«Elimizde 5 gektarǵa deıin jeri bar dıqandar 60%-dan asady. 10 gektardy quraıtyn egistikke ıe fermerler 20% ústinde. Jyl saıyn shaǵyn sharýashylyqtar jerin jyrtqanda oıly-qyrly tustary qalyp qoıady. Olardy tegisteý úshin greıder pyshaq dep atalatyn arnaıy tehnıka qoldanylady. Ondaı tegisteýish tehnıka bizde joq. Birli-jarymy Tájikstan men Reseıden keledi. Sonymen birge egin egilip bolǵan soń mıneraldy tyńaıtqyshtar beretin júıek salý kerek. Ony sosyn qaıta-qaıta tegisteý qajet bolady. Úsh fýnksııany qatar atqaratyn KBN-035 dep atalatyn tehnıka bar. Sonymen jerdi jyrtyp, eginge kútim jasaý úshin 4 túrli tehnıka paıdalanylady. Bulardy alýǵa usaq sharýalardyń shamasy kele bermeıdi. Sýbsıdııa tólengenniń ózinde ol tehnıkalardy qoldaný tıimsiz. О́ıtkeni olardyń jyldyq júktemesi 300 gektardan joǵary bolý kerek. Sondyqtan egistik dalasy eginge óte sapasyz daıyndalady. Alqaptar durys agrotehnıkalyq óńdelmegen soń egin de bitik shyqpaıdy. Jer oıly-qyrly bolǵan soń egistik te sýdy qanyp ishpeıdi. Ol da óz kezeginde ónimdilikke keri áserin tıgizeri haq», deıdi ónertapqysh ǵalym.
Zertteý boıynsha normasynan 4 saǵat artyq sý ishken egistiktiń ónimdiligi 15%-ǵa tómendep ketedi. Al sýdy qanyp ishpegen alqaptarda ónimdilik 16%-ǵa azaıady. Jer tegis bolmasa da eginniń birdeı shyǵýyna zııanyn tıgizedi. Sonyń saldarynan 30% ónimdilik joǵalady. Máselen, 1 sharshy metrge 10 dán sebilse tegis jerine normasyna saı dán 3-4 sm tereńdikke kómiledi. Al jerdiń tegis bolmaýynyń saldarynan dánder 1-2 sm tereńdikke nemese betkeıine bolmasa tereń kómilip qalady. Kóktemde jerge kómilmeı qalǵan tuqymdy qustar jep ketedi. 1-2 sm tereńdiktegi tuqym erte shyǵyp ylǵal jetispegennen tez qýraıdy. Tereńge túsken tuqym kerisinshe ylǵal kóp bolsa shyǵyp úlgere almaı topyraqta shirip ketedi. Sonda normasynda kómilgen azǵantaı dán ǵana ónim shyǵarady.
«О́kinishke qaraı, dıqandar jerdiń tegistigine kóp mán bermeıdi. Tehnıkanyń ornyna malany, aýyr relsti tegisteýshi retinde qoldanady. Mala tek jerdi nyǵyzdaıdy, sodan dóń jer dóń, saı jer saı bolyp qala beredi. Mala dóń jerdiń topyraǵyn saılaý jerge ákep tegistemeıdi. Mine, agrotehnologııalyq talapty durys saqtamaýdyń saldarynan egistik te jaqsy ónim bermeıdi», deıdi.
Nıderland dúnıejúzine azyq-túlik eksporttap otyr. О́ıtkeni olar agrotehnologııalyq talaptardy óte qatań saqtaıdy. Sonyń nátıjesinde ónimderi joǵary ári sapaly bolyp keledi. Ǵalymnyń pikirinshe, biz de soǵan áreket jasaýymyz kerek. Osy oraıda ónertapqysh bul ıdeıany júzege asyrý maqsatynda jańa tehnıka oılap tapty jáne oǵan fermerlerge arnalǵan kópfýnksıonaldy aspaly qurylǵy 4/1 degen ataý beredi.
«4/1 dep otyrǵanymyz joǵaryda atalǵan 4 tehnıkanyń jumysyn 1 tehnıka atqarady. Osy jańalyǵym úshin patent aldym. 2021 jyly arnaıy konkýrsta jeńimpaz atanyp, 20 mln teńge grant uttym. Bul aqshaǵa tehnıkany jasap shyǵaryp, memlekettik synaqtan ótikizip, satýǵa ruqsat degen sáıkestendirý aktisin aldym. Aldyńǵy shyǵarǵan nusqalary satyldy. Qazir olar egistikte jumys istep jatyr. Taǵy 1-2 nusqasy satylymda tur. Biraq jeke sehtyń bolmaýy, qaltanyń da taıazdyǵy tehnıkany jappaı shyǵarýǵa múmkindik bermeı tur. 4 tehnıkany jeke jasaýǵa 1,5 tonna metall ketedi. Sosyn árbirin traktorǵa tıep egistik basyna barasyń. Keıin ekinshisin aýystyrý kerek bolsa qaıta keri qaıtýyńa týra keledi. Osylaısha, eki ortada dıqan bosqa ýaqyt joǵaltady. Ári janarmaı shyǵynyn esepteńiz. Al meniń tehnıkamdy turǵan jerinde qalaǵan agregatqa aýystyryp ala alasyz. Máselen, aryq qazatyn nusqasyn aryqty jabatyn nusqasyna aýystyrý úshin birneshe mınýt qana ýaqyt jetkilikti. Sondaı-aq bul tehnıkany jasaýǵa 450 kılo metall qajet etiledi. Ázirge agregatqa qyzyǵyp habarlasqan kásipker tabyla qoıǵan joq. О́zim izdeıin desem kúndelikti sharýadan qolym bosamaıdy. Eger ınvestor nıet tanytyp jatsa, birge jumys isteýge árqashan daıynmyn», dedi N.Manabaev.
Ǵalym byltyr ýnıversıtettiń qoldaýymen maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamasyna qatysyp 300 mln teńge grant jeńip aldy. Konkýrs taqyryby – Qazaqstannyń shóldi shóleıtti aımaqtarynda egistik pen jaıylym jerdiń ylǵaldylyǵyn kóterý. Jasyratyny joq, osy kúnde elimizde qurǵaqshylyq qatty sezilip jatyr. Sonyń saldarynan dıqandardyń dándi daqyldardy oryp alýy ońaı bolmaı tur. Mine, osy problemany sheshý úshin ýnıversıtet arnaıy jobaǵa kiristi. Sonyń aıasynda tıisti tehnıka men tehnologııa oılap tabyldy. Iаǵnı jerge sańylaý tilip polımerli ónim gıdrogeldi engizedi. Gıdrogel – ylǵaldy ózine tartyp alatyn materıal. Kún ystyqta ylǵaldy boıynan keri shyǵaryp, jerdi qurǵatpaı ustap turýǵa kómektesedi. Bul tehnologııa álemde tańsyq emes. Alaıda dúnıejúzinde gıdrogeldi topyraqpen aralastyrady nemese betine sebedi. Onyń shyǵyny bir gektarǵa 60-70 kılony quraıdy. Al ýnıversıtet jobasynda gıdrogel tuqym sekildi topyraqtyń tómengi qabatyna tastalady. Sonda onyń shyǵyny gektaryna 25 kılo bolady. Aıta ketý kerek, bul joba Prezıdent ákimshiliginiń tikeleı nazarynda. Sol úshin arnaıy sańylaý tilýshi jańa tehnıka sehta qurastyrylyp jatyr. Bıyl kúzde birinshi synaqtan ótkiziledi.
Ǵalymnyń aıtýynsha, dúnıejúzinde gıdrogel tálimi jerge qoldanylyp jatyr. Ońtústik aımaqta bıdaı kúzde egiledi. Aldaǵy ýaqytta kúzdik bıdaıdan keıin gıdrogel ornalastyrylady. Ol topyraqtyń astynda 40 sm tereńdikte jatady. О́zine ylǵaldy sińirip, 60 sm tereńdiktegi topyraq kóktemge deıin qurǵamaı turady. Keıin kún jylynǵan soń jer býsanyp egin birden qaýlap shyǵa keledi. Egin bir bas kóterip alsa boldy, ári qaraı ósimdiktiń kóleńkesi bar, shyq túsedi, sóıtip topyraq óz ylǵaldylyǵyn saqtaı beredi. Al búginde ylǵal 10-15 sm-den ári barmaı kún jylyda ol siresip, jaýǵan jańbyr tereńge sińbeı qalyp jatyr.
Ǵalym óz sózinde gıdrogeldi endiretin tehnıkany erteńgi kúni kóbeıtip shyǵaratyn taǵy da demeýshi kerek bolǵaly tur degendi aıtty. О́nertapqysh aǵamyz búgingi tańda jańa tehnıkasyna patent alý jumysyna kirisip ketti.
ShYMKENT
