Qaıta órleıtin kez

Ulttyq quryltaıdyń burnaǵy jyly Ulytaýda ótken alǵashqy alqaly jıy­nynda Memleket basshysy: «Qazaq tiline qatysty alańdaýshylyq eldegi jaǵdaıdy durys túsinbegennen týyndap otyr. Shyn máninde, burynǵy ahýal men qazirgi kezeńdi múlde salystyrýǵa kelmeıdi. Memlekettik tildiń tuǵyry kún ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Qazaq memleketi aman turǵanda, qazaq tili jasaı beredi. Buǵan eshqandaı kúmán bolmaýy kerek. Bizdiń elde ultyna, tiline bola eshbir azamattyń quqy shektelmeýge tıis. Áıtpese, qoǵamda janjal týýy múmkin. El ishine iritki túskenin qalaıtyndar osyny tilep otyr. Sondyqtan til máselesi bo­ıynsha bárimiz ustamdylyq tanytýy­myz kerek dep oılaımyn», degen bolatyn. Al Ulttyq quryltaıdyń byltyr Túrkistanda ótken ekinshi otyrysynda: «Memlekettik tildiń jaǵ­daıyn aıtyp, shý kóteretin keıbir adamdar bul máseleni saıası qural retinde paıdalanady. Halyq arasynda daý shyǵarǵysy keledi. Aqyrynda osyndaı keleńsiz, oısyz áreketter memleketimizdiń qaýipsizdigine zııan keltiredi. Muny ashyq aıtý kerek. Sebebi til – bizdiń geosaıası keńistikte «saıası sebep, saıası syltaýǵa» aınalýda. Al naqty qazirgi ahýalǵa qa­raıtyn bolsaq, tildiń jaǵdaıy buryn­ǵydan áldeqaıda jaqsy. Másele tilge kelgende daý-damaı, dańǵaza jasamaı, tilimizdi damyta túsý úshin naqty is-áreketke kóshýimiz kerek», degen edi. Ulttyq quryltaıdyń bıyl Aty­raý­da bolǵan úshinshi otyrysynda Prezıdent: «Tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıte túsý memlekettik saıasattyń basty baǵyty bolyp qala beredi. Bul – biz úshin myzǵymas ustanym. Elimizde qazaq tiline degen suranys jyl ótken sa­ıyn artyp keledi. Qazaq tili bıznestiń, ǵylym men tehnıkanyń tiline aınala bastady. Bul úrdisti odan ári damytýdyń eń tıimdi ári tóte joly – aǵartýshylyq. Qazir iri kitap dúkenderinde qazaq tilindegi týyndylardyń úlesi arta tústi. Ke­ıingi kezde baspagerlerdiń jańa býy­ny álemdik bestsellerge aınalǵan shyǵarmalardy aýdaryp júr. Kóptegen kitapty shyǵaryp jatyr. Aýdarylǵan kitaptardyń ishinde kórkem ádebıet qana emes, isker­lik baǵyttaǵy týyndy da kóp. Mem­le­kettik saıasattyń máni – osynda. Esh­kimdi májbúrlemeı, kúndelikti ómirdegi qajettilikti arttyrý arqyly tilimizdiń tuǵyryn nyǵaıta beremiz. Memlekettik tilge qatysty qur sózden eshteńe shyqpaıdy. Eń bastysy, naqty is bolýy kerek», dedi. Bul – keshegi keńes zamanyn da, búgingi táýelsizdik kezeńin de bastan ótkergen biz, aǵa urpaq ókilderi úshin óte túsinikti ári qazirgi almaǵaıyp ýaqyttyń syn-qaterlerin eskere aı­tylǵan paıym.

Shynynda da, qazaq tiliniń burynǵy jaǵdaıyn búgingimen salystyrsaq, seń sógilgendeı serpilis bolǵanyn ańǵa­ra­myz. Tipti keńes ókimeti tusynda ult­syzdandyrý saıasaty erekshe ekpin­men júrgizilgen qazaǵy az Soltústik Qazaqstan oblysynda (SQO) da mem­le­kettik tilimizge degen kózqaras ózge­rip, kóńilge úmit uıalatatyn bet­burys jasaldy. Máselen, 1990 jyly oblys ortalyǵy – Petropavl qalasynda Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy SQO fılıalynyń belsendileri jergilikti orys mektepteriniń janynan alǵash ret qazaq synyptaryn ashý jóninde bastama kótergen edi. Olar sol jyly mektep tabaldyryǵyn attaıtyn balalary bar 80 qazaq otbasyn tizimge alyp, úı jaǵalap úgit júrgizgen. Sonda 20 shaqty ata-ana: «Oryssha oqymaǵan adam erteń nan taba almaı, dalada qalady. Biz balamyzdy orys mektebine beremiz», dep bir-aq qaıyryp, esikterin tars japqan. Al ultjandy azamattardyń janaıqaıy sanalaryna eptep sáýle túsirgen 60 shaqty ata-ana qaradomalaqtaryn qazaq synybyna berýge ýáde etken. Biraq kópshiligi sózderinde turmaı, aqyry kúzde 20 myńdaı qazaǵy bar shahardan ana tilinde bilim alýǵa shyn yqylas bildirgen nebári 15-aq otbasy tabylǵan. Sóıtip, qaladaǵy №3 orys mektebiniń janynan 15 qazaq balasynyń basyn qos­qan alǵashqy qazaq synyby ashyl­ǵan edi.

Petropavlda keńes zamanynda qazaq tilinde oqytatyn jalǵyz oblystyq mektep-ınternat qana bolsa, táýelsizdik jyldarynda ana tilimizde orta bilim beretin uıymdardyń jalpy sany segizge jetti. Til janashyrlarynyń jurtshylyq arasynda belsendi túsin­dirý jumysyn júrgizýiniń jáne jer­gilikti bılik organdarynan taban­dylyqpen talap etýiniń nátı­jesinde ótken otyz jyldan astam ýaqyt ishinde Qyzyljar óńirinde jańadan 29 qazaq mektebi salyndy. Qazirgi kezde SQO-daǵy 461 mekteptiń 112-si – qazaq tilinde, 92-si – aralas, ıaǵnı qazaq jáne orys tilderinde bilim beredi.

Áıtse de elimizdiń teriskeı óńir­le­rin­de balalaryn ana tilindegi mektepke bermeı, oryssha oqytýdy jón kóretin ulty qazaq ata-analardyń qatary áli de qalyń. Mysaly, SQO-da ótken oqý jylynda ulty qazaq 31 534 balanyń 18 650-i, ıaǵnı 59,1 paıyzy ǵana ana tilinde bilim alǵan. Osy oraıda til jana­shyrlary bertinde basshylyǵy aýystyrylǵan Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyna úlken úmit artyp otyr. Sebebi atalǵan qoǵamdyq birlestiktiń prezıdenti Raýan Kenjehanulynyń «Qazaq tili» endaýment qoryn qurý týra­ly usynysyn Memleket basshysy qoldap, oǵan óz qarajaty esebinen 7 mln teńge jeke jarnasyn aýdarǵany jáne osy jaqsy bastamany ilip áket­ken otandyq kásipkerler qazirdiń ózinde 500 mln teńgedeı qarjy ból­gendigi málim. Bul – shynyn aıtsaq, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń burynǵy basshylarynyń úsh uıyqtasa túsine kirmegendeı qomaqty qarajat. Is tetigin taba bilgen jańa basshylar endi ana tilimizdiń órisin keńeıtýdi maqsat etken iri uıymnyń jumysyna tyń serpin berýge tıis.

Osy oraıda Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy óziniń óńirlik fılıal­da­rynyń jumysyn da jańasha uıym­das­­tyrýǵa jete mán berse, quba-qup. Ásirese memlekettik tilimizdiń qol­danys aıasy máz emes teriskeı oblys­tar­ǵa basa kóńil aýdarý qajettigi aıdan anyq. Bul rette qoǵamnyń SQO fılıa­lynyń keıingi jyldardaǵy izde­­nisti isteri jan-jaqty qoldaýǵa jáne ózge teriskeı óńirlerge úlgi etýge laıyq. Máselen, zańdy jolyn ta­ýyp, jergilikti bıýdjetten memle­ket­tik tap­syrys alǵan atalǵan fılıal bel­sendileri osy oqý jylynda Pet­ro­pavldaǵy orys tilinde bilim bere­tin 3 ınnovasııalyq mektepte qazaq tilinde oqytatyn birinshi synyptardyń ashylýyna uıytqy boldy. Olarǵa oqýshy jınaý úshin ata-analarmen birqatar kezdesý ótkizip, úgit-nasıhat júrgizdi.

«Orystildi ata-analar: «Balala­ry­myz­d­y qazaq synybyna bereıik desek, ózimiz til bilmeımiz. Olarǵa úı tapsyrmasyn oryndaýǵa qalaı kómektesemiz?» degen qarsy ýáj aıtty», deıdi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy SQO fılıalynyń tóraǵasy Janat Muhamedjanov. Osy rette til janashyrlaryna SQO Bilim bas­qar­masynyń basshylary kómekke kelip, atalǵan 3 ınnovasııalyq mektepke qazaq balalaryn testileýsiz qabyldatqanyn jáne olar úshin tegin negizde uzartylǵan kún toptaryn uıym­dastyrǵanyn atap aıtqan jón. Bul ana tilin bilmeıtin ata-analardyń bala­laryn qazaqsha oqytýy úshin jasal­ǵan birden-bir utymdy qadam boldy.

Jalpy, táýelsizdik kezeńinde Qyzyljar óńirinde memlekettik tili­miz­diń mártebesin arttyrǵan talaı qyzǵy­lyqty bastama iske asyryldy. 2004-2007 jyldary óńirdegi barlyq balabaqshada qazaq tili men orys tili qatar úıretildi. Mektepterde qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin 700-den astam úzdik muǵalim aı saıyn óz jalaqylaryna jergilikti bıýdjet esebinen 50 paıyzdyq ústemeaqy alyp otyrdy. Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti janynan Til jáne ádebıet ınstıtýty ashylyp, onyń qazaq bólimine oqýǵa túsken orystildi 17 stýdentke oblys ákiminiń arnaýly granty berildi. Alaıda óńirlerde burynǵy ákimniń atqarǵan isin jańa ákim bekerge shyǵaratyn jańa «dástúr» paıda bolǵandyqtan, atalǵan bastamalar keıin aıaqsyz qaldyryldy.

Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵa­my­nyń músheleri 90-jyldary erekshe bel­sendilik tanytqany, ásirese eli­miz­diń teriskeı aımaǵynda qazaq mek­­tepteri men balabaqshalaryn ashýǵa, onomastıka máselelerin sheshý­ge bas­tamashylyq etkeni málim. Keıin óńir­lerde Tilderdi damytý bas­qar­­ma­lary qurylýyna baılanys­­­ty Halyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń fılıaldaryn jer­­gilikti bıýdjetten qarjylandyrý múl­dem toqtatylǵan. Munyń aıaǵy olar­dyń kópshiliginiń jumysy qojy­rap ketýine ákelip soqty. Endi, mine, Mem­leket basshysynyń qol­­daýymen Ha­lyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy men onyń óńirlik fılıal­­­dary qaıta dáýirlep, memlekettik tilimizdiń shy­­­­naıy mártebesin kóterý jolynda pár­­mendi is-áreketke kóshetin kez keldi.