Ǵylymdy oılaǵan memleket – myqty memleket

Ǵylymdy tabıǵı apatty boljaýǵa paıdalaný mańyzdy

Otyrysta Prezıdent Q.Toqaev aldymen 12 sáýir – Ǵylym kúnimen keńes múshelerin, otandyq ǵalymdardy quttyqtap, jyly lebizin jetkizdi. Osy kúnniń akademık Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125 jyl tolýy­men tuspa-tus kelgenine toqtaldy.

– Biz uly Abaıdy qazaq rýhanııatynyń temirqazyǵy, Ahmet Baıtursynulyn ult ustazy deımiz. Al Qanysh Sátbaevty qazirgi qazaq ǵylymynyń atasy deýge bolady. О́zderi­ńiz bilesizder, Qanysh Imantaıuly Sátbaev – halqymyzdyń birtýar perzenti. Elimiz áli kúnge deıin onyń ǵylymı jańalyqtarynyń ıgiligin kórip otyr. Áıgili ǵalymnyń mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótý mańyzdy. Meniń tapsyrmammen kóptegen is-shara ótkiziledi. Biz, bir jaǵynan, uly ǵalymǵa shynaıy qurmet kórsetemiz. Ekinshi jaǵynan, bilim-ǵylym kýltin qalyptastyrý jolyn­da mańyz­dy qadam jasaımyz. Eń bastysy, elimiz Sát­baev salǵan sara joldy jalǵastyrýy qajet. Biz ǵylym týraly sóz qozǵaǵanda, eń aldy­men, uly ǵalym Qanysh Sátbaevtyń esimi oıǵa ora­lady. Bul – zańdy­lyq. Memlekettik már­te­be­sin qaıta ıelengen Ult­tyq ǵylym akade­mııasy elimiz ǵana emes, búkil álem­niń ǵy­lymı qaýymdastyǵy maqtan tuta­tyn Qanysh Sátbaevtyń esimimen tyǵyz baı­lanysty. Bul kezdeısoqtyq emes, – dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy sóziniń negizgi bóligin eldegi qazirgi ahýaldan, óńirlerdegi sý tasqy­nynan bastap, óńirlerde 80 jyl bolmaǵan joıqyn sý tasqyny bolyp jatqanyna toqtaldy.

Jalpy, ahýal – óte kúrdeli. Qazir Úkimet barlyq qajetti sharany jedel qa­byl­­daýda, tıisti tapsyrmalar berildi, jaǵ­­daı baqylaýda. Tabıǵattyń tosyn minezi­nen basqa da elder zardap shegip jatyr. Álem­niń ár túkpirinde jer silkinisi, órt, sý tas­qyny jıiledi. Bir sózben aıtqanda, jahand­yq klımat ózgerip, tabıǵı apat kóbe­ıip ketti. 1980–1985 jyldary álemde 1700-ge jýyq tabıǵı apat bolǵan. Al 2010–2015 jyldary apattyń sany 3700-den as­qan. Iаǵnı az ýaqyttyń ishinde tabıǵı apat sany eki ese kóbeıgen. Jartysyna jýy­ǵy – sýǵa qatysty apattar. Árıne, bul – búkil adamzatqa tónip turǵan óte úlken qa­ter. Sondyqtan mundaı apattardyń aldyn alyp, azamattardyń amandyǵyn qam­tama­syz etý – asa mańyzdy mindet. Ǵylym – osy mindetti iske asyrýdyń birden-bir joly. Ásirese elimizde bolyp jatqan sý tas­q­yny kezinde bilikti mamandar men ǵa­lym­dardyń tapshylyǵy aıqyn sezilip otyr.

– Men ǵylymdy damytý týraly únemi aıtyp júrmin. Árıne, ǵylymdy bir kún­de nemese bir jylda damytyp jibe­rý múmkin emes. Uzaq ýaqyt tabandy ju­mys isteý kerek. О́kinishke qaraı, Qazaq­standa ondaǵan jyl boıy ǵylymǵa jete mán berilgen joq. Shynyn aıtý kerek, elimizdiń burynǵy ǵylymı áleýeti men ınfraqurylymyn joǵaltyp aldyq. 40 myń ǵalym 90-jyldardaǵy qıyn kezeńde ǵylymnan múlde qol úzdi. Keıbir ıns­tıtýttar saqtalyp qalǵanymen, jalpy ǵylym birtutas júıe retinde qatty álsirep ketti. Osynyń saldary endi kórinip jatyr. Biz elimizdiń ǵylymı áleýetin qalpyna keltirýimiz kerek. Al sý tasqynyna oral­saq, aldymyzda turǵan mindetter – óte kúrdeli, aýqymdy. Apattan zardap shekken azamattarǵa barlyq qajetti jaǵdaıdy jasaýymyz qajet. Bul – qomaqty qarajatty talap etetin jumys. Biraq biz halyq aldyndaǵy mindettemelerimizdi tolyǵymen oryndaımyz. Bul – paryz. Men úshin – eń mańyzdy jáne dál qazirgi kezdegi eń qajetti jumys. Túptep kelgende, Qazaq­standy órkendegen elge aınaldyrý – bárimizge ortaq mindet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy atap ótkendeı, qazir ǵylymǵa arqa súıegen memleketter álemniń damý kóshin bastap tur. Biz sol elderdiń qataryna qosylý úshin ǵylymǵa aıryqsha mán berýimiz kerek, ıaǵnı ǵylymdy qarqyndy damýdyń tóte joly retinde qarastyrýymyz kerek. Ahmet Baıtursynuly «Ozǵandarǵa jetý kerek, jetkenderden ozý kerek» degen eken. Budan bir ǵasyr buryn aıtylǵan sóz qazir, ásirese, ózekti. Keıingi jyldary ǵylym sala­syn damytý úshin birshama jumys atqa­ryldy. Ulttyq ǵylym akademııasyna mem­lekettik mártebe berildi. Prezıdent janynan Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes quryldy. Byltyr ǵylymǵa úsh jyldyń ishinde 625 mıllıard teńge qarjy bólý týraly sheshim qabyldandy. Memleket aldaǵy ýaqytta da bul qarajattyń kólemin kóbeıte beredi. Qazir ǵalymdardyń jalaqysy eki ese kóbeı­di. Ozyq ǵylymı zertteý ınfra­qury­lymyn qalyptastyrýǵa qomaq­ty qar­jy bólinip jatyr. Dok­torantýrada oqýǵa arnalǵan bilim grant­tarynyń sany artty. Ǵalymdarǵa álemniń ozyq ǵyly­mı ortalyqtarynda tájirıbeden ótý úshin zor múmkindik berilip otyr. Jas zert­teýshi­lerdi qoldaý sharalary kúsheıtildi. Nátıjesinde ǵylymmen aınalysyp júr­g­en jastardyń sany kóbeıip keledi. Aı­ma­qtarda sheteldiń jetekshi ýnıversıtet­teriniń fılıaldary ashyldy. Biraq bul sharalarmen shektelip qalýǵa bolmaıdy.

– Elimiz turaqty damýy úshin ózge­ris­terge tez beıimdelip, tyń múmkindikterdi utymdy paıdalaný óte mańyzdy. Bul – strategııalyq mindet. Osy oraıda memleket ǵalymdarǵa, sarapshylarǵa, el eko­no­mıkasyna jańashyldyq ákeletin maman­darǵa zor úmit artady. Olarǵa aıryqsha mıssııa júkteledi. Sol úshin de ǵylymı áleýetimizdi nyǵaıta beremiz. Barlyq salaǵa ınnovasııalyq tásilder engizý úshin qolaıly jaǵdaı jasaımyz. Sondyqtan birqatar ózekti máseleni nazarǵa alýymyz kerek. Birinshi. Ǵylymnyń áleýetin tehnogendik jáne tabıǵı apattardy boljaý, klımattyń ózgerýine qarsy kúresý úshin barynsha paıdalaný mańyzdy. Ǵylymdy memleket damýynyń ózekti máselelerinen bóle-jara qarastyrýǵa bolmaıdy. Ony el men qoǵam ıgiligi úshin tıimdi paıdalaný qajet. Ǵylym dereksiz, ıaǵnı abstraktili emes, naqty qoldanbaly, kúndelikti ómirde paıdasy mol sala bolýǵa tıis. Ǵylymı negizsiz jasalǵan sharýanyń saldary aýyr bolýy múmkin. Muny ómirdiń ózi dáleldep otyr. Apatty ǵylymı turǵydan boljaý, onyń yqtımaldyǵy men áseriniń aýqymyn der kezinde baǵalaý óte mańyzdy. Sý tasqyny, orman órti jáne Almatydaǵy jer silkinisi osyny aıqyn ańǵartty. Ashyǵyn aıtsaq, tóten­she jaǵdaıdyń aldyn alý isinde aıtar­lyqtaı olqylyqtar bar. Bul – jyldar boıy sheshimin tappaǵan máseleler. Eń al­dymen – bilikti mamandardyń tap­shylyǵy. Tıisti ǵylymı qorytyndy sapaly jasalmaıdy. Sondyqtan jumys tásilin túbegeıli ózgertý kerek. Tarazdaǵy gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtyn qaıta qalpyna keltirý jóninde sheshim qabyldadyq. Oqý ornyn materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan tolyq jabdyqtaý kerek. Seısmologııa ınstıtýtynyń jaǵdaıy da máz emes. Úkimetke osy ınstıtýttyń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa qatysty naqty usynystar daıyndaýdy tapsyrdym, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń baıandaýynsha, seısmolo­gııany jáne seısmıkalyq rejimdi baqylaý quraldaryn damytý boıynsha paıdaly usynystar ázirlenýge tıis. Almaty aýmaǵyna arnaıy seısmologııalyq zertteý júrgiziledi. Ákimdik úshjyldyq zert­­teý jumystaryna qarjy bóledi. Ener­getıkalyq apatty, epıdemııany, qýań­­­shylyqty boljaý jáne onyń aldyn alý máselesi asa mańyzdy. Jaýapty mı­nıstr­likter tıisti salany, al ákimdikter aımaq­tardy damytý baǵdarlamalaryn qaıta qaraýy kerek. Ásirese tótenshe jaǵdaı týyndaý qaýpi bar-joǵyn muqııat zertteý qajet. Bul jumysqa ǵylymı qaýymdastyqty jumyldyrǵan jón. Iаǵnı gıdrologııa, klımatologııa, geografııa, ınjenerııa jáne ózge de sala mamandaryn tartý qajet. memlekettik organdar barlyq iste, eń aldymen, sapaly ǵyly­mı qorytyndyǵa súıenýi kerek. Bul – óte mańyzdy mindet. Sheshimder áb­den pysyqtalyp, naqty negizdelip baryp qabyldanýǵa tıis. Taldaý júrgizip, ahýal­dy boljaý úshin ǵalymdardyń qolyn­d­a, zertteý ortalyqtarynda qajetti qu­ral-jab­dyqtar bolýǵa tıis. Joǵaryda aıtyl­ǵandaı, keıingi jyldary álemde tabıǵı jáne tehnogendik apattardyń sany kúrt kó­beıdi. Iаǵnı jahandyq ındýstrııalandyrý men ýrbanızasııa úderisi klımattyń óz­gerýine tikeleı áser etip otyr. Keıbir bol­jamǵa qarasaq, bul úrdis aldaǵy bes jyl­d­a álem ekonomıkasyna shamamen bes trıllıon dollar shyǵyn ákeledi. Sondyq­tan qorshaǵan ortany qorǵaý – biz úshin mańyzdy máseleniń biri.

– IýNESKO sheshimimen 2020 jyly Almatyda qurylǵan О́ńirlik glıasıo­logııa­lyq ortalyq klımattaǵy ózgeristerdi zertteýge zor úles qosyp keledi. Ǵalymdarymyz muzdyqtardyń erýin zerttep qana qoımaı, selden jáne muzdaq kólderden keletin qaýipke qarsy qorǵanysymyzdyń osal tustaryn kúsheıtý joldaryn da izdeıdi. Glıasıologııalyq ortalyqtyń áleýetin tolyq paıdalaný qajet. Úkimet ortalyqty ǵımaratpen qamtamasyz etý mindetin sheship jatyr. Endi Qazaqstan Úkimeti men IýNESKO arasyndaǵy Glıasıologııalyq ortalyqtyń qyzmeti týraly kelisimdi uzartý máselesine erekshe nazar aýdarý qajet. Sebebi onyń merzimi bıyl aıaq­ta­lady. BUU aıasynda 2026 jyly Qazaq­standa Aımaqtyq klımat sammıti ótedi. Bul mańyzdy is-shara halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń nazaryn muzdyqtardyń erýi, ózender men kólderdiń taıazdanýy, shó­leıttený, jerdiń tozýy sııaqty prob­lemalarǵa aýdarýǵa múmkindik beredi. Sam­mıtke daıyndyqty qazirden bastaý kerek. Bul jıyn óńirlik jáne jahandyq ekologııalyq syn-qaterlerge tótep berý úshin ǵalymdardyń, sarapshylardyń, saıasatkerlerdiń kúsh-jigerin jumyldyrýǵa yqpal etetinine senimdimin, – dedi Q.Toqaev.

Ekonomıkany damytýdyń ustyny

Memleket basshysynyń aıtýynsha, ǵylymdaǵy ekinshi másele – ǵylym eko­nomıkanyń qarqyndy damýyna septigin tıgizýge tıis. Ulttyq ekonomıkany ındýs­trııalandyrý úshin qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, onyń shıkizattyq sıpaty asa ózgere qoıǵan joq. Úkimetke ekonomıkanyń jańa modelin qurý mindeti júkteldi. Qosylǵan qunnyń ornyqty tizbegi onyń negizine aınalýy kerek. Bul baǵytta munaı servısi men munaı hımııa­sy salalarynyń (plastık, kómirtekti nanotútiksheler, kómirtekti talshyqtar, grafen óndirisi) áleýeti zor. Keńestiń birinshi otyrysynda Úkimetke ǵylymı ıns­tıtýttar men ýnıversıtetterdiń resýrs­taryn jumyldyra otyryp, ǵylymnyń ashyq ári qoldanbaly modeline kóshý jónindegi keshendi sharalardy iske asyrý tapsyrylǵan. Ǵylymı jobalarda akade­mııalyq suranystar ǵana emes, el damýy­nyń strategııalyq maqsattary men eko­nomıkanyń qajettilikteri de es­ke­rilýi kerek. Bul úshin úzdik halyq­aralyq tájirıbege súıene otyryp, zert­teý­diń naqty basymdyqtaryn aıqyn­da­ý qajet. Ǵylymı ázirlemelerdi kommer­sııa­landyrýdyń máni zor. Mysaly, ǵalym­dardyń zertteýlerin turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy shyǵyndardy azaıtý, resýrs únemdeıtin tehnologııalardy engizý, sondaı-aq klımattyq erekshelikterimizdi eskere otyryp, joldardy jóndeý jáne salý úshin paıdalanýǵa bolady.

– «Qarapaıym zattar týraly ǵylym» belsendi damýǵa tıis. Bul úshin ǵylymı qoǵamdastyq pen bıznes arasyndaǵy ózara yqpaldastyqtyń tıimdi tetikterin jol­ǵa qoıý qajet. Ákimdikter janynan osy baǵyttaǵy mindetterdi sheshýge yqpal ete­tin ǵylymı keńester qurǵan jón. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin óndiriske keńinen engizý úderisine elimizdiń bar­lyq óńirindegi iri kásiporyndar tartylýǵa tıis. Men ǵalymdarymyzdyń ónimdi qaıta óńdeý deńgeıin arttyrýǵa qosqan naqty úlesin kórsetetin birqatar jobamen tanystym. Mundaı sátti tájirıbeni keńinen taratý kerek. Bul iske barlyq iri óndiris kompanııalarynyń qatysýy mańyzdy. Úkimet ǵylym salasyndaǵy shyǵyndarǵa salyqtyq jáne ınvestısııalyq jeńil­dik­ter berý arqyly bıznesti yntalandyrý­dy jalǵastyrǵany jón. Otandyq ǵylym­nyń aldynda Qazaqstan ekonomıkasyn dekar­bonızasııalaýǵa baılanysty mańyz­dy mindet tur. Damyǵan elderdiń kóbi jańartylatyn energııa kózderine qatysty jobalardy belsendi iske asyryp jatyr. Sondaı-aq olar kómirteginsiz damýǵa kóship, jańa ekonomıkalyq klasterler qurý úshin qajetti tehnologııalyq áleýetke ıe. Bul saladaǵy jahandyq úrdister kóshinen qalmaý úshin bizge óz erekshelikterimiz eskerilgen tól ǵylymı ázirlemeler qajet,  – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, osy rette jerimizdiń qazba baılyǵy burynǵysha elimizdiń ekonomıkalyq ósiminiń negizi bolyp qala beretinin esten shyǵarmaǵan jón. Sondyqtan tabıǵı resýrstardy, sonyń ishinde kómirsýtegiler men sırek kezdesetin metaldardy óndirý salasyna ozyq tehnologııalardy engizý kerek. Sırek kezdesetin metaldardy is júzinde ekinshi munaı deýge bolady. Biz bul áleýetti óte tıimdi paıdalanýy­myz kerek. Kórip otyrǵanymyzdaı, sırek kezdesetin metaldardyń tóńireginde geosaıası kúres júrip jatyr. Bul jerde memlekettiń de, ǵylymnyń da róli óte mańyzdy. Izdeý-barlaý jumystarynyń nátıjeli bolýyna mán berip, jańa ken oryndaryn ashý qajet. Osy úshin geologııa ǵylymyn sapaly damytý mańyzdy. Jalpy, búkil otandyq ǵylymnyń áleýeti básekelestik artyqshylyqtarymyzdy tıimdi paıdalanýǵa jáne ǵylymdy qajet etetin jańa sektorlardy keńinen ıgerýge baǵyttalýǵa tıis.

Sıfrlyq dáýir talaptary

– Úshinshi. Jasandy ıntellektini jedel damytý qajet. Ǵylymı-tehnıkalyq progress jahandyq ekonomıkanyń sıpaty men adamdardyń turmys saltynyń jyldam ózgerýine yqpal etip otyr. Kúni keshe ǵana qııal-ǵajaıyp bolyp kóringen tehnologııalar búgin shyndyqqa aınalyp jatyr. Mundaı jaǵdaıda elimizdiń tehnologııa­lyq jáne ǵylymı-ınnovasııalyq der­bes­tigin nyǵaıtý úshin bizge barlyq múm­kin­dikti paıdalaný mańyzdy. Jasandy ıntellektini damytý perspektıvasy zor. Keıbir baǵalaý boıynsha jasandy ıntellekt 2030 jylǵa qaraı álemdik IJО́-niń 7 pa­ıyzyn qamtamasyz etedi. Al 2027 jylǵa qaraı jahandyq jasandy ıntellekt naryǵynyń kapıtalızasııasy 400 mıllıard dollardan asady. Búkil álemde jasandy ıntellekt adam eńbegin almastyryp jatyr. Medısınalyq dıagnostıka jáne zańgerlik keńes berý sııaqty kúrdeli salalarda da keńinen qoldanyla bastady. Tipti neırojeliler sýret salyp, mýzyka, óleń jazady. Elimizde jasandy ıntellekt qaýipsizdik júıesi, medısına, bank qyzmeti, logıstıka, bilim berý salalaryna oıdaǵydaı engizilip jatyr. Osy tehnologııany meńgergen myqty kompanııalar da paıda boldy. Soǵan qaramastan, jasandy ıntellekt ındýstrııasyn odan ári damytý úshin memleket keshendi qoldaý kórsetýi kerek, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy atap ótkendeı, máli­metter men tehnologııalyq ınfra­qurylym barynsha qoljetimdi bolýy kerek. Sondyqtan qolaıly ekojúıe qalyptas­tyrý qajet. Sonymen qatar bizge jasan­dy ıntellektini damytatyn tıisti ınstıtýttar kerek. Qazir Úkimet Jasandy ıntellektini damytý strategııasyn jáne Sıfrlyq ko­deksti ázirlep jatyr. Bul qujattar atal­ǵan saladaǵy zertteý jumystaryna jáne ázirlemelerdi is júzinde qoldanýǵa jaǵ­daı jasaýy kerek. Sondaı-aq bıznes pen joǵary oqý oryndary úshin tehnologııa­lyq ınfraqurylymdar men málimetter baza­syn qoljetimdi etýge tıis. Jasandy ıntellek­­tini adamzat ıgiligine qyzmet etý úshin damytý mańyzdy. Sondyqtan etıkalyq standarttardy belgileý, málimetterdi qorǵaý jáne atalǵan saladaǵy kıberqaýiptiń aldyn alý isine erekshe mán bergen jón. Jasandy ıntellektini retteý máselesi búginde ulttyq jáne jahandyq deńgeıde jıi talqylanady. Mysaly, jaqynda EýroOdaqta (Artificial Intelligence Act) tıisti zań qabyldandy. Sıfrlyq dáýir jańa aktıvtiń, ıaǵnı derekterdiń paıda bolýyna yqpal etti. Olar jasandy ıntellekt pen mashınalyq úırenýdiń negizgi shıkizaty sanalady. Sondyqtan memlekettik organdar men olarǵa baǵynyshty uıymdardyń derekter qoryn ıntegrasııalaýmen belsendi aınalysý kerek. Kúrdeli ǵylymı mindetterdi sheshý jáne qoldanbaly jobalardy júzege asyrý úshin jaqyn arada elimizde jasalyp, iske qosylatyn sýperkompıýterlerdiń múmkindigin barynsha jumyldyrý qajet.  

– Derbes til modelin ázirleý – jasandy ıntellekt salasyndaǵy bolashaǵy zor baǵyttyń biri. Qazir qazaq tili modelin jasaý jumysy qolǵa alynyp jatyr. Osy jumysqa segiz ǵylymı zertteý ınstıtýty men joǵary oqý ornynan turatyn konsorsıým tartyldy. Bul bastama sıfrlyq derbestigimizdi qamtamasyz etedi. Sondaı-aq memlekettik tildi damytýǵa myqty serpin beredi. Jasandy ıntellekt salasynda maman tapshylyǵy bar ekenin bilesizder. Bul máseleni tez arada sheshý qajet. Árıne, naqty jumystar da atqarylyp jatyr. Elimizdegi birqatar joǵary oqý oryndarynda «Google» jáne «Huawei» sııaqty kóshbasshy kompanııalardyń arnaıy kýrstary ashyldy. Koreıa, Qytaı elderindegi jetekshi bilim ordalarymen kelisimge qol jetkizdik. Bilim almasyp, mamandardy birlese daıarlaý týraly ýaǵdalastyq bar. Bizge óske­leń urpaqtyń jańa sıfrlyq tehnologııa­ny erkin meńgergeni kerek. Sol úshin orta mektepter men joǵary oqý oryndaryn­daǵy bilim baǵdarlamalaryn qaıta qaraý qajet. Ásirese jasandy ıntellektiniń múmkindikterin úırenýge basa mán berilýge tıis. Jalpy, Úkimet jasandy ıntellekt salasyn jan-jaqty damytýǵa barynsha nazar aýdarýy kerek. Bul jumysta Ulttyq keńes músheleriniń áleýetin paıdalanǵan abzal. Keńes quramyndaǵy jumys tobyna usynylǵan sarapshylar tizimin bekitýdi tapsyramyn. Olar jasandy ıntellekt ındýstrııasyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge belsene qatysýǵa tıis, – dedi Q.Toqaev.

Ýnıversıtetterde ǵylymdy salalandyrý

Prezıdenttiń pikirinshe, tórtinshi máse­le ýnıversıtet ǵylymyn jáne ǵylymı ınf­­raqurylymdy damytý máselelerine basa nazar aýdarýǵa qatysty. Keıingi jyldary ǵylym jáne orta bilim salasynda ta­bysty reformalar jasaldy. Biraq tyń óz­gerister joǵary oqý oryndarynan kadr­lardyń ketýine ákep soqtyrdy. Ǵylymı ataǵy bar bilikti oqytýshylar jalaqysy kóp mektepterge jáne ǵylymı uıymdarǵa aýysa bastady. Búginde ýnıversıtet professorlary men oqytýshylary arasynda ǵylymı ataǵy bar mamandardyń úlesi 40 paıyzdan sál asady. Bul úrdis doktorant pen magıstrant qana emes, bakalavr daıarlaýdyń sapasyna da keri áser etedi. Quzyrly mınıstrlik naqty shara qabyldaýy qajet. Jalpy, ýnıversıtettegi kadr tapshylyǵy ǵylymı jumystardyń deńgeıine teris yqpal etip otyr. Joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵalymdardyń eńbek­terine silteme jasaý kórsetkishi óte tó­men. Iаǵnı 100 baldyq júıeniń bir ba­ly­nan da as­paıdy. Ýnıversıtet ǵyly­myn­da qor­d­alan­ǵan máseleler az emes. Bede­ldi halyq­aralyq reıtıngterde kórsetkish­ter­diń tómen bolýy – sonyń bir kórinisi. Jaǵdaıdy túzeý úshin keshendi sharalardy dereý qolǵa alý kerek.

– Joǵary oqý oryndarynyń kemshin tusy – ǵylymı zertteýlerdiń sapasyz jasalýy. Sondaı-aq óndiris oryndarymen turaqty baılanys jolǵa qoıylmaǵan, al keıbir oqý oryndarynda múlde joq deýge bolady. Bilim ordalarynyń basym bóligi jumystyń tıimsiz ári eskirgen tásilderin qoldanyp keledi. Jalpy, ýnıversıtetter men ǵylymı uıymdar eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna zor úles qosatyn strategııalyq ortalyq bolýy kerek. Sondyqtan Úkimetke arnaıy baǵdarlama ázirleýdi tapsyramyn. Bıýd­jet kodeksindegi «grant» uǵymynyń aıasyn keńeıtý qajet. Ǵylymı zertteýge qajetti qural-jabdyq alýǵa jáne onyń ınfraqurylymyn damytýǵa arnalǵan qarjy esh kedergisiz bólinýi kerek. Jalpy, elimizdegi joǵary bilim salasyn damytýǵa tozyǵy jetken ınfraqurylym da bóget bolyp otyr. Memlekettik joǵary oqý oryndarynyń ǵımarattary eskirgen. Kóbi jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn salynǵan. Bulardyń ishindegi eń jańa degeni – 1982 jyly boı kótergen Aqtóbe memlekettik ýnıversıteti. Osy oraıda, meniń tapsyrmammen Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti úshin jańa ǵımarattar, ıaǵnı kampýstar salynady. Basqa da joǵary oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyr­tý kerek. Ýnıversıtetterdiń jáne zertteý ortalyqtarynyń eskirgen zerthanalaryn birtindep qalypqa keltirý qajet, – dedi ol.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, medısına ǵylymynda nátıjeli izdenister bar. Qaterli isikke qarsy otandyq ǵalym Dos Sarbasov ózi oılap taýyp, tanystyrǵan biregeı preparat – sonyń jarqyn mysaly. Mundaı jobalardy jan-jaqty qoldaý kerek. Ǵalymnyń Qazaqstanda klınıkalyq zertteýler habyn qurý jónindegi usynysyn eskergen jón. Mınıstrlik bul máseleni zerdeleýi qajet. Elimizdegi joǵary oqý oryndary arasynda óńirlik teńsizdik baıqalady. Myqty ýnıversıtetterdiń kóbi Astana men Almatyda ornalasqan. Bul ishki kóshi-qon júıesiniń buzylýyna jáne óńirlerdegi kadr tapshylyǵyna ákep soqtyrady. Ǵylym men joǵary bilim­niń birtutas damýyn qamtamasyz etý úshin buǵan deıin 15 óńirlik jáne 5 pedago­gıkalyq joǵary oqý ornynyń bazasynda Akademııalyq basymdyq ortalyqtaryn qurý tapsyrylǵan. Úkimet joǵary oqý oryndarynyń zertteýshilik baǵytyn damytyp, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý arqyly osy jobany kezeń-kezeńimen júzege asyrýy kerek. Mun­daı ortalyqtar kóptegen elde tabys­ty jumys isteıdi. Bul elderdiń ekonomıka qurylymynda ǵylymı ınnovasııa men bilim berý qyzmetteri eksportynyń úlesi zor. О́ńirlik ýnıversıtetterdiń ǵylymı áleýetin jas ǵalymdar kúsheıte alady. Muny damyǵan memleketterdiń tájirıbesi kórsetip otyr. Sebebi olar mobıldi ári ózgeristerge tez beıimdeledi. Olardy óńirlik joǵary oqý oryndarynda eńbek etýge jáne zertteý jumystaryn júrgizýge yntalandyratyn pármendi mehanızmder qajet. Jalpy, Úkimet búkil el aýmaǵyndaǵy ǵylymı ortalyqtar men ıns­tıtýttardy qoldap, damytý úshin qajetti sharalardyń barlyǵyn qabyldaǵany jón.

Sapaly maman ázirleý deńgeıi

– Besinshi. Ǵylymnyń kadrlyq áleýe­tin nyǵaıtý máselesi óte ózekti. Sondaı-aq ekonomıkanyń mańyzdy salalary bo­ıynsha kásibı mamandar daıarlaý jumysyn kúsheıtý kerek. Ǵylymı jańalyqtyń bári ǵalymdardyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesi ekeni sózsiz. Kez kelgen jetistik eń áýeli adamǵa, ıaǵnı adam kapıtalyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan jas ǵalymdardy jan-jaqty qoldaý qajet. Grant arqyly júzege asyrylatyn jobalardyń úshten biri jas ǵalymdarǵa tıesili. Árıne, mundaı jobalardyń sanynan góri sapasy mańyzdy. Jyl saıyn jas ǵalymdarǵa baıqaýlar arqyly beriletin granttyń qarjy kólemin arttyrý kerek. Qazir jas ǵalymdarymyz álemdegi jetekshi zertteý ortalyqtarynda stajırovkadan óte alady. Bul – jaqsy úrdis. Ony jalǵastyra berý qajet. Meniń tapsyrmammen júzege asyrylyp jatqan «Jas ǵalym» baǵdarlamasynyń tıimdi ekenin kórip otyrmyz. Onyń aýqymyn keńeıtý kerek. Iаǵnı oǵan ǵylymı ınstıtýttarda jáne uıymdarda jumys isteıtin jas mamandardy qosýǵa bolady. Sondaı-aq ǵalymdarǵa doktorantýradan keıin shetelde taǵylymdamadan ótýge múmkindik berý qajet. Olardyń zertteý jumysymen alańsyz aınalysýyna jaǵdaı jasaý kerek. Ǵalymdar laıyqty stıpendııa alýǵa tıis. Shetelde tájirıbeden ótken azamattardyń ishinde doktoranttardyń úlesi – nebári 1,6 paıyz. Bul – óte az. Úkimet olardyń qataryn kóbeıtý úshin naqty sharalar qabyldaýy qajet, – dedi Q.Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, elimizdiń oqý oryndarynda bilim alyp júrgen azamattardyń arasynda da doktorant­tar­dyń úlesi tómen. Osy oraıda byltyr doktorantýraǵa jyl saıyn 5 myń adam qabyldaýǵa tapsyrma bergenin aıtty. Endi maman ázirleýdiń tyń tásilderi kerek. PhD-di ǵylymı áleýeti zor jáne tereń zertteý júrgize alatyn bilim ordalary daıarlaýǵa tıis. Úkimet magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamasyna arnalǵan granttyń qunyn arttyrý qajet. Bilikti mamandardy irikteý, daıarlaý jáne olardyń ǵylym salasynda qalýyna jaǵdaı jasaý – óte mańyzdy másele. Grant sanyn arttyryp, onyń qunyn kótergen kezde osy máselege basa mán berý kerek. Aldyńǵy jyly bir jarym myńnan astam doktoranttyń nebári 38 paıyzy dıssertasııa qorǵapty. Olardyń jartysyna jýyǵy ǵana ǵylym salasynda qalǵan. Ǵylym doktorlaryn daıyndaýǵa orasan zor qarjy jumsalǵanyn eskersek, kórsetkish áli de tómen. Prezıdent Úkimettiń osy máseleni tyńǵylyqty zerdelep, ahýaldy túzeý úshin qajetti shara qabyldaýyn tapsyrdy. Iri óndiristik kompanııalarmen birge «ındýstrıaldy PhD» daıarlaý mehanızmin ázirlep, qoldanysqa engizýi qajet. Tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar men ǵylymı zertteýler ózara baılanysa otyryp, óndiriske ınnovasııalyq sheshimderdi engizýge yqpal etedi.

– Jalpy, elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary men sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldary ekonomıkamyzdyń basym salalary úshin ǵalymdar men bilikti mamandardy jedel daıarlaýǵa tıis. Mysaly, «jasyl» energetıka, klımattyń ózgerýi, sý resýrs­taryn únemdeý salalaryndaǵy kadrlar­ǵa suranys aıtarlyqtaı artyp keledi. Otandyq ónerkásip úshin maman daıarlaý isi – óte ózekti másele. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine halyqaralyq standarttar men tájirıbeni eskerip, ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıarlaýdyń ulttyq modelin ázirleýdi tapsyramyn. Buǵan qosa óńirlik joǵary oqý oryndarynyń bazasynda ozyq ınjenerlik mektepter ashý qajet. Bul mektepterdegi bilim berý baǵdarlamalary men tehnologııalyq jobalar ónerkásip­tiń basym salalaryndaǵy suranysqa negiz­delýi kerek. Bilim salasy men eńbek naryǵyn ushtastyrýǵa yqpal etetin «Meniń mamandyǵym – meniń bolashaǵym» jobasy jaqsy nátıje kórsetip otyr. Joba aıasynda Mamandyqtar atlasy ázirlenip, ekonomıkanyń qurylymy men ár aımaqtyń damý úrdisi zerttelip jatyr. Keleshekte ár óńirdiń belgili bir salaǵa mamandanýyn kórsetetin О́ńirlik ekonomıka atlasyn da­ıyndaý máselesin pysyqtaý kerek. Munyń bári bilim berý baǵdarlamalaryn ýaqtyly jańartýǵa múmkindik beredi. Negizgi mindet – óńirlik joǵary oqý oryndaryn kadrlardy aldyn ala daıarlaıtyn jáne qoldanbaly ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizetin ortalyqqa aınaldyrý. Búgingi jıynda sheteldik ǵylymı ortalyqtarda tabys­ty jumys istep júrgen ǵalymdarymyz­dy Qazaqstanǵa qaıtarý mańyzdy degen pikir aıtyldy. Bul usynysty qoldaımyn jáne otandastarymyzdy óz zertteýlerin Qazaqstanda jalǵastyrýǵa shaqyramyn, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy atap ótkendeı, memleket óz tarapynan mundaı ǵalymdarǵa uıymdastyrýshylyq turǵydan jáne qarjylaı naqty kómek kórsetedi. Shetelde jumys isteıtin ǵalymdardy buǵan deıin de shaqyrǵanyn eske saldy. Ǵylym óziniń aýqymy men sıpaty jaǵynan jahandyq deńgeıde bolǵandyqtan, bul jerde jalań patrıotızmge berilýdiń orynsyzdyǵyn aıtty. Áıtse de Qazaqstan aqyl-oıdyń jahandyq básinen tys qalmaýy kerek. О́te bilimdi adamdar, suranysqa ıe ǵalymdar jaqsy jalaqy, zertteýge qolaıly jaǵdaı izdep nemese jaı ǵana jańa tájirıbe úshin basqa memleketterge jıi qonys aýdarady. Myqty ǵalymdardyń kelýi elimizdiń damýy­na tyń serpin beredi ári adamı kapıtaldyń sapasyn aıtarlyqtaı jaqsartýǵa yq­pal etedi. Muny álemdik tájirıbe anyq kórsetip otyr. Halyqaralyq tájirıbeni jan-jaqty zerttep, shetelden bilikti mamandar men ǵalymdardy tartý maqsatynda barlyq múmkindikti qarastyrǵan jón. Ol úshin elimizde tabysty eńbek etýge qolaıly jaǵdaı jasaý kerek. Memleket, ǵylymı qoǵamdastyq jáne bıznes arasyndaǵy jasampaz seriktestik – otandyq ǵylymdy órge súıreıtin negizgi shart.

– Ǵylymdy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar basymdyq. Ásirese daryndy, qabiletti jastardyń ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý óte mańyzdy. Jasampazdyq, jańashyldyq, bilimpazdyq jáne ǵylymǵa qushtarlyq – naǵyz ozyq elge kerek basty qasıetter. Men Atyraýda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda osy máselege arnaıy toqtaldym. Biz tutas qoǵam bolyp ǵylymdy jan-jaqty nasıhattaýǵa kúsh salýymyz kerek. Ǵylymǵa qyzyǵýshylyqty mektepten bastap oıatqan jón. Tutas qoǵam bolyp ǵylym-bilimdi dáripteýimiz kerek. Qajet bolsa, arnaıy qujatty da­ıyndaımyz. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrine osy máseleni pysyqtaýdy tapsyramyn. Qazir Parlamentte «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy talqylanyp jatyr. Bul zań ǵylymnyń damýyna zor serpin beredi dep senemin. Jalpy, bilim men ǵylymǵa ozyq halyqaralyq tájirıbe aýadaı qajet. Sizder álemniń úzdik ǵylymı ortalyqtarynda bolyp, tájirıbe jınaqtap júrsizder. Kezinde halqymyzdyń kórnekti tulǵalary men qaıratkerleriniń de aǵartýshylyqpen aınalysqany tegin emes. Qazir jas ǵalymdardyń zamany týdy. Sizder usynǵan, oılap tapqan jobalardyń ıgiligin búkil elimiz kórýi kerek. Bir sózben, sizder sııaqty ǵalymdar Otanymyzdyń ǵylymı-tehnıkalyq damý kóshin bastaýy kerek. Sebebi ǵylym myqty bolsa, memleket te qýatty bolady. Ǵylymsyz el qurdymǵa ketedi. Al ǵylymy ozyq el kez kelgen daǵdarysty eńsere alady. Ǵylym órkendese, ekonomıka da órkendeıdi. Iаǵnı halyqtyń ál-aýqaty artady. Túptep kelgende ǵylym azamattardyń turmysyn sapaly, bolashaǵyn jarqyn etýge tıis. «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat – Ozyq oıly ult» bolamyz desek, osy maqsatty júzege asyrýymyz kerek. Memleket pen ǵylymı qaýymdastyq bul jumysty jumyla atqarady, – dedi Memleket basshysy.

Sýdy saqtaý jáne basqarý baǵdarlamasy

Alqaly jıynda Ǵylym jáne tehnologııalar jónin­degi ulttyq keńestiń birqatar múshesi sóz alyp, usynys-pikirin ortaǵa saldy. Sonyń biri Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy­­nyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev ǵylym basymdyqtaryn aıqyndaýdyń shynaıy júıesi ázirlenip jatqanyn jetkizdi.

– Akademııa tabysty álemdik tájirı­beni eskere otyryp, forsaıttyq zertteýler, tehnologııalyq boljaý jáne ekonomı­kanyń naqty jaı-kúıin baǵalaý negizinde ǵylymnyń basymdyqtaryn aıqyndaýdyń obektıvti júıesin ázirlep jatyr. Osy jumysty úılestirý úshin biz «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen kelisimge qol qoıdyq, onyń negizinde zertteý taqyryptaryn aıqyndaý deńgeıinde de, ǵylymı jobalardy iske asyrý kezeńinde de ǵylym men bıznestiń ózara is-qımylynyń egjeı-tegjeıli jol kar­tasy daıyndalyp jatyr. Álem­dik tájirıbe kórsetkendeı, aýyl sharýa­shylyǵyn qurǵaqshylyqqa beıimdeý, sý resýrstaryn ıntegrasııalanǵan basqarý, eko­logııalyq problemalar jáne t.b. sııaq­ty strategııalyq mańyzdy mindetter (óz ǵylymı quzyretteri jetkiliksiz jaǵ­daı­da)jetekshi sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen iri Pánaralyq ǵylymı jobalardy iske asyrý sheńberinde ǵana sheshiledi. Akademııa osyndaı ıntegrasııalanǵan ǵyly­mı baǵdarlamalardy (megagranttardy) ázir­leýge kiristi, – dedi sala basshysy.

Akademııa prezıdentiniń aıtýynsha, birinshi baǵdarlama Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynda zamanaýı bıotehnologııany damytýǵa baǵyt­talǵan. «Bul baǵdarlamanyń jobasy aýyl sha­rýashylyǵy daqyldarynyń ónimdi­ligin arttyrýda eleýli serpilis jasaýǵa múmkindik beredi. Ekinshi baǵdarlama sýdy saqtaýdan bastap ony túpkilikti tutynýǵa deıin sýdy basqarýdyń keńistik­tik (geografııalyq aqparattyq júıe negizindegi) úlgilerin paıdalanýǵa baǵyt­tal­maq. Osy jobany ázirleýge jáne júzege asyrýǵa Sý sharýashylyǵyn modeldeýde kóshbasshy sanalatyn Nebraska-Lınkoln ýnıversıteti men Kalıfornııa-Devıs ýnıversıtetiniń (AQSh) ǵalymdaryn tartý kózdelip otyr. Úshinshiden, jaqynda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda akademııa «О́ńirlerge arnalǵan óńirlerdegi ǵylym» bastamasyn usyndy. Bul bastama aımaqtyq ǵylymnyń damýyn, sonda bar ǵylymı áleýetti jergilikti atqarýshy organdardyń tıimdi paıdalanýyn jan-jaqty qoldaýdy kózdeıdi. Qazir akademııa osy bastamany tájirıbede qanatqaqty joba retinde pysyqtaý úshin birneshe óńirdi anyqtap jatyrmyz. Sodan keıin pysyqtalǵan model basqa aımaqtarǵa taratylady», dedi ol.

Satyp alý úderisi ǵylymı jumysty tejeıdi

«National Laboratory Astana» ǵylymı mekemesiniń bas dırektory, Amerıkada shırek ǵasyr turyp, elge eńbek etýge oral­ǵan bel­gili bıotehnolog Dos Sarbasov Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń janynan álemniń ár qıyrynda júrgen bilikti ǵalymdardyń Otanyna oralý úderisin úılestiretin aqparattyq ortalyq qurýdy usyndy. Onyń oıynsha, mundaı ortalyq shetelderdegi ǵalymdarymyzdy elge tartý­men qatar otandyq jas ǵalymdardyń shetel­­dik ozyq ǵylymı zerthanalarda 3 jyl­­­dyq doktorantýradan keıingi taǵy­lym­­­dama­laryn úılestire alar edi. Bul – je­­til­gen ǵalymdardy eń kóp suranysqa ıe ǵy­lymı baǵyttarǵa daıyndaýdyń tıimdi joly.

– Ǵylym – bıznes emes. Ǵylym – bilimniń negizi jáne ınnovasııanyń qaınar kózi, sondyqtan memleket ǵylymdy damytýdyń negizgi demeýshisi. Innovasııadan óndiriske deıin, bul – uzaq jáne qaýipti jol, al damyǵan elderde ınnovasııalardy engizýge negizinen jeke ınvestor qatysady. Negizi venchýrlyq kapıtal qorlary ınnovasııalardy engizýdi qarjylandyrady jáne bul modeldi Qazaqstanda da engizý mańyzdy. Ǵylymı qyzmettegi eleýli jaqsartýlarǵa qaramastan, birqatar problema qalyp otyr. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemi ulǵaısa da, ǵylymı jobalardy oryndaýda máseleler bar. Onyń negizgi sebebi – baıaý satyp alý úderisi. Zertteý úshin reaktıvterdi nemese kerek-jaraqtardy satyp alý úshin shamamen 2-3 aı qajet. Bul ǵylymı jobalardy iske asyrýdy aıtarlyqtaı baıaý­latady. Qalypty ǵylymı jumys úshin satyp alý 10 kúnnen aspaýy kerek. AQSh-ta ádettegi jetkizý reaktıvin satyp alý nebári 24 saǵatty alady. Reaktıvterdi, shyǵyn materıaldaryn, sondaı-aq osy taýarlardy qaıta satý nemese óndirý úshin paıdalanýdy kózdemeıtin ǵylymı qyzmetke arnalǵan jabdyqtardy ońaılatylǵan jáne jyldam satyp alýǵa jaǵdaı jasaý úshin osy kúrdeli jáne sozylmaly má­se­leni sheshý úshin Úkimettik komıssııa qurý qajet, – dedi D.Sarbasov. Bıologtiń aıtýynsha, Qazaqstanda ǵylym bar jáne atalǵan sala belsendi damyp keledi. Árıne, elimizde fokýs joǵary áser etýdi zertteýge baǵyttalǵan. Bul baǵytta ǵylymı úderisterdi jandandyrý jáne ınnovasııa­lardy engizýge Ulttyq ǵylym akademııasy da belsendi jumys istep jatyr. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınnovasııalardy damytý Ǵylym akademııasy jumysynyń basym baǵyty bolyp belgilendi.

– Men jaqynda Ǵylym akademııasyna shaqyryldym jáne strategııalyq saladaǵy tehnologııalardy, bıdaı óndirisin jaqsartý maqsatynda jumys toby quryldy. Gek­taryna orta eseppen 11 sentner bıdaı alqaptarynyń úlken aýmaǵymen, eldiń jalpy aýmaǵynyń shamamen 5% kompens, jyl saıyn shamamen 12 mıllıon tonna astyq jınaý úshin óteledi. Megagranttyń keshendi baǵdarlamasyn naqty maqsatpen, bıdaıdyń qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttaryn irikteý jáne alý arqyly ónimdilikti 2-3 ese arttyrý, ylǵal ustaıtyn topyraqtanýdyń zamanaýı tehnologııalaryn engizý, sondaı-aq tuqym sharýashylyǵyn jaqsartý maqsatynda ázirlegen jón, – dedi D.Sarbasov.

Jasandy ıntellekt jáne ǵylym

Al Astana IT University «Esepteý jáne málimetter týraly ǵylym» departamenti­niń qaýymdastyrylǵan professory, PhD Beıbit Ábdikenov jasandy ıntellekttiń ıgiligin kórýdiń naqty joldaryn usyndy.

– Jyldam ózgeretin álemde jasandy ıntellekt elimizdiń azamattarynyń ómirin jaqsartý úshin zor áleýetke ıe. PwC (PricewaterhouseCoopers – mýltınasıonaldy professıonaldyq qyzmet túrlerin kórsetetin fırma) PwC 2030 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt álemdik ekonomıkaǵa 15,7 trıllıon dollar ákeledi dep esepteıdi. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jasandy ıntellekt ındýstrııasyn tabysty damytý úshin memleket tarapynan ǵylymı ázirlemelerdi qoldaý qajet. Jasandy ıntellekttiń artyqshylyqtaryn paıdalaný óte mańyzdy jáne bul úshin, birinshiden, ýnıversıtetter janynan ındýstrııamen birlesip ónerkásip, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, materıaltaný, sý jáne ekologııa salalasynda jasandy ıntellekt boıynsha quzyretterdiń taqyryptyq ortalyqtaryn qurý kerek. Ekinshiden, jasandy ıntellekt tehnologııasyn damytý jáne engizý qajet, biraq jańa tehnologııalardyń paıda bolýy úshin chatgpt retinde irgeli ǵylymdy damytý kerek. Sondyqtan zertteý ýnıversıtet­terin­de jasandy ıntellekt boıynsha irgeli zertteý­ler ortalyqtaryn qurý qajet. Úshinshi, derekter jasandy ıntellekt úshin qajetti otyn sanalady. Osyǵan baılanys­ty derekterge qol jetkizýdi qamtamasyz etý jáne barlyq quqyqtyq, etıkalyq jáne tehnıkalyq aspektilerdi retteý qajet, – dedi ǵalym B.Ábdikenov.

Halyqaralyq tehnologııalar baǵy­tyn­daǵy maman, professor B.Ábdikenovtiń aıtýynsha, tórtinshi qadam – ózgerý jyldam­dyǵyn eskere otyryp, biz alǵan bilimdi oqytý men qoldaný paradıgmasyn qaıta qa­raýymyz kerek. Bul eldiń adamı kapıta­lyn damytýdyń negizgi faktory bolady. Ýnı­ver­sıtetter men uıymdarda jasandy ıntel­lekt boıynsha jalpy bilim berý kýrsyn en­gizý qajet. О́ıtkeni bul sala sekýnd sanap da­myp keledi. Besinshi, joǵaryda kel­­ti­­ril­gen usynystar strategııalyq qu­jat­­­tardy qurýdy, zańnamalyq bazany óz­ger­tý­di jáne barlyq múddeli tulǵalardy úı­­les­­­tirý­di talap etedi. Bul úshin Ulttyq ǵy­lym jáne teh­nologııalar keńesi janynan ja­san­­dy ın­t­ellekt boıynsha jumys tobyn qurý qajet.

Osy jáne ózge de keńes músheleriniń ǵylymdaǵy túıtkilder men sheshimderi týraly usynys-pikirlerin tyńdaǵan Mem­leket basshysy Q.Toqaev: «Jańa ǵana sóz sóılegen ǵalymdar birqatar salmaqty oı aıtty. Bastamalardy muqııat saralaımyz. Utymdy usynystar mindetti túrde jumys barysynda eskeriledi», dep qadap aıtty.