– Kamıl Erǵalıuly, Ǵylym qorynyń qazirgi jáne sońǵy nátıjeleri qandaı, kórsetkish kóńil kónshite me? Áńgimeni osydan bastasaq.
– «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zań qabyldanǵan sátten (2016, 2017 jáne 2018, 2022, 2023 jyldary) bastap 5 konkýrs ótkizildi. 1742 ótinim túsip, 310 shart jasaldy, 280 jobaǵa qoldaý kórsetilip, 155 óndiris quryldy, onyń ishinde 16 joba eksportqa shyqty. Búginde 137 joba júzege asý satysynda. Byltyrǵy jyldyń sońynda satylymnan túsken tabys 33,7 mlrd teńgeni qurady. Bıýdjetke salyq tólemderi túrinde 7,8 mlrd teńgeden asa qarajat tústi. Jeke kásipkerlikten, ıaǵnı ınvestorlardan ǵylymǵa kólemi shamamen 9,7 mlrd teńge qarjy tartyldy. Jobamen 1700 adam jumyspen qamtamasyz etildi.
– Mınıstr jyl basynda bizge bergen suhbatynda qordyń «Horizon Europe» ǵylym jáne ınnovasııa boıynsha Eýropalyq odaq negizdemelik baǵdarlamasynyń elimizdegi resmı Ulttyq úılestirý ortalyǵy retinde aıqyndalǵanyn aıtty. Bul baǵdarlama ǵalymdarǵa ne beredi?
– Atalǵan jaýapkershilik ári múmkindik Ǵylym qoryna 2023 jylǵy sáýirden bastap berildi. Bul baǵdarlama – ǵylymı zertteý jáne ınnovasııalyq qyzmettiń keń aýqymdy baǵyttaryn qamtıtyn Eýropalyq komıssııanyń ǵylymı-ınnovasııalyq jobalarǵa degen memlekettik tapsyrysy. Baǵdarlamanyń bıýdjeti (2021-2027 jyldar) shamamen 100 mlrd eýrony quraıdy. Eýropalyq odaqqa kiretin elder aıasyndaǵy uıymdar, onyń ishinde qaýymdastyrylǵan elder, sondaı-aq Qazaqstan sııaqty qaýymdastyrylmaǵan el osy tapsyrysty oryndaýshy bola alady. Baǵdarlamaǵa qatysý halyqaralyq qarjylandyrýdy tartyp qana qoımaı, sonymen qatar jahandyq problemalardy sheshýge, ozyq tehnologııalardy birlesip ázirleýshi bolýǵa múmkindik beredi. Damyǵan elder tájirıbesi kórsetkendeı, halyqaralyq yntymaqtastyq ǵylym men ınnovasııalardy basqarý júıesindegi mindetti aspekt sanalady. Osy turǵyda biz óz mehanızmderimizdi ǵylym jáne ınnovasııalar boıynsha EO Negizdemelik baǵdarlamasy sııaqty úzdik sheteldik tájirıbelermen, baǵdarlamalarmen túıistirý boıynsha belsendi jumys istep kelemiz.
– Ǵalymdar atalǵan halyqaralyq baǵdarlamaǵa qalaı qatysa alady?
– Baǵdarlamaǵa qatysý sharttary granttyq, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý, tehnologııalardy kommersııalandyrýǵa arnalǵan granttar sekildi bizdiń memlekettik qarjylandyrý tetikterimizge uqsas. Bul da konkýrstyq qujattamadan, belgili bir talaptardan, ótinimder nysandarynan, jobalardy berý ári irikteý úderisinen turady. Atalǵan halyqaralyq baǵdarlamaǵa bıznes jáne ónerkásiptik uıymdar, sondaı-aq startaptar qatysa alady. «Horizon Europe» zertteýler men ınnovasııalardy, ásirese óndirý jáne óńdeý, almastyrý jáne qaıta óńdeý boıynsha jańa tehnologııalar salasyndaǵy, sonyń ishinde tómen kómirtekti tehnologııalar men úderister salasyndaǵy zertteýlerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan. Munda negizinen bilim draıveri retinde joǵary oqý oryndary men ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń halyqaralyq uıymdarmen yqpaldasý mindetterine basymdyq berý kerek. Bul úshin halyqaralyq deńgeıde ózektiligi bar jobalardy taldaý, irikteý qajet. Halyqaralyq baǵdarlamalarǵa birlesip ótinim berý úshin seriktestermen yntymaqtastyqty damytý kerek. Odan basqa, bilikti kadrlardy tartyp, uıymdardy halyqaralyq granttarǵa qatystyrý talaptaryn qoıa otyryp, olarǵa jaǵdaı jasaǵan jón.
– Ǵalymdar ǵylymı jobasyn óndiriske engizý úshin qarjylaı qoldaýǵa zárý, al elimizde qarajatyn salatyn sátti jobalardy izdep júrgen ınvestorlar da barshylyq. Qor osy eki taraptyń arasynda altyn kópir bola alýǵa tıis sekildi. Osy mindet qalaı oryndalyp otyr?
– Jaqynda «Tehnologııalardy kommersııalandyrý reaktory» ótti. Statıstıka boıynsha reaktorlarǵa qatysatyndardyń 50 paıyzdan kóbi ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq nátıjelerdi kommersııalandyrý konkýrsyna qatysady, al birazy Ulttyq Ǵylymı keńestiń irikteýinen sátti ótedi. Demek, osy alań ǵylym men bıznesti tıimdi ıntegrasııalaıdy, bızneske baǵyttalǵan ekonomıkanyń qoldanbaly ǵylymı jobalaryn jasaýǵa múmkindik beredi. Reaktorlar qurylys, medısına, tamaq ónerkásibinen bastap jer qoınaýyn paıdalanýǵa deıingi ártúrli salany qamtıdy. Munda ár qatysýshy ózderiniń ǵylymı ázirlemeleriniń kommersııalyq qundylyǵyn áleýetti bıznes-seriktesterge jetkizip, dáleldep shyǵýdy kózdeıdi. Kásipkerler men ınvestorlar ǵylymı jobalar týraly pıtchterdi (baıandamasyn, aǵylshynnyń «speech» – sóıleý sózinen alynǵan – A.Sh.) tyńdap, ǵalymdarmen birlesip 350 mln teńgege deıin grant alý konkýrsyna qatysý maqsatynda kelisimge keledi.
– Reaktorlar uıymdastyrýdyń nátıjesinde qarjylandyrýǵa ıe bolǵan qandaı jobalardy ataı alar edińiz?
– 2022-2023 jyldary «Ǵylym» qorynyń onlaın-pıtchterine qatysýǵa 40 joǵary oqý orny men otandyq ǵylymı zertteý ınstıtýtynan 300-den asa ótinim tústi. Olarǵa qosa jeke R&D ortalyqtary ókilderi, ónertapqyshtar da qatysty. Bul – qarjylyq emes qoldaý sharasy. 190 joba onlaın-pıtchterge qatysty, onyń 63-i «Tehnologııalardy kommersııalandyrý reaktory» dıalog alańdarynda tanystyryldy. Qatysýshylar onlaın-pıtchterde áleýetti bıznes-seriktes, ınvestorlarǵa jobany pysyqtaý jáne ázirleý maqsatynda «Ǵylym» qory mamandaryna kommersııalandyrýǵa daıyn aıaqtalǵan ǵylymı jobalaryn qorǵaıdy. Onlaın-pıtchterdiń qorytyndysy boıynsha úzdik jobalar «Tehnologııalardy kommersııalandyrý reaktorynda» usynylady. «Bıznes-seriktester» klýby nemese sol onlaın-pıtchter aıasynda qoldaý alǵan jobalar arasynda: lıofılızasııa ádisimen fermerlik ónimdi joǵary tıimdi óńdeýge arnalǵan mobıldi qondyrǵylar; ósimdik maılaryn qalpyna keltirý jáne tazartý óndirisin uıymdastyrý; qatty shyrǵanaq maıy men enterosorbent alý tehnologııasyn ázirleý; «Sofmaıa» túıe sútinen jańa sýsyn jasaý óndirisin uıymdastyrý jáne kommersııalandyrý; jylytý júıelerine arnalǵan energııa únemdeıtin elektr qazandyqtaryn óndirý; múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan avtokólikti beıimdeý; jaqsartylǵan paıdalanýshylyq sıpattamadaǵy polıefırli shaıyrlar negizinde lak boıaý materıaldarynyń óndirisin qurý; mıkrokapsýlıarlyq órtti sóndirý stıkerlerin daıyndaý; mýltızlak shıkizatynan ınnovasııalyq makaron ónimderin óndirý baǵytyndaǵy jumystar bar. Bul jobalardyń jalpy quny shamamen 9,3 mlrd teńgeni qurady.
– Jaqynda ótken reaktor qorytyndysy qalaı? Investorlardy qyzyqtyrǵan jobalar bar ma?
– Bul reaktor qurylys jáne jol-qurylys salasyndaǵy jobalarǵa arnaldy. Munda ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatqan ınnovasııalyq ónimder qatarynda qurylymy kúrdeli topyraqtaǵy qurylys alańdaryn ınjenerlik-geologııalyq zertteý barysynda geoaqparattyq bazany qoldaný tehnologııasy, dirilsiz tehnologııa boıynsha temir-beton buıymdary, qaǵylatyn temir-beton qadalar, qurylys alańdaryn diril akýstıkalyq monıtorıngileý júıesi, tegis eden taqtalary, beriktigi men kótergishtigi joǵary qadalardy óndirý tehnologııasy, jol belgilerine arnalǵan organıkalyq erıtin boıaý, quramynda kúkirt bolatyn qurylys materıaldary týraly jobalar bar. Qurylys alańdaryn diril akýstıkalyq monıtorıngileý júıesin ázirleý jónindegi joba avtorlarynyń biri Elbek О́tepov jylý kartalary túrinde geografııalyq aqparattyq júıede dınamıkalyq vızýalızasııa júrgizýge jáne qalanyń ınfraqurylymyna ıntegrasııalaýǵa múmkindik beretin júıeni tanystyrdy. Al Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń tehnıkalyq ǵylymdar magıstri Elnur Madııarova usynǵan dirilsiz tehnologııasy boıynsha jańa temir-beton buıymdary – jylý trassasynyń naýasy, sýarý jáne aryq naýalary daıyndalatyn boldy. Osyndaı buıymdardy qoldanǵan kezde armatýralyq qańqa jáne tóseme bólshekter jylystap ketpeıdi, beton qospasy birkelki bolady, sonyń nátıjesinde aqaýlar bolmaıdy, bul ekologııalyq taza ónim sanalady ári dirildiń teris áserin boldyrmaıdy. Tanystyrylǵan taǵy bir ázirleme turǵyn úı qurylysynda qaǵylatyn temir-beton qadalar óndirisine qatysty. Onyń artyqshylyǵy – qadalardyń kótergishtik qabiletiniń zor bolýynda, temir-beton shyǵyn azaıta alatynynda. Mundaı qysqa qadalardy qoldaný jumys barysynda tómen koper (qurylys kóligi) qondyrǵylaryn jáne shaǵyn kólemdi kólikti paıdalanýǵa múmkindik beredi. Osy kommersııalandyrý reaktoryna 100-den asa ǵylym men bıznes ókilderi, atap aıtqanda, Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń, «KZ Stroyexpert» JShS-nyń, «QazGem» Qazaqstan sement jáne beton óndirýshiler qaýymdastyǵynyń, Qazaqstan qurylys qaýymdastyǵynyń, Qazaqstan avtoklavty gazdalǵan beton óndirýshiler qaýymdastyǵynyń ókilderi qatysty. Nátıjesinde, ǵalymdar men bıznes ókilderi arasynda yntymaqtastyq jáne jobalardy birlesip júzege asyrý týraly aldyn ala kelisimderge keldi.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
