Joǵary bilim berý mektebiniń doktoranttary men professorlary
– Aıda Qystaýbaıqyzy, biz Joǵary bilim berý mektebi magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha oqytý arqyly bilim berý salasyna daıyndyq júrgizetinin bilemiz. Búgin sizdiń basshylyǵyńyzben qandaı ǵylymı jobalar, zertteýler júrgizilip jatqany, olardyń elimizde bilim alý úshin qanshalyqty mańyzdy ekeni týraly bilgimiz keledi.
– Joǵary bilim berý mektebiniń bazasynda bilim salasyndaǵy myqty zertteýshiler shoǵyry qalyptasty. О́ıtkeni olar – jaqsy ǵylymı tájirıbesi bar shetelderden kelgen ǵalymdar. Qazir ol sanatqa bizdiń mektepten túlep ushqan otandyq jas ǵalymdar da qosyldy. Ádette, memlekettik bilim berý saıasatyn ázirleý kezinde zertteý nátıjeleri negizge alynady. Sáıkesinshe, zertteýdiń sapasy basqarýshylyq sheshimderdiń durys pa, joq pa, odan týyndaıtyn barlyq saldarmen jalpy qandaı bolatynyna áser etedi. Meniń berik ustanymym – sheshimder «DDD» prınsıpine (Data-driven decision, derekter negizinde qabyldanǵan sheshimder) sáıkes qabyldanýy kerek. Qazir bilim berýdegi zertteýlerdiń belsendi damyp jatqanyn qysylmaı aıta alamyz. Sondyqtan bizdiń mekteptiń ǵalymdary Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderindegi bilim berý zertteýlerine qatysy bar áriptesterimen jınaǵan tájirıbesi men bilimderin bólisýdi ózderiniń negizgi muraty sanaıdy. Aıtpaqshy, osy maqsatta biz «Bilim berý zertteýlerine kirispe: teorııa, ádister men tájirıbeler» monografııasyn shyǵardyq. Bul – jas ǵalymdar úshin ǵana emes, sonymen qatar bilim berý, sondaı-aq áleýmettik ǵylymdar salasyndaǵy zertteýlermen aınalysatyn mamandardyń keń aýqymy úshin erekshe kómek. Osy monografııa, bizdiń basqa kitaptar sııaqty, mekteptiń saıtynda kópshilikke qoljetimdi ekenin atap ótkim keledi. Jumysta basshylyqqa alatyn meniń negizgi qaǵıdalarymnyń biri – zertteý júrgizý kezinde etıkany saqtaý. Biz KERA-men (Bilim berýdegi otandyq zertteýshiler qaýymdastyǵy) birlesip, bilim berýdegi alǵashqy salalyq ádep kodeksin ázirledik. Ony ázirleýdegi basty ıdeıa – otandyq zertteýshilik adaldyqty qamtamasyz etý júıesin qurý máselesi boldy. Mundaı júıeniń quramdas bóligi Halyqaralyq tájirıbede keń taralǵan zertteýlerdi etıkalyq retteýdiń qaǵıdattary, normalary men tetikteri. Aıtpaqshy, bir kezderi sheteldik professorlardyń birimen zertteý adaldyǵynyń buzylý jaǵdaıy oryn aldy. Ony jumystan shyǵarýǵa týra keldi. Múmkin, bul professor úshin qatal sheshim bolǵan shyǵar, biraq stýdentterge, áriptesterge jáne ǵylymǵa qatysty ádil sheshim boldy dep oılaımyn.
– Ǵylymı jobalardyń jetekshisi retinde siz ne nársege erekshe nazar aýdarasyz?
– Otandyq bilimdegi jaǵdaıdyń kórinisin zertteı otyryp, zertteý sapasy men faktilerdiń shynaıylyǵy úshin erekshe mańyzy bar empırıkalyq ádisterdi qoldanamyz. Máselen, bizdiń ǵalymdar áýeli elimizdi túgel sharlap shyqty. Olardyń bir bóligi – sheteldikter. Ǵalymdar óńirlik ýnıversıtetter ornalasqan oblys ortalyqtarynan bastap, shaǵyn ǵana mektepteri bar eń alys aýyldarmen tanysty jáne barlyq aımaqtaǵy kóptegen adammen jumys istedi. Zertteý nátıjelerimizdiń memlekettik bilim berý saıasatyna áseri týraly aıtatyn bolsaq, eń áýeli jumys mamandyǵyn tegin etýdi usyndyq. «Pedagog mártebesi týraly» zańǵa, «Bilim týraly» zańǵa akademııalyq erkindik pen basqarýshylyq derbestik bóliginde, joǵary oqý oryndaryndaǵy korporatıvtik basqarý týraly qujattarǵa óz usynystarymyzdy engizdik dep aıta alamyn. Bizdiń professorlar belsendi túrde túrli halyqaralyq granttardyń ıesi atanyp otyrǵanyn da atap ótkim keledi. Mysaly, sońǵylardyń biri – Ulybrıtanııanyń zertteýler men ınnovasııalar qorynyń (UK Research and Innovation) Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń jas ǵalymdaryn oqytýǵa arnalǵan qomaqty qarjylandyrýy. Munda PEER Network atty tórt ýnıversıtettiń ǵylymı konsorsıýmy quryldy (Olster ýnıversıteti, Sasseks Ýnıversıteti, Nazarbaev ýnıversıteti jáne Keıptaýn ýnıversıteti). Ony Joǵary bilim mektebiniń professory Naýrın Dýranı basqardy. Ortalyq Azııanyń jańa bastap jatqan ǵalymdaryn qoldaýǵa jáne saıası ekonomıkalyq taldaýdy paıdalana otyryp, jergilikti zertteýler júrgizýge baǵyttalǵan jobanyń nátıjesinde «The Political Economy of Education in Central Asia» kitaby jaryq kórdi. Jobaǵa qatysqan О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstannan kelgen jas zertteýshilerdiń aldynda úlken múmkindikter ashyldy. Atap aıtsaq, olar sapaly zertteýler júrgizýdi úırendi jáne Ortalyq Azııadaǵy saıası ekonomıka men bilim berýdiń ózara baılanysy aıqyndalǵan kitaptyń avtorlary boldy. Otandyq ǵylym úshin sabaqtastyq pen jas kadrlardy daıarlaý taqyrybyn aıtatyn bolsam, bizdiń ǵylymı mektebimizdiń oqýshylarynyń esimderin maqtanyshpen aıta alamyn. Máselen, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń rektory Laýra Qarabasova, «Aqparattyq taldaý ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Maǵjan Amanǵazy, Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Gúlmıra Qanaı, osy ýnıversıtettiń ǵylymı jumys jónindegi prorektory Zakır Jumaqulov, «Úzdik zertteýshi-2022» syılyǵynyń ıegeri atanǵan Álnur Álmuhambetova, aıta bersek taýyspaspyz. Bulardyń bári – bizdiń ǵylymı mektebimizdiń shákirtteri.
– Joǵary bilim mektebiniń ǵalymdary qazir qandaı jobalardy júzege asyryp jatyr?
– Qazaqstanda ǵana emes, búkil Ortalyq Azııada bilimdi zertteý salasynda kóshbasshy bolý maqsatyn basshylyqqa ala otyryp, biz CARCEIT atty bilim ınnovasııalary men transformasııasynyń ortaazııalyq zertteý ortalyǵyn qurdyq. Bul ortalyq – joǵary bilim berý mektebiniń bir bóligi. Biz tek zertteý júrgizýge ǵana emes, sondaı-aq óńirde bilim berý saıasaty men tájirıbesin ózgerte alatyn ınnovasııalyq sheshimderdi engizýge umtylamyz. Sonymen qatar Qazaqstanǵa da, búkil Ortalyq Azııa óńirine de áser ete otyryp, bilimdegi ınnovasııalyq tásilderdi ázirleýge jáne ilgeriletýge baǵyt aldyq. Qazirgi ýaqytta bizde bilimdi zertteýdiń ártúrli aspektilerimen baılanysty birqatar joba bar. Mysaly, aýtısterdi oqytýǵa erte aralasý jobalary, joǵary synyp oqýshylarynyń mentaldyq jaı-kúıi, aımaqtyq ýnıversıtetterdi damytý, NEET (Not in employment, education and training –jumys istemeıtin, oqymaıtyn adamdar) jastary. 2024 jylǵy THE WUR reıtınginde (Times Higher Education álemdik ýnıversıtetteriniń reıtıngi) bilim pánderi boıynsha (Education) jiktelgen oqý oryndary arasynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń Joǵary bilim berý mektebi úzdik 251–300-ge kirdi. Reıtıng jasaý kezindegi negizgi úles – ǵylymı zertteýler. Olardyń sapasy, bedeli, yqpaly. Ǵylymı zertteýler boıynsha bizdiń mekteptiń belgili sheteldik joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı kórsetkishterimen teń jáne odan joǵary kórsetkishteri bar. Munda zertteý sapasyna basa nazar aýdarylady.
– Sizdiń birneshe kitap pen maqala avtory ári ındýstrııa salasynda sarapshy ekenińizdi bilemiz. Odan bólek ýnıversıtetterden bastap memlekettik organdarǵa, ÚEU men bıznes qurylymdaryna deıin bilim berýge múddeli barlyq tarapty jumyldyratyn menedjerlik qyryńyz da bar. Jalpy, shabytty, bilim men ıdeıalardy qaıdan alasyz?
– Ujymdaǵylar da, ózim de elimizdegi jáne sheteldik joǵary oqý oryndaryndaǵy áriptestermen kóp qarym-qatynas jasaımyz. Biz Robert Zemskıı, Mett Hartlı, Mark Breı, Hıları Kremın, Krıs Merfı sııaqty bilim berýdegi belgili ǵalymdarmen, Halyqaralyq sarapshylarmen, jalpy bilim berý salasyndaǵy mamandarmen tyǵyz baılanystamyz. Bul ındýstrııanyń serpinin sezinýge múmkindik beredi. Budan basqa, álemdegi eń úzdik oqý ordasynyń biri Pensılvanııa ýnıversıteti Joǵary bilim berý mektebiniń doktorantýrasynda oqyǵanda, grýppalastarym men ýnıversıtet professorlarynan úlken jiger aldym. Odan bólek, árıne, kásibı ádebıetterdi oqý daǵdysy ózimdi qalyptastyrýǵa oń áserin tıgizdi.
– Aıda Qystaýbaıqyzy, siz Nazarbaev ýnıversıteti dekandarynyń arasynda Qazaqstannan jalǵyz ekensiz. Joǵary oqý ornynda oqytýshylyq qyzmetten bastap, ǵalym men top-menedjerge deıingi mansaptyń árbir satysynan óttińiz. Bul jaǵdaılardyń jumysyńyzǵa áseri bar ma?
– Dekandar arasynda jalǵyz qazaqstandyq bolǵandyqtan, men ýnıversıtet qoǵamdastyǵynda Ulttyq akademııalyq jáne mádenı qundylyqtardy ilgeriletý jáne saqtaý boıynsha erekshe jaýapkershilikti sezinemin. Meniń tájirıbem elimizdiń ereksheligi men dástúrlerin bilgendikten, úzdik álemdik bilim berý tájirıbelerin biriktirýge múmkindik beredi. Men óz jumysymda ýnıversıtetimiz elimizdegi zertteýler men bilim berýdiń aldyńǵy qatarynda turýy úshin, sondaı-aq jahandyq dıalogti qalyptastyrýǵa yqpal etýi úshin qolymnan kelgenniń bárin jasaımyn
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
