshý kerek. Doktoranttardyń sanyn arttyra bergennen otandyq ǵylym damyp ketpeıdi. Odan da básekelestik qalyptastyrsa, myqtylar túsedi ári doktoranttardy tym kóp daıarlaýǵa ketken qarajatty zerthana jasaqtaýǵa, ǵylymı zertteýler júrgizýge jaǵdaı jasaýǵa jumsaǵan jón. Mysaly, bizdiń zertteýlerge óte kóp hımıkat qajet, elimizde óndirilmeıtindikten ony shetelderden aldyramyz. Sonyń sebebinen onyń baǵasy qymbat, osydan da hımııa salasy boıynsha zertteýshilerge tájirıbe jasaý, nátıje shyǵarý qıyndaý. Sondyqtan otandyq ǵylymdy damytamyz desek, ǵalymdardy sapaly daıarlaýǵa kóńil bólý jáne jetkilikti jaǵdaı jasaý qajet», deıdi J.Toqtarbaı.
P.S. «Sebep nede?» dedik. Talap qoıylǵanymen, ony oryndaýǵa jaǵdaı jasalmaǵanynda eken. О́ıtkeni maqala barysynda baıandalǵandaı, halyqaralyq jýrnaldarda maqala jazý talaby qoıylǵan, biraq ony oryndaý úshin derekqorlardy qoldanýǵa 7 jyldan keıin ǵana múmkindik berilgen. Ǵylymı maqala jazýdy mindettegenimen, ony qalaı durys jazý keregin úıretý jaǵy jóndi jolǵa qoıylmaǵan. Ǵylymı zertteý jasaýdy talap etedi, alaıda zertteý júrgizetin zerthana jasaqtalmaǵan. Balaǵa júzýdi úıretpeı turyp, ózenge jibere salǵanmen birdeı nemese balǵa bermeı, shege qaǵýdy suraǵan sekildi tirlik. Odan qandaı nátıje bolsyn... Sóz basynda «Sheshim qandaı?» dedik. Onyń bir parasyn máseleniń mánisin ishten biletinder aıtty. Túpkilikti sheshimdi jaýapty organdardan kútemiz.
